Nowy Jork (, również , ) – miasto w Stanach Zjednoczonych o największej liczbie mieszkańców, a zarazem centrum jednej z najludniejszych aglomeracji na świecie.
Nowy Jork wywiera znaczący wpływ na światowy biznes, finanse, media, sztukę, modę, badania naukowe, technologię, edukację oraz rozrywkę. Będąc między innymi siedzibą Organizacji Narodów Zjednoczonych, stanowi ważne centrum spraw międzynarodowych i jest powszechnie uważany za kulturalną stolicę świata. Położony jest na wybrzeżu Atlantyku, w północno-wschodniej części Stanów Zjednoczonych i składa się z pięciu okręgów będących oddzielnymi hrabstwami (): Bronksu, Brooklynu, Manhattanu, Queens i Staten Island„How The Earth Was Made”, w: history.com. [dostęp 2012-09-15]..
Za sprawą populacji, której liczebność wynosi ponad 8,3 mln (2022W Nowym Jorku padł rekord liczby mieszkańców.), zamieszkującej 780 km², Nowy Jork jest najgęściej zaludnionym miastem na terenie Stanów Zjednoczonych„American Fact Finder (U.S. Census Bureau): New York by County – Table GCT-PH1. Population, Housing Units, Area, and Density: 2000 Data Set: Census 2000 Summary File 1 (SF 1) 100-Percent Data”, w: US Census Bureau. [dostęp 2012-09-15].„County and City Data Book:2007” (U.S. Census Bureau), Table B-1, Area and Population”, w: US Census Bureau. [dostęp 2012-09-15].. Jest również najbardziej zróżnicowanym językowo miastem na świecie. Na jego obszarze mówi się w ponad 800 językach. Zaludnienie obszaru metropolitalnego Nowy Jork wynosiło w 2010 roku, w zależności od sposobu wytyczenia jego granic, od 18,9 do 23,1 miliona, dzięki czemu stanowi najludniejszy obszar w Stanach Zjednoczonych, w: US Census Bureau. [dostęp 2012-09-15].. Nowy Jork jest najczęściej wyszukiwanym miejscem na świecie za pośrednictwem Google; statystyki z września 2011 roku mówiły, że łączna liczba wyszukań dla hasła „Nowy Jork” wyniosła 4,6 miliarda„New York – Google Search”, w: Google/. [dostęp 2011-10-12]..
Historyczne korzenie Nowego Jorku sięgają roku 1624, kiedy miasto zostało założone jako faktoria handlowa przez holenderskich kolonistów; w 1626 roku nadali oni mu nazwę Nowego Amsterdamu„United States HISTORY New York City, New York”, w: u-s-history.com. [dostęp 2012-09-15].. W 1664 roku kontrolę nad miastem, a także otaczającymi je terenami, przejęli AnglicyShorto, Russell: The Island at the Center of The World, 1st Edition, Vintage Books, Nowy Jork 2005, s. 30. .. Po tym, jak król angielski Karol II Stuart przekazał te ziemie swojemu bratu, Jakubowi II – księciu Yorku, nazwę Nowy Amsterdam zmieniono na Nowy Jork, w: mrnussbaum.com. [dostęp 2012-09-15].„KINGSTON Discover 300 Years of New York History DUTCH COLONIES”, w: National Park Service [online]. [dostęp 2012-09-15].. W latach 1785–1790 Nowy Jork był stolicą Stanów Zjednoczonych„The Nine Capitals of the United States”, w: Senat Stanów Zjednoczonych [online]. [dostęp 2012-09-15].. Począwszy od 1790 roku Nowy Jork pozostaje największym amerykańskim miastem, w: US Census Bureau. [dostęp 2012-09-15]..
Wiele miejsc w Nowym Jorku jest atrakcyjnych dla turystów. Odwiedza je ponad 60 milionów osób rocznie. Times Square, określany mianem „Skrzyżowania Świata” – jasno rozświetlony punkt centralny teatru broadwayowskiego, jest jednym z najruchliwszych przejść dla pieszych na świecie, a zarazem centrum światowego przemysłu muzycznego, w: pbskids.com. [dostęp 2012-09-15].„Crossroads of the world – Times Square the official website of Times Square”, w: timessquarenyc.org. [dostęp 2012-09-15].„Times Square New York, NY Times Square”, w: Biuro Turystyczne miasta Nowy Jork [online]. [dostęp 2012-09-15]., w: timessquare.com. [dostęp 2012-09-15]., w: diserio.com. [dostęp 2012-09-15].. Prestiżowa Carnegie Hall oraz Metropolitan Opera czynią miasto także jednym z największych ośrodków muzyki klasycznej w ogóle. W mieście znajduje się kilka światowej sławy mostów, wieżowców oraz parków„Buildings in New York City”, w: buildingdb.ctbuh.org. [dostęp 2012-09-15].. Finansowa dzielnica Nowego Jorku, na czele z Wall Street w Lower Manhattan, pełni funkcję finansowej stolicy świata i siedziby New York Stock Exchange – największej na świecie giełdy papierów wartościowych pod względem kapitalizacji notowanych na niej spółek„UBS may move US investment bank to NYC”, w: moneycontrol.com. [dostęp 2012-09-15].„The Best 301 Business Schools 2010 by Princeton Review, Nedda Gilbert”, w: books.google.com. [dostęp 2012-09-15].„Financial Capital of the World: NYC”, w: wirednewyork.com. [dostęp 2012-09-15].„The Tax Capital of the World”, w: wsj.com. [dostęp 2012-09-15].„Editorializing From The Financial Capital Of The World”, w: typepad.com, 2010-04-22. [dostęp 2012-09-15].„Fondos – Londres versus Nueva York”, w: cincodias.com, 2008-09-01. [dostęp 2012-09-15]., w: world-exchanges.com, 2010-07-20. [dostęp 2012-09-15].. Rynek nieruchomości na nowojorskim Manhattanie znajduje się w czołówce najdroższych rynków świata. Zlokalizowane na Manhattanie ma najwyższy współczynnik koncentracji ludności chińskiej na półkuli zachodniej„The History of New York’s Chinatown”, w: ny.com. [dostęp 2012-09-15].. W przeciwieństwie do większości innych systemów metra na świecie New York City Subway kursuje całą dobę, we wszystkie dni tygodnia„With Terrorism Concerns in Mind, Police Prepare to Guard a Shuttered System”, w: „The New York Times” [online], 2005-12-20. [dostęp 2012-09-15].. W Nowym Jorku działają liczne uniwersytety i college’e, włączając w to prestiżowe Columbia University, New York University oraz Rockefeller University, które należą do stu najlepszych uczelni na świecie„Academic Ranking of World Universities”, w: arwu.org, 2010. [dostęp 2012-09-15].. Nowy Jork to również wielkie centrum muzealnictwa i sportu. Rozgrywany co roku w mieście tenisowy turniej US Open jest jednym z czterech najważniejszych turniejów dyscypliny wchodzących w skład Wielkiego Szlema.
Historia thumb|left|Nowy Amsterdam w 1664 roku, w którym kontrolę nad tym obszarem przejęła Anglia, przemianowując go na Nowy Jork Dawniej obszar współczesnego Nowego Jorku zamieszkiwany był przez indiańskie plemię Delawarów. Został odkryty w 1524 roku przez Europejczyków, na których czele stał Giovanni da Verrazzano, będący na usługach francuskiego dworu królewskiego„Gotham Center for New York City History”, w: gothamcenter.org. [dostęp 2012-09-15].. Verrazzano nadał odkrytym ziemiom nieoficjalną nazwę Nouvelle Angoulême (Nowe Angoulême)Rankin Rebecca B., Cleveland Rodgers: New York: the World’s Capital City, Its Development and Contributions to Progress, Harper 1948..
Zasiedlanie regionu przez Europejczyków rozpoczęło się po tym, gdy w 1609 roku zbadał go Henry Hudson, szukając dla Holenderskiej Kompanii Wschodnioindyjskiej na statku Półksiężyc () nowej drogi z Europy do Indii. W 1614 roku Holendrzy utworzyli na południowym krańcu dzisiejszego Manhattanu ośrodek handlu futrami bobrów. W konsekwencji obszary te zyskały przydomek Nowy Amsterdam. W 1626 roku Peter Minuit wykupił wyspę Manhattan od plemienia Delawarów za dobra o wartości 60 guldenów holenderskich (równowartość około tysiąca dolarów)„Pieter Schaghen Letter 1626”, w: s4ulanguages.com. [dostęp 2012-09-15].„Value of the Guilder / Euro”, w: iisg.nl. [dostęp 2012-09-15].. Jedna z obalonych już legend mówi, że Delawarowie odsprzedali wyspę za szklane paciorki, których wartość szacowano na 24 dolary, w: The New Netherland Institute [online]. [dostęp 2012-09-15].. W latach 1642–1645 powstał w Nowym Amsterdamie pierwszy murowany zbór kalwiński z polecenia ówczesnego dyrektora Willema Kiefta i była to przez długi czas jedyna świątynia w osadzie, ponieważ katolicy, luteranie, kwakrowie i żydzi mieli zakaz ich budowania.
Pod koniec II wojny angielsko-holenderskiej, w 1664 roku, Holendrzy przejęli kontrolę nad wyspą Run na Morzu Banda, w zamian przekazując Anglikom władzę nad Nowym Amsterdamem. Ci z kolei zmienili jego nazwę na (Nowy Jork), na cześć Jakuba II Stuarta – księcia YorkuHomberger Eric, The Historical Atlas of New York City: A Visual Celebration of 400 Years of New York City’s History, Owl Books, 2005, s. 34. .. Wojny pomiędzy plemionami indiańskimi, a także epidemie wywołane przyjazdem Europejczyków dziesiątkowały ludność Delawarów w latach 60. i 70. XVII wieku„Native Americans, Penn Treaty Museum”, w: Penn Treaty Museum [online]. [dostęp 2012-09-15].. W 1700 roku ich populacja wynosiła 5 tys. osób. W 1702 roku liczba mieszkańców Nowego Jorku zmniejszyła się o 10% w wyniku żółtej febry„Timeline of Yellow Fever in America”, w: Public Broadcasting Service [online]. [dostęp 2012-09-15].. Od tego czasu, w okresie 1702–1800, miasto nawiedziło co najmniej siedem wielkich epidemii żółtej febry„The Early History of Yellow Fever”, w: jefferson.edu. [dostęp 2012-09-15]..
Pod rządami Anglików wzrosło znaczenie Nowego Jorku jako portu handlowego.
W 1735 roku w mieście odbył się proces sądowy Johna Petera Zengera, istotny dla rozwoju wolności prasy w Stanach Zjednoczonych. Sprawa ta pomogła ponadto stworzyć podwaliny zasad i zakresu odpowiedzialności mediów i rządu w funkcjonowaniu demokracji. W 1754 roku, na mocy królewskiego aktu fundacyjnego wydanego przez Jerzego II Hanowerskiego, założony został Columbia University, działający wówczas jako King’s CollegeMoore Nathaniel Fish, An Historical Sketch of Columbia College, in the City of New York, 1754–1876, Columbia College 1876, s. 8..
19 października 1765 roku w Nowym Jorku, z inicjatywy Synów Wolności, odbył się kongres w sprawie ustawy o pieczęciach – zgromadzenie przedstawicieli trzynastu kolonii, które dało początek Kongresowi Kontynentalnemu. Kongres w sprawie ustawy o pieczęciach zaowocował przyjęciem Deklaracji praw i zażaleń, która stanowiła pierwsze pismo reprezentujące naród amerykański. Zawierała ona wiele praw i skarg wyrażonych później w Deklaracji niepodległości Stanów Zjednoczonych, łącznie z prawem do własnej reprezentacji w kongresie brytyjskim. thumb|Bitwa na Long Island – największe starcie rewolucji amerykańskiej, rozegrała się w Brooklynie, w 1776 roku Pierwsza wielka bitwa rewolucji amerykańskiej, a zarazem największa potyczka wojny o niepodległość Stanów Zjednoczonych – bitwa na Long Island, miała miejsce w Nowym Jorku w sierpniu 1776 roku. Zwycięstwo Brytyjczyków sprawiło, że utworzyli w Nowym Jorku swoją militarną i polityczną bazę dla operacji wojennych w Ameryce Północnej. Kontrolowane przez nich miasto stało się schronieniem dla lojalistów popierających utrzymanie kontroli brytyjskiej nad koloniami. Jednocześnie generał George Washington utworzył w Nowym Jorku centrum sieci wywiadowczej. Na mocy pokoju wersalskiego ostatni ślad po rządach brytyjskich w byłych dwunastu koloniach – oddział armii stacjonujący w Nowym Jorku, opuścił Stany Zjednoczone w 1783 roku. Wydarzenie to, określane mianem Dnia Ewakuacji, było celebrowane przez kilka kolejnych dni.
Krótko po zakończeniu wojny, w 1785 roku, Kongres Konfederacji ustanowił Nowy Jork stolicą Stanów Zjednoczonych. Nowy Jork był stolicą do 1790 roku, kiedy funkcję tę przejął na stałe WaszyngtonThe Nine Capitals of the United States .. Była to ostatnia stolica państwa z obowiązującymi artykułami konfederacji i wieczystej unii, i zarazem pierwsza stolica, gdy weszła w życie Konstytucja Stanów Zjednoczonych. W 1789 roku George Washington został zaprzysiężony na stanowisko pierwszego w historii Prezydenta Stanów Zjednoczonych; po raz pierwszy do życia powołano również Kongres Stanów Zjednoczonych oraz Sąd Najwyższy Stanów Zjednoczonych; zaprezentowano ponadto Bill of Rights – wszystkie te wydarzenia miały miejsce w Federal Hall na Wall Street„The People’s Vote: President George Washington’s First Inaugural Speech (1789)”, w: usnews.com. [dostęp 2012-09-15].. W 1790 roku Nowy Jork prześcignął Filadelfię i stał się największym miastem w Stanach Zjednoczonych, w: US Census Bureau. [dostęp 2012-09-15]..