Sokołów Podlaski – miasto we wschodniej Polsce, w województwie mazowieckim, siedziba powiatu sokołowskiego i siedziba władz gminy wiejskiej Sokołów Podlaski. Leży nad rzeką Cetynią.
Według danych GUS z 1 stycznia 2024 r. miasto liczyło 18 361 mieszkańców, będąc 28. najludniejszym miastem w województwie.
Położenie Położone jest we wschodniej części województwa mazowieckiego, na Południowym Podlasiu, w północno-zachodniej części Wysoczyzny Siedleckiej.
Miasto położone jest w odległości: 99 km od Warszawy (kierunek zachodni). 62 km od Mińska Mazowieckiego (kierunek południowo-zachodni). 17 km od Węgrowa (kierunek zachodni). 28 km od Siedlec (kierunek południowy). 157 km od Lublina (kierunek południowy). 48 km od Siemiatycz (kierunek wschodni) 30 km od Drohiczyna (kierunek wschodni). 160 km od Białegostoku (kierunek północno-wschodni). 98 km od Łomży (kierunek północny).
Według danych z roku 2002 Sokołów Podlaski ma obszar 17,5 km², w tym: użytki rolne: 66% użytki leśne: 0%
Według danych z 1 stycznia 2011 r. powierzchnia miasta wynosiła 17,51 km². Miasto stanowi 1,55% powierzchni powiatu.
Było to miasto prywatne położone w ziemi drohickiej województwa podlaskiegoJózef Maroszek, Rzemiosło w miastach podlaskich, w: Studia nad produkcją rzemieślniczą w Polsce (XIV-XVIII w.), Maria Kwapień, Józef Maroszek, Andrzej Wyrobisz, Wrocław 1976, s. 97.. W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do województwa siedleckiego.
Sąsiednie gminy Sokołów Podlaski (gmina wiejska)
Demografia thumb|Budynek Urzędu Miasta w Sokołowie Podlaskim Dane z 13 listopada 2005: Opis Ogółem Kobiety MężczyźniJednostka osób % osób % osób %Populacja 19 338 100 10089 52,3 9249 47,7Gęstość zaludnienia[mieszk./km²] 1105 576,5 528,5
Piramida wieku mieszkańców Sokołowa Podlaskiego w 2017 roku. 600x600px
Historia mały|Rynek w początkach XX w. thumb|Grota Matki Bożej w Sokołowie Podlaskim thumb|Pałac murowany z 1857 roku, następnie szpital, obecnie Dom Miłosierdzia im. Jana Pawła II thumb|Staw znajdujący się przy pałacu thumb|Szpital Powiatowy w Sokołowie Podlaskim Początki osadnictwa na tych terenach sięgają VI w. n.e. Sokołów należy do tej części Podlasia, która ze względu na swe położenie była typową rubieżą osadniczo – kulturową, choć po panowanie nad środkowym Bugiem w X wieku sięgnęło Mazowsze i z Mazowszanami wiązać trzeba początki leżącego dalej na wschód od Sokołowa Brześcia nad Bugiem. Po osłabieniu wpływów lechickich, a szczególnie w epoce pełnego średniowiecza o tereny położone pomiędzy księstwami polskimi a ruskimi trwały zmagania. Polacy, Krzyżacy, Jaćwingowie, Rusini i Litwini wszyscy wymienieni chcieli objąć region.
Dzieje polityczne tych ziem miały więc wpływ na ich rozwój kulturowy i osadniczy. Dla określenia wpływów kulturowych i etnicznych oraz struktury osadnictwa prowadzono badania archeologiczne. Okres wczesnego średniowiecza na tym terenie reprezentują dość liczne stanowiska archeologiczne. Dokładnie odtworzono zarówno fazy zasiedlania, jak i konstrukcje obronne i mieszkalne powstających osad. Znaleziono dowody na istnienie na tym terenie osady w VI i VII w. n.e. Ceramika, żelazne okucia, klamry, paciorki, skoble oraz liczne przedmioty z wyposażenia pochówków świadczą o kulturze, obyczajach i obrzędach odprawianych ku czci zmarłych. Przedstawiciele Muzeum Archeologicznego w Warszawie prowadzili badania na terenie Sokołowa (Przeździatka), na dużym cmentarzysku z grobami podkloszowymi. W Muzeum Archeologicznym znajduje się ładny okaz dwuściennej siekiery krzemiennej kultury ceramiki sznurowej. Wyniki badań potwierdzają, że w miejscu dawnego gródka, początkowo ruskiego, później polskiego w dolinie rzeki Cetynii poprzez stopniowe zasiedlanie powstała osada – Sokołów.
Położony na szlaku wielkim litewskim gródek otrzymał prawa miejskie w 1424 roku, z rąk Wielkiego Księcia Litewskiego Witolda. Sokołów, wraz z wsiami Kupientyn i Rogów, został własnością Mikołaja Sepieńskiego z Sepna – sekretarza i dworzanina księcia.
W roku 1508 nowym właścicielem miasta został Stanisław Kiszka. Anna Radziwiłłówna Kiszczyna założyłą tu zbór kalwiński po 1563 roku, zlikwidowany w 1590 rokuJan Mironczuk, Wyznania protestanckie na obszarze dystryktu podlaskiego, w: Odrodzenie i Reformacja w Polsce vol. 62 (2018), s. 147.. W rękach rodziny Kiszków Sokołów pozostawał do 1592 roku, kiedy to przeszedł w ręce Radziwiłłów. Czas, kiedy właścicielami miasta byli Kiszkowie i Radziwiłłowie, to okres świetności w dziejach miasta, przerwany przez najazd szwedzki. Podczas „potopu” miasto zostało znacznie zniszczone.
Ostatnim właścicielem Sokołowa z rodu Radziwiłłów był książę Bogusław Radziwiłł. W 1668 roku właścicielem miasta został Jan Krasiński, a w 2. poł. XVIII wieku – Ignacy Ogiński, marszałek Wielkiego Księstwa Litewskiego. Pod panowaniem rodu Ogińskich w Sokołowie rozwijało się rzemiosło. Michał Kleofas Ogiński sprowadził rzemieślników francuskich, którzy rozpoczęli produkcję chustek jedwabnych, kapeluszy, kobierców, płótna i pasów słuckich.
Po trzecim rozbiorze Polski miasto znalazło się w zaborze austriackim, a po wojnie polsko-austriackiej, w 1809, wróciło do Księstwa Warszawskiego. W roku 1833 dobra sokołowskie, wraz z miastem, nabył od Michała Kleofasa Ogińskiego dziedzic okolicznych wsi, Karol Kobyliński, który 10 lat później sprzedał je Elżbiecie z Lorentzów Hirschman. Właścicielka, wraz ze spółką akcjonariuszy, wybudowała cukrownię „Elżbietów” (1845) w Przeździatce. W 1890 fabryka zatrudniała już 600 robotników.
W rejonie sokołowskim działało wielu sławnych przywódców powstania styczniowego, między innymi słynny ksiądz Stanisław Brzóska. Został on aresztowany wraz z adiutantem, Franciszkiem Wilczyńskim we wsi Sypytki i skazany przez władze carskie na śmierć przez powieszenie. Wyrok wykonano na rynku w Sokołowie 23 maja 1865. W 1925 roku na miejscu stracenia wzniesiono granitowy pomnik.
W roku 1867 Sokołów przeszedł na własność państwa i został miastem powiatowym, a w roku 1887, po wybudowaniu linii kolejowej, stał się ważnym węzłem komunikacyjnym. W latach 1845–1890 podwoiła się liczba mieszkańców. Stało się to dzięki napływowi imigrantów, głównie Żydów, którzy, będąc w większości rzemieślnikami i kupcami, wnieśli poważny wkład w dalszy rozwój miasta. W tym okresie w Sokołowie, oprócz cukrowni, była też fabryka octu i świec, sześć wiatraków, pięć garbarni, dwie olejarnie i cegielnia. Swoje warsztaty miało tu 200 kuśnierzy, 500 szewców i około 200 innych rzemieślników. W 1878 w Sokołowie prowadził swoje obserwatorium astronomiczne Jan Walery Jędrzejewicz.
W 1920 roku, podczas trwania wojny polsko - bolszewickiej, w mieście powstał złożony z żydowskich komunistów tzw. Legion ŻydowskiKonrad Zieliński „O Polską Republikę Rad. Działalność polskich komunistów w Rosji Radzieckiej 1918 -1922“, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie – Skłodowskiej, ISBN 978-83-7784-269-0, s. 137.
W czasie II wojny światowej Sokołów poniósł ciężkie straty. W wyniku działań wojennych drastycznie zmalała liczba ludności. W sierpniu 1941 roku powstało w mieście getto, które istniało do końca września 1942 roku. Znaczną liczbę ludności żydowskiej, która przed wojną stanowiła 40% ludności Sokołowa (4000 z 10000 mieszkańców), OK 1000 żydów zamordowano w getcie, pozostałych wywieziono do obozu zagłady w Treblince. Działania wojenne zniszczyły 30% budynków mieszkalnych i 70% gmachów urzędowych.
30 września 2007 roku, na skwerze Najświętszej Marii Panny, przy sokołowskiej konkatedrze, odsłonięto pomnik, upamiętniający żołnierzy Armii Krajowej i struktur poakowskich Obwodu Sokołów Podlaski, 6 Brygady Wileńskiej AK kpt., Młota” oraz cywilnych mieszkańców powiatu sokołowskiego, poległych w walce z komunistycznym zniewoleniem w latach 1944–1953.
Koniec niemieckiej okupacji miasta nastąpił 8 sierpnia 1944 roku. W latach 1946–1951 odbudowano zakłady – cukrownię im. Franciszka Malinowskiego, mleczarnię, fabrykę mączki kostnej, powstała filia Wytwórni Sprzętu Komunikacyjnego, kombinat mięsny i spółdzielnia pracy kuśnierskiejTomasz Chludziński, Janusz Żmudziński „Mazowsze, mały przewodnik” Wyd. Sport i Turystyka Warszawa 1978 s. 243–244.. W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do województwa siedleckiego. Od reformy administracyjnej z 1999 roku Sokołów Podlaski jest ponownie siedzibą powiatu sokołowskiego, w skład którego wchodzi dziewięć gmin (Sokołów Podlaski, Sterdyń, Repki, Bielany, Jabłonna Lacka, Sabnie, Ceranów, Kosów Lacki) i dwa miasta (Sokołów Podlaski i Kosów Lacki).
Zabytki thumb|Konkatedra pw. Niepokalanego Serca Najświętszej Marii Panny thumb|Kościół salezjański pw. św. Jana Bosco kapliczka drewniana z figurą św. Jana Nepomucena z 1802 roku, ul. Siedlecka pałac murowany z 1857 roku, proj. Henryk Marconi dawna synagoga z 2 połowy XIX w., przebudowana po 1945 roku pomnik księdza generała Stanisława Brzóski z 1925 roku ustawiony w miejscu egzekucji ostatnich powstańców styczniowych kościół Salezjanów św. Jana Bosco z lat 1935–1939 w stylu modernistycznym, proj. Bruno Zborowski kościół pw. Niepokalanego Serca Najświętszej Marii Panny (konkatedra) z 1948–1953 wybudowany w stylu neogotyckim wg projektu Aleksandra Boniego. We wnętrzu kropielnica z XVI wieku. Kościół powstał w miejscu zniszczonego w 1944 roku kościoła pw. św. Michała z 1806 r. klasycystyczna dzwonnica z XIX w. Synagoga w Sokołowie Podlaskim, ul. Długa 29 Synagoga w Sokołowie Podlaskim (ul. Magistracka 4) Stary cmentarz żydowski w Sokołowie Podlaskim Nowy cmentarz żydowski w Sokołowie Podlaskim Cerkiew Opieki Matki Bożej w Sokołowie Podlaskim drewniany dom z połowy XIX w., ul. Długa 55 drewniany dom z początku XIX w., ul. Repkowska 30 cmentarz rzymskokatolicki z 1 połowy XIX w., ul. Chopina
Kościoły Konkatedra pw. Niepokalanego Serca Najświętszej Marii Panny Kościół pw. św. Jana Bosko Sanktuarium pw. Miłosierdzia Bożego Kościół pw. św. Siostry Faustyny
Gospodarka thumb|Sokołów S.A. Oddział Sokołowskie Zakłady Mięsne Zakłady przemysłu mięsnego, które powstały tu w latach 70. Obecnie, po prywatyzacji, Zakłady Mięsne „Sokołów” SA stały się jednym z największych przedsiębiorstw tego typu w Europie. Przedsiębiorstwo STALFA powstało w 1995 roku, produkuje konstrukcje stalowe. Okręgowa Spółdzielnia Mleczarska w Sokołowie Podlaskim rozpoczęła działalność w roku 1945, jest producentem przetworów mlecznych. Na terenie miasta znajdują się placówki sklepów sieci: Topaz, Biedronka, Gama, Netto. Przedsiębiorstwo Usług Inżynieryjno-Komunalnych PUiK – zajmujący się m.in. dostarczeniem wody pitnej, prowadzeniem wysypiska śmieci, produkcją energii cieplnej. Zakłady Maszyn Elektrycznych „Wamel” Sp. z o.o. – producent silników elektrycznych małej mocy.
Transport thumb|Stacja kolejowa Sokołów Podlaski – lokomotywa SM42 ze składem turystycznym z Siedlec (2013 r.) W mieście krzyżują się drogi krajowe i wojewódzkie:
Siemiatycze-Drohiczyn-Sokołów Podlaski-Węgrów-Włocławek-Strzelno Węgorzewo-Orzysz-Kolno-Łomża-Sokołów Podlaski-Siedlce-Sławatycze Sokołów Podlaski-Ostrów Mazowiecka-Ostrołęka
Publiczny transport zbiorowy Przedsiębiorstwo PKS „Sokołów” SA Linia kolejowa PKP czynna dla ruchu towarowego Przewozy Pasażerskie „Stanmar”, „Gemini”
Edukacja Przedszkola Miejskie Przedszkole nr 2 Miejskie Przedszkole nr 3 Miejskie Przedszkole nr 4 Miejskie Przedszkole nr 5 „Kubusia Puchatka” Niepubliczne Przedszkole Sióstr Salezjanek Niepubliczne Przedszkole „Chatka Puchatka”
Szkoły podstawowe Publiczna Szkoła Podstawowa nr 1 z Oddziałami Dwujęzycznymi im. Janusza Kusocińskiego Publiczna Szkoła Podstawowa nr 2 Publiczna Szkoła Podstawowa nr 3 im. Mikołaja Kopernika Publiczna Szkoła Podstawowa nr 4 im. ks. gen. Stanisława Brzóski Publiczna Szkoła Podstawowa nr 6 im Pawła Kamińskiego Salezjańska Szkoła Podstawowa
Szkoły średnie Zespół Szkół nr 1 im. Krzysztofa Kamila Baczyńskiego Zespół Szkół nr 2 im. Władysława Stanisława Reymonta Liceum Ogólnokształcące im. Marii Skłodowskiej-Curie