Samuel Ludwik Twardowski herbu Ogończyk, Samuel ze Skrzypny, (używał nazwiska dziada po kądzieli; nazwisko po mieczu: Skrzypiński), pseudonim S.T. ze Skrzypny, krypt.: S. T. Z. S. = Samuel Twardowski ze Skrzypny, (ur. pomiędzy 1595 a 1600 w Lutyni, zm. 6 lipca 1661 w Zalesiu Wielkim) – jeden z najwybitniejszych polskich poetów barokowych, epik, panegirysta, satyryk, tłumacz i historyk.
Życiorys Samuel Twardowski urodził się pomiędzy rokiem 1595 a 1600 (według R. Pollaka), w niezamożnej rodzinie szlacheckiej osiadłej w województwie kaliskim. Jego ojciec, Mikołaj Twardowski, gospodarzył w majątku ziemskim w Lutyni koło Pleszewa (dziś w Gminie Dobrzyca). Matką była Katarzyna z Ponętowskich. Młody Twardowski kształcił się w kolegium jezuitów w KaliszuAndrzej Drewicz, Przewodnik po regionie. Kolegium jezuickie, www.wkaliszu.pl i już wtedy podejmował pierwsze próby pisarskie. W latach 1616–1617, prawdopodobnie brał udział w wojnie moskiewskiej. W 1621 walczył w bitwie pod Chocimiem. W roku 1622 brał udział w poselstwie Krzysztofa Zbaraskiego do Turcji, skąd wrócił latem roku 1623. W latach 1624–1633 nie pojawiał się wcale na ziemi kaliskiej. Wątpliwy jest jego udział w europejskiej podróży królewicza Władysława (1624–1625). W tym okresie miał liczne kontakty z Warszawą, dzięki Zygmuntowi z Twardowa (brat stryjeczny), który piastował urząd sekretarza Władysława IV. W kolejnych latach jako sekretarz służył różnym magnackim rodom m.in. Wiśniowieckim i Leszczyńskim. W latach 40. XVII w. gospodarzył w należącej do ks. Wiśniowieckich wsi Zarubińce na Podolu, skąd wypędziło go powstanie kozackie w 1648 r. Osiadł wtedy w Wielkopolsce, gdzie zarządzał kilkoma dworami w dobrach Sieniutów. W czasach Potopu szwedzkiego, podobnie jak większość szlachty, popierał początkowo Karola X Gustawa, by w 1656 przejść na stronę Jana II Kazimierza. Zmarł w 1661 w Zalesiu Wielkim i pochowany został w Kościele Matki Bożej przy Żłóbku w Kobylinie.
Twórczość thumb|250px|Tablica w kościele pw. Wniebowzięcia NMP Debiutował w 1633 poematem epickim Przeważna legacya, Iáśnie Oświeconego Kśiążęćiá Krysztopha Zbaraskiego […] Do Najpotężnieyszego Soltana Cesárzá Tureckiego Mustafy; w Roku 1621., wierszowaną, pisaną trzynastozgłoskowcem, kroniką poselstwa Zbaraskiego do Turcji, po części realizującą wzorzec gatunkowy eposu, a po części relacji z podróży (proponuje się dla tego rozwiązania gatunkowego formułę "epos peregrynacki") – pełną ciekawostek, ale też starającą się rzetelnie opisać istotę tureckiej kultury i polityki.
Następnie w 1638 r.tę datę podaje wydanie z Serii I Biblioteki Narodowej (Nr 227) "Dafnis drzewem bobkowym" oprac. Jan Okoń, Kraków 1976 wydał sielankę dramatyczną Daphnis drzewem bobkowym, pisany oktawą (dokładnie 275 strof oktawowych) poemat stanowiący adaptację mitu o bogu Apollinie napastującym nimfę Dafne, która, by uniknąć gwałtu, zmienia się w tytułowe drzewo laurowe. Mit był w epoce baroku powszechnie znany dzięki Metamorfozom Owidiusza, a interpretowany jako fabuła o moralnym heroizmie i ocalonej czystości.
Później poświęcił się poematom biograficznym, opisującym współczesnych sobie bohaterów. Z tego nurtu pochodzi wydany w 1649 poemat Władysław IV, król polski i szwedzki, czy wreszcie obszerna i czasem nazywana epopeją narodową Woyna domowa Z-Kozaki i Tatary wydawana etapami w latach sześćdziesiątych w całości w 1681. Pisywał także różnej wartości panegiryki (np. Pałac Leszczyński, poematy epitalamijne) i utwory publicystyczno-polityczne (np. Satyr na twarz Rzeczypospolitej, utwór podejmujący wzorzec "poematu satyrowego" Jana Kochanowskiego).
W roku 1655 wydał swoje najważniejsze dzieło, znów oparte na motywach mitologicznych, poemat Nadobna Paskwalina. Jak wcześniejsza Daphnis opisuje on historię nieszczęśliwej miłości, o ile jednak pierwsza kończy nieszczęśliwie, o tyle w drugiej bohaterce udaje się przezwyciężyć własne pragnienia i odnaleźć spokój w świątyni Junony, patronki matron. Nadobna Paskwalina oparta została na zaginionym dzisiaj tekście hiszpańskim. Twardowski swobodnie powiązał tu mitologie antyczną i wyobraźnię chrześcijańską, realne miejsca (akcja w Lizbonie) i antycznych bohaterów (Wenus, Mars, skruszony Apollo) obok zwykłych śmiertelników (piękna Paskwalina), tworząc nadrealny klimat opowieści o zazdrości, namiętności, także o psychicznym przeobrażeniu i – przez motyw drogi oddanym – doświadczeniu duchowym. Doznania i wędrówka Paskwaliny mają charakter inicjacji ku samowiedzy. Wszystko to dzieje się w baśniowej, onirycznej przestrzeni jak ze snu. Twardowski ujawnił tam swój warsztat poety kolorysty, wrażliwego jak malarz na kształty, barwy, światłocień. Wiele obrazów jest ściśle wizjonerskich: pałac Wenery, rozświetlane słońcem włosy Paskwaliny, domek Apollina, ogon pawia, klasztor Junony – opartych na kontraście cząstek składowych. Prekursorski, zdaniem slawistów (Endre Angyal, Claude Backvis), wobec romantyzmu i surrealizmu ostatni poemat Twardowskiego reprezentuje ten malarsko-wizyjny styl poezji baroku, który w XIX wieku ponowi Juliusz Słowacki.
Dafnis i Nadobna Paskwalina są dziś najczęściej wznawianymi utworami Samuela Twardowskiego.
Dzieła Przeważna legacyja, Jaśnie Oświeconego Książęcia Krzysztofa Zbaraskiego… od… Zygmunta III… do … cesarza tureckiego Mustafy w roku 1621. Na pięć rozdzielone punktów. Z dodatkiem… stanu pod ten czas, rządow, ceremonij i zwyczajow poganskich, Kraków 1633; wyd. następne: Kraków 1639, drukarnia F. Cezary; Wilno 1706; wyd. K.J. Turowski, Kraków 1861, Biblioteka Polska, zeszyt: 19–20, 46–47; fragm. edycji 2. przedr. W. Taszycki Wybór tekstów staropolskich XVI–XVIII wieku, Lwów 1928; także wyd. 2 Warszawa 1955; wyd. krytyczne: Warszawa 2000, oprac. Roman Krzywy, (diariusz legacji w formie poematu); przekł. rumuński: fragmenty ogł. P. Panaitescu "Călători poloni in ţările române", Bukareszt 1930, Academia Română Studii şi Cercetări XVII, s. 15–21 Szczęśliwa moskiewska expedycja Najaśnijeszego Władysława IV króla, Warszawa 1634, drukarnia J. Rossowski Pamięć śmierci… Alexandra Karola królewica… roku Pańskiego 1634, Lublin (1634), drukarnia P. Konrad (poemat) Daphnis drzewem bobkowym, powst. najpóźniej w 1636, wyd. Lublin 1638, drukarnia Anna Konradowa; wyd. następne: pt. Daphnis w drzewo bobkowe przemienieła się, Kraków 1661, drukarnia W. Siekielowic; Kraków 1702; wyd. krytyczne (edycja offsetowa) według wyd. 1661 (z podobizną fragmentu wyd. 1638) R. Pollak, S. Saski, Wrocław 1955, BPP, seria B, nr 6, tu we wstępie wiadomości o egz. wydań i odpisach; wyd. popularnonaukowe: Wrocław 1976, oprac. Jan Okoń, (poemat powstał w związku z operą włoską V. Puccitellego z baletem, której scenariusz w jęz. polskim – prawdopodobnie J. Grotkowskiego – pt. Dafnis przemieniona w drzewo bobkowe. Apolog abo baśń Owidiuszowa, która była reprezentowana muzyką na kształt komediej, przed obecnością Króla J. M. … w Warszawie… 1635, Warszawa 1635, drukarnia J. Trelpiński – zachował się; scenariusz ten był zapewne podstawą poematu, choć możliwe, że Twardowski korzystał bezpośrednio z libretta operowego) Satyr na twarz Rzeczypospolitej w roku 1640, brak miejsca wydania 1640 (3 edycje; wyd. bez podania autora; tu razem A. Rysińskiego Satyr polski na twarz dworską); wyd. następne: Satyr… w roku 1645, brak miejsca wydania 1645 (dedykacja podpisana krypt.: S. T. Z. S.); brak miejsca i roku wydania; fragm. edycji 1645 przedr. w: Wybór tekstów do dziejów kultury Wielkopolski, Poznań 1962; wyd. krytyczne: Lublin 2007, oprac. Sławomir Baczewski – Wersja cyfrowa w PBC Polona Pałac leszczyński od sławy nieśmiertelnej pod wjazd… Bogusława… Leszczyńskiego na wielgopolską generalią… wystawiony w Poznaniu roku 1643, Leszno (1643), drukarnia D. Vetterus; wyd. następne: Leszno 1645; wyd. krytyczne: Warszawa 2002, oprac. Roman Krzywy; unikat edycji 1643 odnalazł R. Krzywy w zbiorach szwedzkich (zob. "Pałac Leszczyński" Samuela Twardowskiego : o odnalezionym unikacie pierwszego wydania, "Barok" 2005, nr 24); kopia w rękopisie Biblioteki Uniwersytetu Warszawskiego nr 261, s. 206–252; unikat edycji 1645 (defekt bez karty tytułowej), Biblioteka Kórnicka, sygn. 3639; późniejsze przedr. w Miscellanea selecta (zob. Wydania zbiorowe) skażone przez cenzurę jezuicką Jego Mości Panu Jakubowi z Rozdrażewa Rozdrażewskiemu i Jej Mości Paniej Annie z Bnina Przyjemskiej, marszałkowej nadwornej koronnej, epithalamium zaśpiewane w Koźminie dnia 2 octobris roku 1644 (poemat panegiryczny w 424 wersach), unikat: Biblioteka Kórnicka, sygn. 3413 Xiążę Wiśniowiecki Janusz, Leszno 1646, drukarnia D. Vetter, edycja krytyczna: Książę Wiśniowiecki Janusz, Warszawa 2014, oprac. Roman Krzywy. Władysław IV, król polski i szwedzki, Leszno 1649, drukarnia D. Vetter; odb. tytułowe, Leszno 1650; wyd. krytyczne: Warszawa 2012, oprac. Roman Krzywy; rękopis – być może kopia – poematu z XVII w. znajdowała się w Bibliotece Krasińskich, nr 302, (poemat wywołał oburzenie w Moskwie; na nalegania posła moskiewskiego spalono w Warszawie, w roku 1650, kilkanaście kart dzieła Pobudka wychodzącemu wojsku pod Ołykę pro 1 Maii anno 1649, brak miejsca i roku druku; unikat: Biblioteka Kórnicka, sygn. 12894 Nadobna Paskwalina z hiszpańskiego świeżo w polski przemieniona ubiór, Kraków 1655, drukarnia Ł. Kupisz; wyd. następne: Kraków 1701; wyd. krytyczne R. Pollak, Kraków 1926, Biblioteka Narodowa, seria I, nr 87; wyd. popularnonaukowe: Wrocław 1980, oprac. Jan Okoń, Warszawa 1983, oprac. Jan Ślaski, (przeróbka nieznanego bliżej utworu napisanego w języku włoskim lub hiszpańskim, względnie po łacinie, będącego utworem jednego z naśladowców Montemayora z pierwszej ćwierci XVII w., według K. Niklewiczówny prawdopodobnie Celio Malespiniego. Wojna domowa, wyd.: cz. 2 pt. Wojna kozacka późniejsza…, Leszno (pomiędzy 1651 a 1655), drukarnia D. Vetter (tekst nieco odmienny niż w edycji z roku 1681); cz. 1 (tylko cz. 1 wbrew tytułowi) pt. Wojna domowa z Kozaki i Tatary, Moskwą… przez lat dwanaście tocząca się dotąd, Kraków 1660, drukarnia Ł. Kupisz; całość pt. Wojna domowa z Kozaki i Tatary, z Moskwą, potym Szwedami i z Węgry przez lat dwanaście za panowania… Jana Kaziemierza… Na cztery podzielona księgi… Opus posthumum, Kalisz 1681, drukarnia T. J. (tekst zmieniony w wielu miejscach przez cenzurę jezuicką); dedykacja całego dzieła i osobna do cz. 4, wierszem – opuszczone w edycji 1681, z autografu ogł. J. Kozłowska "Nieznane wiersze S. ze Skrzypny Twardowskiego", Biblioteka Warszawska 1913, t. 1, s. 383; rękopis części 2–4, zapewne autograf, Biblioteka Narodowa, zniszczony w 1944; różnice pomiędzy autografem i drukiem podaje A.F. Kowalkowski "Wojna domowa" S. Twardowskiego (szkic monograficzny), cz. 1–2, Poznań 1934 (rękopis Katedry Literatury Polskiej Uniwersytetu Adama Mickiewicza w Poznaniu); przekł. ruski: S. Sawicki, 1718 Wielmożnym… Piotrowi z Bnina Opalińskiemu, wojewodzicowi poznańskiemu… i… Annie z Lachowiec Sieniuciance, oblubieńcom nowym epitalamium… zaśpiewane w Kotuszowie dnia… maja… 1661, Kraków (1661), drukarnia Ł. Kupisz (panegiryk o 609 trzynastozgłoskowcach); wyd. krytyczne A. Sajkowski "Ostatni utwór S. Twardowskiego", Miscellanea staropolskie, Wrocław 1962, Archiwum Literatury, t. 6; unikat (według Estreichera nieznany): Biblioteka Narodowa, sygn. XVII 3. 5337 Nagrobek P. Samuela Twardowskiego poety polskiego. Sam go sobie pisał 1661 r., ogł. H. Barycz "Miscellanea z dziejów piśmiennictwa polskiego XVI–XVII wieku." 3. Autobiografia S. ze Skrzypny Twardowskiego, Pamiętniki Literackie, rocznik 43 (1952), s. 547 i odb.; rękopis: Biblioteka Czartoryskich, sygn. nr 2386 Wiersze, niektóre z nich ogł. po raz pierwszy w: Miscellanea selecta…, zob. Wydania zbiorowe – utwory drobne, fragm. dzieł przedr. m.in.: J. Lemański Satyra polska. Antologia, t. 1, Warszawa 1914; J. Kott, A. Ważyk Wiersze, które lubimy. Antologia, brak miejsca wydania 1951; przekł. francuski: A. Orchowski Omen królowi szwedzkiemu… (prozą); w książce Choix de poésies polonaises, Getynga 1816.
Przekłady