Stefan Pawlikowski (ur. 11 października 1896 w Kozłowie, zm. 15 maja 1943 we Francji) – pułkownik pilot Wojska Polskiego, kawaler Orderu Virtuti Militari, pośmiertnie awansowany na generała brygady.

Życiorys Młodość i I wojna światowa Syn Władysława i Józefiny z domu Morawskiej. Uczył się w Wilnie, a maturę uzyskał w 1916 w Moskwie. Następnie studiował w Wyższej Szkole Technicznej w Moskwie.

Podczas I wojny światowej, 1 sierpnia 1916 został powołany do armii rosyjskiej i skierowany do lotnictwa. 1 lutego 1917 ukończył Szkołę Pilotów w Moskwie, po czym został wysłany do Wyższej Szkoły Pilotów w Pau we Francji (ówczesnego sojusznika Rosji). Następnie odbył kurs strzelania i taktyki walk powietrznych na Kursie Oficerów Broni w Cazeauxhttp://www.shinden.org/av_hist/index.php?position=0.1.29 Pawlikowski Stefan, w: Historia lotnictwa. Ostatni dostęp: 9 maja 2025.W związku ze zmienioną sytuacją polityczną (rewolucja październikowa) nie wrócił już do Rosji, natomiast od 1 lipca 1918 został przydzielony do francuskiej 96. eskadry Spadów (Spa 96), latającej na myśliwcach SPAD XIII i zajmującej się w tym czasie m.in. zwalczaniem niemieckich balonów obserwacyjnych. Otrzymał stopień adjutant (odpowiednik stopnia chorążego). Niektóre źródła podają, że odniósł w tym okresie zwycięstwa powietrzne, jednakże brak jest ich potwierdzenia w danych francuskich. W listopadzie 1918 przeszedł w stopniu podporucznika do Armii Polskiej gen. Józefa Hallera we Francji.

Wojna polsko-bolszewicka W maju 1919 powrócił wraz z armią do Polski jako pilot eskadry Br.59, latającej na samolotach rozpoznawczych Breguet 14. Początkowo służył jako oblatywacz w Centralnych Warsztatach Lotniczych, a od kwietnia 1920 latał bojowo podczas wojny polsko-bolszewickiej jako pilot 19 eskadry myśliwskiej, na myśliwcach SPAD VII, między innymi walcząc nad Berezyną w okolicach Borysowa z samolotami eskadry Szyrinkina. 17 i 22 maja zestrzelił dwa balony obserwacyjne. Podczas wojny zestrzelił również samolot. Wysłany został do Włoch, skąd miał sprowadzić egzemplarz wzorcowy myśliwca Ansaldo A.1 Balilla, lecz na skutek niesprawności silnika zawrócił z trasy.

Dwudziestolecie międzywojenne Po wojnie służył w 1 Pułku Lotniczym w Warszawie, w stopniu porucznika, następnie kapitana, dowodząc 111 Eskadrą Myśliwską. Od października 1921 do marca 1922 latał jako cywilny pilot komunikacyjny na trasie Warszawa – Paryż. Uczestniczył także w rajdach lotniczych. We wrześniu 1922 zajął pierwsze miejsce z nawigatorem kpt. Bronisławem Wojtarowiczem w pierwszych polskich zawodach lotniczych – I Krajowym Locie Okrężnym na samolocie Breguet 14. Brał udział w grupowym przelocie nad Alpami samolotami Potez XV w 1924. W 1926 został dowódcą dywizjonu liniowego i eskadry szkolnej w 2 pułku lotniczym w Krakowie. 29 czerwca 1926, wracając po cywilnemu w towarzystwie oficerów i kobiet z przyjęcia w restauracji, po pijanemu, wdał się w kłótnię z taksówkarzem Henrykiem Stróżykiem, po czym po odprowadzeniu do warszawskiego X komisariatu policji, zastrzelił go tam z posiadanej broni, uznając, że został obrażony. 18 listopada 1926 został uznany za winnego i skazany na 3 lata twierdzy, wydalenie z wojska i pozbawienie odznaczeń, lecz w następnym roku został ułaskawiony przez prezydenta Mościckiego, z przywróceniem stopnia wojskowego oraz odznaczeń. 6 lipca 1929 został przeniesiony do 3 pułku lotniczego w Poznaniu. Początkowo dowodził eskadrą, a od 1932 III dywizjonem myśliwskim. W 1933 kierował polską ekipą na pokazach lotniczych w Bukareszcie. W kwietniu 1934 powrócił do 1 pułku lotniczego na stanowisko dowódcy IV dywizjonu myśliwskiego. W tym samym roku został wyznaczony na stanowisko zastępcy dowódcy pułku. W 1936 został awansowany na podpułkownika ze starszeństwem z dniem 1 stycznia 1936. W sierpniu 1938 objął dowództwo 1 pułku lotniczego. W 1939 został awansowany na pułkownika ze starszeństwem z dniem 19 marca 1939 w korpusie oficerów lotnictwa.

II wojna światowa Po ogłoszeniu mobilizacji, przed wybuchem II wojny światowej, został wyznaczony dowódcą Brygady Pościgowej, współorganizując system informowania o atakach lotnictwa niemieckiego oparty na posterunkach obserwacyjnych. Po kampanii wrześniowej przedostał się do Francji, gdzie został komendantem polskiego Centrum Wyszkolenia Lotnictwa zorganizowanego 15 grudnia 1939 w bazie Lyon-Bron. Organizował tam polskie jednostki myśliwskie. Na skutek konfliktu z francuskim komendantem, 20 maja 1940 został jednak odwołany, a 23 maja przydzielony do polskiego dywizjonu I/145 w Villacoublay pod Paryżem, co usprawniło pracę jednostki dzięki kontaktom Pawlikowskiego we francuskim lotnictwie. Po klęsce Francji, organizował ewakuację żołnierzy dywizjonu z La Rochelle statkiem do Wielkiej Brytanii, w dniach 19–21 czerwca. Początkowo został komendantem Centrum Wyszkolenia Lotniczego w Blackpool, a od 6 listopada 1941 był polskim oficerem łącznikowym w brytyjskim dowództwie lotnictwa myśliwskiego (RAF Fighter Command), pełniąc faktycznie funkcję dowódcy polskiego lotnictwa myśliwskiego i uzyskując brytyjski stopień Group Captain. Podobnie jak nieco starszy gen. inż. Ludomił Rayski był wyjątkowym przypadkiem pilota biorącego udział w walkach na obszarach obu wojen światowych.

Brał ochotniczo udział w lotach bojowych, m.in. 19 sierpnia 1942 podczas osłony desantu pod Dieppe (na Spitfire Mk. Vb, numer WX-C z 302 dywizjonu). Poległ 15 maja 1943, biorąc udział w locie bojowym 315 dywizjonu myśliwskiego „Dęblińskiego” nad Francją na myśliwcu Spitfire Mk.IX (numer PK-M), w osłonie operacji bombowej Circus 297, mającej atakować lotniska w Caen i Carpiquet. Samolot Pawlikowskiego spadł na wybrzeżu Atlantyku k. Meuvaines na zachód od Caen, pilot poniósł śmierć. Zestrzelenie Pawlikowskiego przypisywano w literaturze niemieckiemu asowi kpt. Erichowi Rudorfferowi na myśliwcu Fw 190A z jednostki II./JG 2, jednakże zgłosił on zestrzelenie dwóch Spitfire’ów ok. 200 kilometrów dalej, nad Senarpont. Prawdopodobnym zwycięzcą mógł być Uffz. Günther Paulus, również na Fw 190A z II./JG 2, który zgłosił zestrzelenie w tym rejonie, aczkolwiek mógł trafić również utracony samolot sierż. Piotra Lewandowskiego (który trafił do niewoli). Nie można wykluczyć także zestrzelenia przez artylerię przeciwlotniczą na wybrzeżu. Stefan Pawlikowski został pochowany w Meuvaines, po wojnie ekshumowany i przeniesiony na cmentarz w Grainville-Langannerie. Zestrzelił dwa balony i 1 samolot.

Naczelny Wódz gen. broni Władysław Anders mianował go pośmiertnie generałem brygady ze starszeństwem z dniem 1 stycznia 1964 w korpusie generałów.

Ordery i odznaczenia Krzyż Srebrny Orderu Wojskowego Virtuti Militari nr 3226 – 8 kwietnia 1921 Krzyż Walecznych czterokrotnie Złoty Krzyż Zasługi – 16 marca 1934 „za zasługi na polu wyszkolenia wojska”. Medal Pamiątkowy za Wojnę 1918–1921 Medal Dziesięciolecia Odzyskanej Niepodległości Polowa Odznaka Pilota nr 34 (11 listopada 1928) Krzyż Komandorski Orderu Imperium Brytyjskiego (Wielka Brytania) Krzyż Komandorski Orderu Wazów (Szwecja, 1936) Krzyż Komandorski II Klasy Orderu Miecza (Szwecja, 1936) Krzyż Oficerski Orderu Korony Jugosłowiańskiej (przed 1935) Krzyż Kawalerski Orderu Legii Honorowej (Francja) Krzyż Kawalerski Orderu Gwiazdy Rumunii (Rumunia, 1930) Krzyż Wojenny z Palmami (Francja) rumuńska Odznaka Pilota (1929)Dz. Pers. MSWojsk. Nr 19 z 12 grudnia 1929 r., s. 368. włoska Odznaka Pilota (1929)

Upamiętnienie Imię Stefana Pawlikowskiego nadano 15 maja 1993 1 pułkowi lotnictwa myśliwskiego, którego tradycje następnie dziedziczyły 1 eskadra lotnictwa taktycznego i 23 Baza Lotnictwa Taktycznego.

Przypisy

Bibliografia

Mieczysław Cieplewicz, Pawlikowski Stefan, [w:] Polski Słownik Biograficzny, t. XXV, Warszawa-Kraków-Wrocław 1980 s. 464–465 wersja elektroniczna IPSB Janusz Kędzierski, Stefan Pawlikowski (1896–1943), [w:] „Skrzydlata Polska” nr 21/1986.

Linki zewnętrzne

Kategoria:Dowódcy 1 Pułku Lotniczego Kategoria:Generałowie brygady mianowani przez władze RP na uchodźstwie po 1947 Kategoria:Lotnicy Francuskich Sił Powietrznych Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Srebrnym Orderu Virtuti Militari (władze RP na uchodźstwie) Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Walecznych (czterokrotnie) Kategoria:Odznaczeni Medalem Dziesięciolecia Odzyskanej Niepodległości Kategoria:Odznaczeni Medalem Pamiątkowym za Wojnę 1918–1921 Kategoria:Odznaczeni Polową Odznaką Pilota Kategoria:Odznaczeni Złotym Krzyżem Zasługi (II Rzeczpospolita) Kategoria:Oficerowie Armii Polskiej we Francji 1917–1919 Kategoria:Osoby przedstawione na znaczkach pocztowych Kategoria:Pochówki we Francji Kategoria:Polacy – Kawalerowie Legii Honorowej Kategoria:Polacy – wojskowi Imperium Rosyjskiego Kategoria:Polacy odznaczeni Krzyżem Wojennym (Francja) Kategoria:Polacy odznaczeni Orderem Gwiazdy Rumunii Kategoria:Polacy odznaczeni Orderem Imperium Brytyjskiego Kategoria:Polacy odznaczeni Orderem Miecza Kategoria:Polacy odznaczeni Orderem Wazów Kategoria:Polscy lotnicy w wojnie polsko-bolszewickiej Kategoria:Polscy piloci myśliwscy Kategoria:Polscy żołnierze polegli na froncie zachodnim w II wojnie światowej Kategoria:Pułkownicy lotnictwa II Rzeczypospolitej Kategoria:Pułkownicy Polskich Sił Powietrznych Kategoria:Skazani wyrokami sądów II Rzeczypospolitej Kategoria:Uczestnicy bitwy nad Berezyną (1919) Kategoria:Uczestnicy kampanii wrześniowej (strona polska) Kategoria:Urodzeni w 1896 Kategoria:Polscy zabójcy Kategoria:Zastępcy dowódcy 1 Pułku Lotniczego Kategoria:Zmarli w 1943