mały Mury miejskie w Wilnie – ciąg kamienno-murowanych umocnień obronnych wraz ze zintegrowanymi budowlami (m.in. bramami i basztami), otaczający niegdyś obszar całego Wilna. Został wzniesiony najprawdopodobniej w latach 1503–1522 z inicjatywy samorządu miejskiego. Łączna długość konstrukcji wynosiła ok. 2,5–2,9 km; znajdowało się w niej 9 bram, większość o charakterze obronnym. W XVI i XVII wieku niektóre odcinki murów i niektóre baszty uległy przebudowie. Do likwidacji fortyfikacji przystąpiła rosyjska administracja gubernialna pod koniec XVIII wieku; podjęty chętnie przez władze miejskie proces zakończył się w roku 1805. Obecnie zachowana jest jedna brama obronna oraz kilka kilkusetmetrowych odcinków murów. Najbardziej eksponowanym fragmentem konstrukcji jest częściowo odbudowany kompleks obronny na ulicy Bakszta, gdzie mieści się muzeum fortyfikacji miejskich.
Antecedencje mały|160px|lewo|w. ks. Giedymin Do późnego średniowiecza jedynie kilka obiektów u zbiegu Wilii i Wilejki miało charakter obronny: Krzywy Gród, Zamek Górny i Zamek DolnyLeonid Żytkowicz, Zburzenie murów obronnych Wilna (1799-1805), Wilno 1933, s. 8.. Wokół nich rozciągała się najprawdopodobniej luźna drewniana zabudowaNajstarszym znanym murowanym budynkiem podgrodzia był kościółek oo. Franciszkanów, zbudowany w pierwszej połowie XIV w., a więc jeszcze przed chrztem Litwy, Justyna Giedrojć, Najstarsze kościoły wileńskie, [w:] Kurier Wileński 06.03.2023.. Początkowo historycy sądzili, że do czasów nowożytnych osiedle było pozbawione jakichkolwiek fortyfikacjiŻytkowicz 1933, s. 11., ale obecnie uważa się, że już w XIV w. powstały obwałowania o charakterze ziemno-drewnianymLinas Girlevičius, XIV a.-XV a. pradžios Vilniaus miesto gynybiniai įrenginiai, [w:] Lietuvos archeologija 34 (2008), s. 105–150.. Takie Wilno było trzykrotnie niszczone podczas oblężeń krzyżackich i litewskiej wojny domowej w drugiej połowie XIV wieku, ostatni raz przez wojska zakonne w roku 1390Zob. np. Henryk Łowmiański, Agresja zakonu krzyżackiego na Litwę w wiekach XII-XV, [w:] Przegląd Historyczny 45 (1954), s. 338–371., 3 lata po lokacji miasta na prawie magdeburskimStanisław Alexandrowicz, Geneza i rozwój sieci miasteczek Białorusi i Litwy do połowy XVII wieku, [w:] Acta Baltico-Slavica VII (1970), s. 48..
W wieku XV, zwłaszcza w czasie rządów wielkiego księcia Giedymina, nastąpiła stabilizacja władzy i Wilno rozwijało się bezpiecznie. W ciągu ponad stu lat od ostatniego spalenia miejscowości straciła ona charakter niewielkiego podgrodzia, a nabrała cech miejskich. Pojawiły się pierwsze murowane budynki, głównie kościoły i klasztory, ale także ratusz miejski i być może inne budynki świeckieBrygida Łapszewicz, Ratusz wileński, który pamięta średniowiecze, [w:] Kurier Wileński 18.05.2019.. Powstała ok. połowy XV w. rada miejska Wilna pod koniec stulecia zyskała znaczenie polityczne jako reprezentacja mieszczaństwaIwo Jaworski, Studia nad ustrojem miast na prawie niemieckiem w Wielkim Księstwie Litewskiem w dobie jagiellońskiej, Wilno 1931, s. 10–11.. Sytuacja miasta zaczęła zmieniać się na przełomie XV i XVI wieku z powodu najazdów zagonów tatarskich. Ponieważ zapędzały się one aż w rejon Słucka, ok. 120 km Góry Zamkowej, mieszczanie wileńscy poczuli się zagrożeni.
Budowa murów mały|mury na planie z końca XVI w. W roku 1503 wileńscy mieszczanie zwrócili się do wielkiego księcia Aleksandra z prośbą zwolnienie z udziału w planowanej wyprawie przeciw Tatarom w zamian za wybudowanie murów obronnych wokół miastaŻytkowicz 1938, s. 10.. Aleksander przychylił się do tej prośby i w specjalnym przywileju nakazał wojewodzie wileńskiemu Mikołajowi Radziwiłłowi Czarnemu wytyczenie murów; dokument wspominał też o budowie 5 bramMieczysław Jackiewicz, Mury obronne miasta Wilna, [w:] Kurier Wileński 22.06.12.. Oprócz Michaela Enkingera nieznane są nazwiska innych architektów, którzy zaprojektowali umocnienia; nieznana jest też chronologia prac.
Mury wzniesino „civitatem nostram sumptibus propriis”, czyli najprawdopodobniej ciężar sfinansowania konstrukcji spadł na radę miejską i struktury radzieckieŻytkowicz 1938, s. 12.. W roku 1522 wielki książę Zygmunt I zwolnił mieszczan z obowiązku odbywania straży na zamku pod warunkiem, że zawsze 24 z nich będzie pełnić służbę na murach „ad instar civitatis nostrae cracoviensis”, na sposób krakowski. W związku z tym historycy przyjmują, że obwarowania wzniesiono między rokiem 1503 a 1522.
Początkowy charakter murów mały|lewo|Wilno i mury, ryc. z pocz. XVII w. Mury nie tworzyły pełnego obwodu: teren wzdłuż brzegów Wilejki przy kościele Bernardynów do rejonu obecnego Placu Katedralnego nie był nimi objęty. W obrębie murów nie znalazła się też całość zabudowań miejskich; z kronik wynika, że poza nimi pozostała część miasta, tworząca odtąd jego przedmieściaJackiewicz 2012.. Mury generalnie były zbudowane w dolnej części z kamienia, a w górnej z cegły, choć trafiały się też odcinki o konstrukcji mieszanej; ich wysokość wahała się od 6 do 10 metrów. Na części odcinków istniały galerie (miejscami zadaszone) dla obrońców, a w murach istniały otwory strzelniczeLiczne przykłady i fotografie np. na Evaldas Purlys, Gynybiniai Vilniaus miestiečių XV–XVII a. posesijų įtvirtinimai, [w:] Acta Academiae Artium Vilnensis 92/03 (2019), s. 416–417..
Łączną długość murów historycy szacują na od 2,5Vladas Drėma, Dingęs Vilnius, Vilnius 1991, , s. 344. do 2,9 kmŻytkowicz 1938, s. 13., czyli podobnie jak w KrakowieKraków – miejskie mury obronne, [w:] serwis Medieval Heritage.. Dokładny przebieg murów na większości odcinków pozostaje nieznany, choć na niektórych – np. wzdłuż obecnej ulicy św. Ignacego (obecnie Šv. Ignoto gatvė), (obecnie Pylimo gatvė), czy przy Ostrej Bramie – ich fragmenty zachowały się do dzisiaj. W murach znajdowały się bramy, niektóre o charakterze obronnym, lecz ich liczba nie jest jasna. Oryginalny przywilej księcia Aleksandra wyliczał 5 bram, ale wiadomo, że pod koniec XVI wieku było ich 9Żytkowicz 1938, s. 14..
Bramy Bramy uszeregowane według ich położenia w obrębie murów:
widok w końcu XVIII w. widok współczesny nazwa data pierwszej wzmiankiZa: Leszek Bednarczuk, Nazwy Wilna i jego mieszkańców w dokumentach Wielkiego Księstwa Litewskiego, [w:] Annales Universitatis Paedagogicae Cracoviensis V (2010), s. 8–9. lokalizacja uwagi brak mały 1562 54.6858074458246, 25.286423130971773 nazwa od sąsiedniego podmokłego terenu. Bez wieży obronnej. Rozebrana najwcześniej, być może jeszcze pod koniec XVII w. brak mały Brama Tatarska 1598 54.683297376311515, 25.282723024548208 nazwa pochodzi jakoby od tatarskich żołnierzy, strzegących bramy, aczkolwiek na mapie z końca XVI w. nie jest zaznaczona jako brama obronna, z wieżąmałymały Brama Wileńska 1555 54.682408226142186, 25.279857324668026 na mapie z 1583 oznaczona jako „Cletkens dor”, Brama Kletkarzy (kletki – rodzaj ław)Zdaniem niektórych historyków ta nazwa odnosi się do Bramy Subocz, którą rytownik z XVI wieku mylnie przeniósł ze wschodniej na zachodnią stronę obwałowań, Drėma 1991, s. 137.małymały 1619 54.67991060186772, 25.277990635532284 nazwa pochodzi od drogi na Trokimałymały Brama Rudnicka 1598 54.67556286790777, 25.283268080612977 nazwa pochodzi od drogi na Puszczę Rudnickąmałymały Brama Ostra/Miednicka 1567 54.67430920993956, 25.28958938863929 na mapie z 1583 oznaczona jako „Deutsche dor”, Niemiecka Brama. nazwa „Ostra” pochodzi od przemieścia Ostry Koniec, nazwa „Miednicka” pochodzi od drogi na Miedniki. W języku litewskim „Brama Świtu”. Jedyna zachowana obecnie bramamałymały Brama Subocz 1690 54.67640963649511, 25.292012729821067 największa brama, w końcu XVIII była niebezpieczna, bo „w ciemnych i głębokich jej kątach ukrywało sie hultajstwo” brak mały 1605 54.68058868490095, 25.292063966301765 nazwa pochodzi od sąsiedniej Cerkwi Spaskiej, dokładna lokalizacja niejasnamałymały 1605 54.6826910112233, 25.293607240435524 nazwa pochodzi od sąsiedniego kościoła i klasztoru oo. Bernardynów, dokładna lokalizacja niejasnamałymały Brama Zamkowa 1529 54.685389669299866, 25.29220695328257 jedyna brama wewnętrzna, oddzielająca miasto od zamku. W początkach XVIII w. była już elementem dużego kompleksu pałacowo-zamkowego
Przebudowy mały|mury na planie Getkanta W latach 40. XVII wieku, wobec narastającego zagrożenia ze strony Moskwy, administracja wielkiego księcia Władysława IV podjęła próbę przebudowy wileńskich fortyfikacji. Inżynier wojskowy Friedrich Getkant przedstawił plany opasania miasta okopami o narysie bastionowym; miały ona obejmować również dalsze przedmieścia, w tym te pozostające poza Wilią i WilejkąLinas Girlevičius, Gynybiniai įrenginiai XIV-XVIII a. Vilniuje [praca doktorska przyjęta na Uniwersytecie Wileńskim], Vilnius 2009, s. 89–91.. W roku 1648 rozpoczęto ich budowę, ale ostatecznie sięgnęły one ok. jednej czwartej planowanej długościAnna Sylwia Czyż, O inwestycjach budowlanych Wazów w Wilnie, [w:] Rocznik Lituanistyczny 7 (2021), s. 224–225.. Wiadomo, że przy tej okazji przebudowywano też ponad stuletnie już mury obronneGirlevičius 2009, s. 67, 89, 91, zob. też Maria Łowmiańska, Wilno przed najazdem moskiewskim 1655 roku, [w:] Lidia Wrońska-Idziak (red.), Dwa doktoraty z Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie, Poznań 2005, , zwłaszcza rozdział Fortyfikacje, s. 168–180., m.in. budując stanowiska artyleryjskieIrena Jučienė, Vilniaus artilerijos bastionas, Vilnius 1990, . czy też obszerny barbakan od stron wschodniej, częściowo zburzony przez Moskwę po zdobyciu Wilna w roku 1655.
Akwarele i rysunki Smuglewicza z końca XVIII wieku świadczą, że fortyfikacje miejskie musiały przechodzić liczne inne przebudowy i rekonstrukcje. Ich okoliczności są na ogół nieznane, choć w niektórych przypadkach – np. Ostrej Bramy – wiadomo, że przebudowywano ją po pożarze. Brak jednak wiadomości nt. innych obiektów, np. furt miejskich czy konstrukcji baszt umocnionych, wbudowanych w linię murów. Wiadomo też, że w Wilnie nie przestrzegano zakazu wznoszenia domów w bezpośrednim sąsiedztwie murów i obywatele wileńscy chętnie dostawiali do nich swoje budynki w celu zmniejszenia kosztów budowyŻytkowicz 1938, s. 25. Przykłady zob. np. na Purlys 2019, s. 420 i passim..
Mury w działaniach bojowych mały|lewo|160px|Jakub Jasiński Wileńskie fortyfikacje stosunkowo rzadko były obiektem walk. Zagony tatarskie, w obawie przed którymi wzniesiono mury, ograniczyły swój zasięg i od połowy XVI wieku nie docierały dalej na północ niż na Wołyń. Przez ponad 100 lat żadne państwo ościenne nie było w stanie zagrozić Wilnu, np. podczas wojen Rzeczypospolitej ze Szwecją czy z Moskwą w początkach XVII wieku.
Sytuacja zmieniła się w połowie stulecia, a zwłaszcza po wybuchu wojny moskiewskiej w roku 1654. Decydujące dla przyszłości miasta starcie (1655) miało miejsce w polu; po porażce wojska litewskie wycofały się na zachód, oddając Wilno bez walki. Również zajęcie miasta z powrotem przez wojska Rzeczypospolitej (1660) odbyło się po uprzedniej ewakuacji załogi moskiewskiejKonrad Bobiatyński, Od Smoleńska do Wilna. Wojna Rzeczypospolitej z Moskwą 1654-1655, Zabrze 2004, , s. 211..
Kolejny raz Wilno przeszło z rąk do rok w roku 1702, kiedy skapitulowało bez oporu przed wojskami szwedzkimi. Pierwszy w swojej historii test bojowy fortyfikacje przeszły kilka tygodni potem, kiedy armia litewska usiłowała odbić miasto; szwedzka załoga odparła atak, a sama opuściła miasto zagrożona przez armię rosyjską w roku 1708. W czasie Insurekcji Kościuszkowskiej w kwietniu 1794 powstańcy pod wodzą Jakuba Jasińskiego zajęli miasto od wewnątrzIzabella Rusinowa, Przebieg Powstania Kościuszkowskiego na Wołyniu i Litwie w 1794 roku, [w:] Studia i Materiały Centralnej Biblioteki Wojskowej im. Marszałka Józefa Piłsudskiego 15 (2001), s. 24–25.. Armia rosyjska rozpoczęła próbę zdobycia miasta w lipcu tego roku, kiedy mury miejskie po raz drugi w historii stały się przedmiotem walk. Trwały one ok. 3 tygodnie; w sierpniu insurgenci skapitulowali po dwukrotnym ataku RosjanRusinowa 2001, s. 32..