Matka () – powieść Maksyma Gorkiego wydana po raz pierwszy w 1906 roku, pierwszy w pełni socrealistyczny utwór, obrazujący narodziny ruchu robotniczegoRobert Papieski, Realizm socjalistyczny, [w:] Historia literatury światowej, t. 9. XX wiek – proza, red. Marian Szulc, Pinnex, Kraków 2005, s. 96, .. Powieść powstała na fali doświadczeń Gorkiego związanych z przedrewolucyjną demonstracją majową w Niżnym Nowogrodzie w 1902 roku. Utwór trzykrotnie zekranizowano.
Fabuła Pelagia Własowa, kobieta prosta, pokorna i religijna, żyje wraz z buntującym się synem, Pawłem, oraz mężem-alkoholikiem, który się nad nimi znęca. Mąż Własowej szybko jednak umiera na przepuklinę, nie zgodziwszy się na operację. Niedługo po śmierci ojca Paweł zaczyna działać w partii socjaldemokratycznej: organizuje w swoim domu spotkania z towarzyszami i przewodniczy publicznym manifestacjom antycarskim (podczas święta pracy i pogrzebu jednego z towarzyszy). Za swoją działalność dwukrotnie trafia do więzienia. Matka do tego stopnia stara się zrozumieć syna, że sama staje się działaczką rewolucyjną, oderwaną od tradycji patriarchalnej – działa w partii, pod przykrywką pątniczki czy handlarki kolportuje nielegalne ulotki, książki i czasopisma. By widywać się z uwięzionym synem i kontynuować rewolucyjną działalność, przenosi się z osady robotniczej do oddalonego o 80 wiorst (85 km) miasta, gdzie mieszka u towarzysza Mikołaja Iwanowicza. W wyniku wyroku sądu Paweł i jego przyjaciele zostają zesłani na Syberię, natomiast Własowa – złapana na kolportażu mowy sądowej swojego syna – zostaje aresztowana i brutalnie pobita.
Bohaterowie Bohaterowie pierwszo- i drugoplanowi Pelagia Niłowna Własow z domu Sierogin – tytułowa „Matka”; wtórna analfabetka, z Woskriesienskoje Paweł (Pasza) Michajłowicz Własow – syn Pelagii Niłownej Andrzej (Andriusza/Jędruś) Onisimowicz Nachodka, przezywany Chochoł – Ukrainiec z Kaniowa, mieszka w domu Pelagii z Pawłem; sądzony za przestępstwa polityczne w Rostowie i Saratowie; zakochany w Nataszy Mikołaj Daniłowicz Wiesowszczykow (Wiesowszczikow) – syn złodzieja Daniły; w pierwszej części podczas pobytu Pawła w więzieniu mieszka u Własowów; gdy trafia po manifestacji pierwszomajowej do więzienia, udaje mu się zbiec; ukrywa się u leśniczego i pracuje jako zecer w nowej drukarni Mikołaj Iwanowicz – pracuje w urzędzie ziemskim; były nauczyciel i subiekt w księgarni; zesłany dwukrotnie najpierw do Archangielska, później nad Morze Białe; syn dyrektora fabryki w Wiatce; chce wydawać pismo dla wsi Zofia Iwanowna – starsza o sześć lat siostra Mikołaja Iwanowicza, wdowa po Sybiraku, Kostii; gra na pianinie Jegor (Jegoruszka) Iwanowicz – syn diaka Iwana z Woskriesienskoje, ateista, wdowiec; obłożnie chory na serce, umiera w szpitalu; jego pogrzeb przeradza się w antycarską manifestację, która kończy się krwawym starciem z policją Natasza – nauczycielka z Moskwy, córka bogatego handlarza żelazem; zaczyna nauczać w fabryce tkackiej w jakimś mieście powiatowym Sasza, Saszeńka, właśc. Aleksandra – córka obszarnika; zakochana w Pawle Iwan Daniłowicz – lekarz, przyjaciel Mikołaja Iwanowicza; leczy Jegora Iwanowicza Ludmiła Wasiliewna – sąsiadka i przyjaciółka Jegora Iwanowicza, była razem z nim na zesłaniu na Syberii; żona podprokuratora – ma z nim trzynastoletniego syna, który mieszka z ojcem; opiekuje się innym chłopcem, Sieriożą Michał Iwanowicz Rybin – palacz, producent dziegciu; wdowiec; publicznie katowany przez żandarmów za kolportaż literatury, którą dostarcza mu Pelagia Niłowna
Bohaterowie epizodyczni Iwan Bukin, Grzegorz (Grisza) Samojłow, Jakub Somow, Dragunow, Twieriakow, stary Sizow, Machotin, Wiałow, bracia Wasilij i Iwan Gusiewowie, Wawiłow i in. – robotnicy z osady fabrycznej Isaj Gorbow – kontroler fabryki, szpicel; dźgnięty śmiertelnie nożem Maria Korsunowa – handlarka Jefim, Jakub i Ignacy – palacze dziegciu od Rybina Fiodor (Fiedia) Mazin – młody chłopak, siostrzeniec robotnika fabrycznego Sizowa, poeta Sawielij – chory na gruźlicę, cioteczny brat parobka Jakuba, który stracił zdrowie w fabryce Niefiedowa Iwan (Wania) – siedemnastoletni blacharz; ranny z rozbitą głową po pogrzebie Jegora Iwanowicza leczony jest w mieszkaniu Mikołaja Iwanowicza Stiepan i Tatiana Czumakowowie – chłopi, u których nocuje Pelagia Niłowna podczas samotnej podróży z zakazaną literaturą; stracili dwójkę dzieci Piotr Jegorowicz Riabinin, przezywany Szydło – piśmienny chłop od Stiepana Jakub Wasiliewicz Gobun – były żołnierz, blacharz; starzec, w jego domu odbywają się zebrania ze ślusarzami; jego siostrzeniec Sawka Jewczenko siedzi w więzieniu razem z Pawłem Matwiej Iwanowicz – strażnik w więzieniu Fiediakin i Peltin – żandarmi (policjanci)
Ekranizacje Matka – film z 1926 roku Matka – film z 1955 roku Matka – film z 1989 roku
Pierwsze wydania przekładów na język polski wydanie w dwóch częściach:
Przypisy
Linki zewnętrzne Matka (wyd. 1952) w bibliotece Polona
Kategoria:Rosyjskie powieści Kategoria:Powieści z 1906 Kategoria:Powieści, których akcja toczy się w Rosji Kategoria:Twórczość Maksima Gorkiego Kategoria:Dzieła socrealizmu