Lutnia renesansowa – instrument muzyczny szarpany z rodziny lutni. Lutnię renesansową uznaje się za klasyczną odmianę lutni europejskiej. Była najważniejszym instrumentem doby renesansu. Wywodzi się ona bezpośrednio od lutni średniowiecznej, a jej następczynią była lutnia barokowa.
Pochodzenie i historia Lutnia renesansowa wywodzi się bezpośrednio od lutni średniowiecznej. Jej powstanie zbiegło się w czasie z pojawieniem się w muzyce znamion stylu renesansowego i było wynikiem dostosowania instrumentu do potrzeb nowego repertuaru. Jednym z pierwszych przedstawień ikonograficznych 6-chórowego instrumentu, który można uznać za lutnię renesansową, jest Skrzydlaty mężczyzna grający na lutni Albrechta Dürera z 1497 roku. Powstanie pierwszych systemów zapisu muzyki lutniowej, tzw. tabulatur (patrz dalej), również datuje się na koniec XV wiekuHistory of the Lute. Ewolucji podlegała także technika gry. W związku z rozwojem polifonii instrumentalnej wychodzi z użycia plektron, nieprzydatny do gry coraz bardziej skomplikowanej muzyki wielogłosowej. Wraz z pojawieniem się lepszych gatunkowo strun basowych, lutnicy dodawali kolejne chóry (pary strun) do budowanych przez siebie instrumentów. Pierwsza wzmianka o lutni 7-chórowej pochodzi z 1511 roku. Dość szybko pojawiły się również instrumenty 8-, 9- i 10-chórowe. Około 1580 roku powstała we Włoszech rozbudowana wersja lutni basowej, tzw. teorban.
Budowa Budowa lutni ewoluowała przez cały niemal okres średniowiecza, a wynikiem tej ewolucji było powstanie pod koniec XV wieku lutni renesansowej w jej klasycznej już formie. Zachowane do dziś egzemplarze tego instrumentu cechują się delikatnością konstrukcji i najwyższym poziomem rzemiosła, co może świadczyć o tym, iż lutnia była instrumentem kosztownym i przeznaczonym raczej dla odbiorców z kręgu arystokracji i bogatego mieszczaństwaFriedemann Hellwig, Lute Construction in the Renaissance and the Baroque, The Galpin Society Journal, Vol. 27 (May, 1974). W wydanym w 1533 roku traktacie Scintille di Musica, Giovanni Maria Lanfranco nazywa ją nawet „instrumentem najdoskonalszym ze wszystkich”.
Pudło rezonansowe Lutnia renesansowa posiada wypukłe pudło rezonansowe o przekroju gruszkowatym (nieco większe niż lutnia średniowieczna), zbudowane z kilku, do kilkunastu cienkich drewnianych litewek (pod koniec XVI wieku ich liczba wzrosła do ponad 25). Pudło lutni nie posiada wewnętrznego belkowania, poszczególne listewki sklejone są ze sobą i połączone od spodu papierowymi, bądź pergaminowymi taśmami. Do budowy pudła rezonansowego wykorzystywano, zarówno pospolite gatunki drewna, takie jak klon i cis, jak i szlachetne materiały: heban, kość słoniową czy palisander. Całość konstrukcji spina od dołu dodatkowa listwa, a u góry, znajdujący się wewnątrz pudła drewniany bloczek, do którego montowana jest szyjka.
Płyta wierzchnia Płyta wierzchnia, najczęściej wykonywana ze świerku, posiada umieszczony centralnie otwór rezonansowy zamknięty ozdobną rozetą wyciętą bezpośrednio w płycie, nieco powyżej jej środka. Do płyty przymocowany jest na stałe mostek, z charakterystycznymi „wąsami”. Mostek nie posiada typowego dla np. gitary, dodatkowego siodełka, a struny mocowane są bezpośrednio do znajdujących się w nim otworów. Płyta wierzchnia wzmocnione jest od spodu belkowaniem. Sposób rozmieszczenia belek, podyktowany właściwościami akustycznymi płyty rezonansowej był starannie obliczany.
Rozeta Najbardziej ozdobnym elementem lutni jest rozeta (późnorenesansowe lutnie basowe miewały czasem aż trzy). Pośród bogactwa zachowanych wzorów rozróżnić możemy kilka podstawowych motywów, które powtarzały się, w nieznacznie tylko zmienionych formach, przez całe stulecia. Najbardziej powszechnym motywem była tzw. Gwiazda Dawida. W swej dekoracyjnej postaci, została zapożyczona, podobnie jak sama lutnia z kultury Arabów hiszpańskich. Rozety niektórych, późnorenesansowych lutni europejskich wykazują zadziwiające podobieństwo do motywów pojawiających się w arabskich manuskryptach oraz ceramice z Alhambry a także, rzecz jasna, na instrumentach muzycznych. Jednakże w lutni europejskiej, ściśle geometryczny, arabski ornament został wzbogacony o elementy florystyczne.
Szyjka Szyjka lutni renesansowej jest dość szeroka i krótka, posiada palisandrową podstrunnicę, której koniec wpuszczony jest w płytę wierzchnią (inaczej niż w gitarze, w której naklejony jest on na płytę wierzchnią). Szyjka zakończona jest wygiętą do tyłu główką z kołkami do naciągu strun (czasem bogato rzeźbioną). Progi, wykonane z jelit (współcześnie stosuje się również nylonowe zamienniki), wiązane są wokół szyjki, co umożliwia ich przesuwanie i dostrajanie instrumentu. Kilka najwyższych progów przymocowanych jest już do płyty wierzchniej i wykonanych z drewna. Wykonane z twardego drewna siodełko, nie jest przyklejone na stałe do szyjki lecz utrzymywane w miejscu przez opierające się o nie struny.
Struny Menzura lutni renesansowej jest nieco większa niż lutni średniowiecznej i waha się od 54 do 66 cm. Struny lutni tradycyjnie wykonywane były z jelit, jednak w dzisiejszych czasach często używa się nylonowych zamienników. Ułożone są one w pary (chóry), przy czym najwyższa struna jest pojedyncza. Klasyczna odmiana lutni renesansowej posiada 6 chórów, choć zdarzają się instrumenty 7- i 8-chórowe. Struny lutni są bardzo delikatne, o dużo mniejszym napięciu niż struny gitary, czy innych instrumentów strunowych. Akcja strun jest niska - dla strun wiolinowych, ok. 2,75 mm nad ósmym progiem, zaś dla najniższej struny basowej, ok. 3,75 mmMartin Shepherd, [LUTE] Re: lowering the action Fri, 20 Mar 2009 15:28:01 -0700..
Strojenie Lutnia renesansowa w swej klasycznej wersji posiada 6 chórów. Istnieją także instrumenty od 7- do 10-chórowych, jednak podstawowy strój dotyczy zwykle tylko pierwszych sześciu chórów, podczas gdy pozostałe, dodane chóry strojone są w zależności od granego repertuaru. Najbardziej popularnym, standardowym strojem jest G c f a d' g', jednak należy pamiętać, że w czasach renesansu nie istniała notacja muzyczna we współczesnym tego słowa rozumieniu i instrument można było stroić nieco niżej lub wyżej zachowując te same interwały w zależności np. od skali głosu śpiewaka któremu akompaniowanoATLAS of Plucked Instruments - lutes lub od wielkości instrumentu. Poszczególne pary strun wiolinowych strojono unisono, podczas gdy struny basowe często strojone były w oktawach.
mały|centruj|600px|6-chórowa lutnia wczesnorenesansowa - tabela stroju (tabulatura francuska i notacja współczesna) mały|centruj|600px|10-chórowa lutnia późnorenesansowa - tabela stroju (tabulatura francuska i notacja współczesna)
Technika gry Na lutni renesansowej grano, szarpiąc struny palcami. Prawdopodobnie już na początku XVI wieku wyszedł z użycia plektron (używany jeszcze w późnym średniowieczu), o czym świadczy pierwsza drukowana Tabulatura autorstwa Petrucciego, wydana w Wenecji i przeznaczona na lutnię sześciochórową. Zawiera ona utwory wielogłosowe, o skomplikowanych liniach melodycznych, które nie mogły być grane za pomocą plektronu. Technika gry na lutni renesansowej różni się znacznie od techniki gry na gitarze. Zasadniczą różnicą jest to, że w technice lutniowej nie używa się paznokci. Dłoń trzyma się równolegle do strun (nie prostopadle, jak w gitarze) i uderza opuszkami palców na przemian z góry (kciukiem) i z dołu (palcem wskazującym) tak, aby poszczególne pary strun szarpane były jednocześnie, a nie jedna po drugiej. Akordy wykonywano szarpiąc palcami określone struny jednocześnie, bądź używając techniki arpeggio. Nie uderzano natomiast strun całą dłonią, jak technice gitarowej.
Repertuar Lutnia była w czasach renesansu instrumentem przeznaczonym przede wszystkim do gry solowej (później także do akompaniowania śpiewu). Cechą charakterystyczną renesansowej muzyki instrumentalnej była rozbudowana polifonia. W związku z rozwojem i popularnością lutni powstało wiele nowych form muzycznych. Do czasów dzisiejszych zachował się ogromny zbiór utworów pisanych na lutnię solo (publikowanych w tzw. Tabulaturach). Do najpopularniejszych gatunków muzycznych komponowanych na lutnię należałyRandel, Don Michael, The Harvard Dictionary of Music (2003), s. 414, Belknap Press. : wywodzący się z motetu ricercar, preludia i toccaty, fantazje lutniowe, tańce: pawana, galiarda, volta, villanella, passamezzo, także polskie, jak: goniony, chodzony (polonaise lub taniec polski)
Wybitni kompozytorzy i lutniści oraz literatura lutniowa Do krajów o największym dorobku artystycznym należały Włochy, Francja, Niemcy i Polska (później także Anglia). Należy jednak pamiętać, że muzyka tamtych czasów miała w dużej mierze charakter międzynarodowy, wybitni lutniści i kompozytorzy znajdowali zatrudnienie na dworach bogatych władców europejskich, utwory popularnych twórców były kopiowane i publikowane w tabulaturach wydawanych w różnych krajach, a gatunki muzyczne wywodzące się z poszczególnych krajów wchodziły często do kanonu ogólnoeuropejskiej muzyki lutniowej.
Francja mały|Nicolas Tournier, Lutnista Francja w dobie późnego średniowiecza i reneansu była centrum kultury muzycznej w Europie. Największym mecenasem muzyków epoki renesansu był Franciszek I, któremu przypisuje się import kultury renesansowej z Włoch. Już w latach 30. XVI wieku powstały pierwsze drukowane publikacje muzyczne, których autorem był francuski kompozytor i lutnista (a także drukarz) Pierre Attaingnant (ur. 1494, zm. 1552), uważany za pierwszego dużego wydawcę muzyki. Udoskonalił on technikę druku tabulatur wynalezioną przez Ottaviana Petrucciego. Jego tabulatury, jak wydana w 1530 roku Dixneuf chansons musicales reduictes en la tabulature des Orgues Espinettes Manichordions, et telz semblables instrumentz musicaulx..., zawierają muzykę pisaną na instrumenty klawiszowe i lutnięD. W. Krummel and Stanley Sadie, Music Printing and Publishing. New York, Norton, 1990.. Innym wybitnym kompozytorem i wydawcą, a także nauczycielem muzyki, był Adrian Le Roy (ur. 1520, zm. 1598), który wraz z Robertem Ballardem Starszym (ur. ok. 1527, zm. 1588), również wirtuozem i kompozytorem, założył w 1551 roku duże wydawnictwo muzyczne Le Roy & Ballard, które wydało wiele dzieł z muzyką lutniową oraz podręczników techniki lutniowej, m.in. Premier Livre de Tablature de Luth (1551), Les instructions pour le Luth (1574). Był on również wydawcą i autorem wielkiego sukcesu Orlanda di Lasso (ur. 1532, zm. 1594)Virtually Baroque: Adrian LeRoy Biography, głównego przedstawiciela dojrzałej szkoły francusko-flamandzkiej, który uważany jest za jednego z trzech najbardziej wpływowych kompozytorów XVI stulecia i którego dzieła (choć sam tworzył głównie muzykę wokalną) były najczęściej aranżowanymi na lutnię utworami tamtych czasówArticle Orlande de Lassus, in The New Grove Dictionary of Music and Musicians, ed. Stanley Sadie. 20 vol. London, Macmillan Publishers Ltd., 1980. .