thumb|240px|Pomnik Aleksandra Kamińskiego – bohatera Chorągwi Łódzkiej ZHP Chorągiew Łódzka ZHP im. Aleksandra Kamińskiego – jednostka terenowa Związku Harcerstwa Polskiego. Działa na terenie województwa łódzkiego. Siedzibą władz chorągwi jest miasto Łódź. Bohaterem chorągwi jest hm. Aleksander Kamiński – pedagog, wychowawca, twórca metody zuchowej, żołnierz AK w Szarych Szeregach.
Komendanci Chorągwi Łódzkiej Lata 1921–1939 Chorągiew Łódzka (męska) harcerzy Chorągiew Łódzka (żeńska) harcerek Stefan Szletyński (1921) Józef Janiczek (1924–1923) p.o. Ignacy Pietrzak (1923–1924) Antoni Olbromski (1924–1927) I. Pietrzak (1927) Jeremi Śliwiński (1927–1928) J. Janiczek (1928–1931) Stefan Kępczyński (1931–1933) Stefan Szletyński (1933–1937) p.o. Kazimierz Bańkowski (1937) p.o. Jan Peterka (1937) Stefan Kępczyński (1937–1939) Jadwiga Szletyńska (1921–1922) Malenia Zaarówna (1922–1924) Władysława Niekielska-Olbromska (1924–1927) Władysława Keniżanka-Olbromska (1927–1932) Helena Zielińska (1932–1934) p.o. Stanisława Wojtczakówna (1934–1935) Władysława Keniżanka-Olbromska (1935–1937) Anna Dylikowa (1937–1939)
Po 1945 hm. Jerzy Kasprzyk hm. Władysława Matuszewska (1957–1961) hm. Zbigniew Kuba-Matuszewski (1961–1962) hm. Anna Rosel-Kicińska (1963–1968) hm. Józef Niewiadomski (1968–1969) hm. Władysław Okas (1969–1970) hm. Genowefa „Nina” Adamczewska (1970–1973) hm. Blandyna Kuchczyńska-Kuberska (1973) hm. Elżbieta Wójcikowska-Ociepa (1973–1978) (zmarła 22.02.2011) hm. Zdzisław Szymor (1978–1980) hm. Henryk Jerzy Baliński (16 stycznia 1981 – 15 marca 1982) hm. Krzysztof Piotrowicz (1982) hm. Paweł Babij (1982–1985) hm. Andrzej Łazarczyk (1985–1991) hm. Teresa Pruska (1987–1991) hm. Paweł Winiarski (1991–1995) hm. Barbara Szczepańska (1995–2002) hm. Adam Kocher (2002–2006) hm. Ewa Grabarczyk (2006–2014) hm. Tomasz Cieplucha (2014–2016) hm. Natalia Patorska-Grzelewska (od 2016)
Historia Początki działalności harcerskiej w Łódzkiem thumb|Tablica pamiątkowa; Łódź, ul. Legionów 51 Łódzki skauting swe początki ma w roku 1910, kiedy przy organizacji „Zarzewie” powstał pierwszy oddział ćwiczebny. Z tego oddziału wyrosły pierwsze łódzkie drużyny harcerskie im. Emilii Plater i Tadeusza Kościuszki. Za sprawą Antoniego Ostrowskiego w lesie lutomierskim odbył się pierwszy kurs skautowy. Komendantem i późniejszym drużynowym I Łódzkiej Drużyny Harcerzy im. Tadeusza Kościuszki był Konstanty Zachert. Po nim kierownictwo nad tajnym skautingiem w Łodzi objął Tadeusz Kalusiński – uczestnik kursu instruktorskiego w Skolem.
W 1912 w Kutnie w ramach Polskiej Organizacji Wojskowej powstaje zastęp strzelców. Z biegiem czasu z inicjatywy Alojzego Olińskiego przekształcił się w I Drużynę im. T. Rejtana w Kutnie oficjalnie zarejestrowaną jako zastęp harcerski 8 lipca 1916, a jako drużyna rok później 26 lipca 1917 na czele z drużynowym Felicjanem Wiśniewskim.
We wrześniu 1913 roku prowadzenie drużyn skautowych w Łodzi z rąk Tadeusza Kalusińskiego przejmuje Jerzy Szletyński, stając się komendantem łódzkiego harcerstwa.
Pierwsza siedziba komendy łódzkiego skautingu (harcerstwa) mieściła się w mieszkaniu zasłużonej dla łódzkiego skautingu i harcerstwa rodziny Wocalewskich przy ul. Konstantynowskiej (dziś Legionów) 51.
W okresie międzywojennym Komenda Zarządu Okręgu łódzkiego Związku Harcerstwa Polskiego mieściła się przy ul. Ewangelickiej (od VII 1934 – B. Pierackiego; dziś F.D. Roosevelta) 9.
W okresie międzywojennym współtwórcami działalności ZHP na terenie Łodzi i województwa byli łódzcy wojewodowie i wicewojewodowie oraz w kilku przypadkach ich małżonkiPolit Ireneusz, op. cit. ss. 336-346.. Niektórzy z nich mieli rodowód harcerski z czasów młodości, szczególnie Aleksander Hauke-NowakAleks. Hauke Nowak, Ze wspomnień skauta-legionisty. Warszawa 1935.. Działalność na tym polu dodatkowo podnosiła prestiż danego wojewody oraz stwarzała pole kontaktu z tą częścią miejscowej społeczności, która działała na rzecz wychowania młodych obywateli Polski w kierunku uświadomienia im obowiązków wobec nowo powstałego Państwa Polskiego. Przewodniczącymi oddziału łódzkiego ZHP byli wojewodowie: Antoni Kamieński, Aleksander Hauke-Nowak, Marian Rembowski i Władysław Jaszczołt.
W tworzeniu podwalin działalności łódzkiego harcerstwa w tym okresie znaczącą rolę odegrał wojewoda Antoni Kamieński wraz z małżonką - Stanisławą Gajewską-Kamieńską jako przewodniczący 1. zarządu Koła Przyjaciół Harcerstwa w Łodzi powstałego 7 listopada 1921 r., które decyzją naczelnictwa ZHP z dnia 10 lutego 1921 r. – dotyczącej również podobnych Kół w całej Polsce – zostało przekształcone w zarząd oddziału łódzkiego Związku Harcerstwa Polskiego, któremu dalej przewodził. Z racji tych obowiązków i potrzeby chwili wojewoda Kamieński użyczył Kołu lokalu w siedzibie łódzkiego Urzędu Wojewódzkiego, który podówczas mieścił się w przejętym na ten cel hotelu „Bristol” przy ul. Zawadzkiej (przemianowana na A. Próchnika) 11. Prasa łódzka z okazji jego wizyty w Łodzi w kwietniu 1922 r. na zaproszenie łódzkich harcerzy, już jako minister spraw wewnętrznych, pisała: „najdzielniejszy propagator idei harcerskich”„Kurier Łódzki”, 3 IV 1922, nr 92, s. 3..
Jednym z aktywniejszych na polu budowy i rozwoju Chorągwi Łódzkiej był wojewoda Aleksander Hauke-Nowak, który m.in. miał duży udział w organizacji i przeprowadzeniu jubileuszowego, z okazji 25-lecia, Zlotu ZHP w Spale w lipcu 1935 roku. W uznaniu za wykonaną pracę, decyzją Komendy Łódzkiej ZHP, został mianowany w 1936 r. jej honorowym komendantem; decyzję tę w roku następnym zatwierdziło Naczelnictwo ZHP.
Szare Szeregi w czasie II wojny światowej Harcerstwo łódzkie działało w okresie II wojny światowej w ścisłym związku z łódzkim ZWZ-AK. Harcerki i harcerze rozpoczęli swą działalność samorzutnie niemal od początku okupacji miasta. Organizowali pomoc dla ukrywających się żołnierzy polskich, działaczy politycznych i społecznych oraz innych osób dotkniętych prześladowaniami okupanta. Pomagano polskim jeńcom wojennym znajdującym się w przejściowych obozach jenieckich bądź w szpitalach. Starano się także zabezpieczyć harcerski sprzęt obozowy, polskie książki i inne przedmioty, które mogły ulec zniszczeniu przez okupanta.
Z dniem 2 XI 1939 w myśl instrukcji Głównej Kwatery Szarych Szeregów (konspiracyjny kryptonim ZHP) w Warszawie, rozwiązana została przedwojenna Komenda Chorągwi Łódzkiej Harcerzy i powołana nowa w składzie: Józef Pawliczak – komendant, Mieczysław Łętowski – zastępca komendanta, Dominik Patora – II zastępca komendanta. Harcerze wykonywali zadania zlecane im przez odpowiednie komórki SZP, a następnie ZWZ i AK. Działalnością harcerzy dla potrzeb ZWZ–AK kierował Mieczysław Łętowski, utrzymujący bezpośrednie kontakty z szefem sztabu łódzkiego okręgu. Natomiast pracę ideowo-wychowawczą harcerstwo prowadziło samodzielnie, za którą odpowiadał D. Patora. W połowie 1940 Józef Pawliczak opuścił Łódź, a Mieczysław Łętowski przeszedł do pracy w sztabie łódzkiego okręgu ZWZ. Odtąd do końca okupacji komendantem Chorągwi Łódzkiej był Dominik Patora.
Chorągiew Łódzka Harcerzy posiadała podczas okupacji kryptonim „Kominy”. Zasięgiem działania obejmowała początkowo całe województwo łódzkie. Później, ze względu na rosnące trudności w utrzymywaniu kontaktu z hufcami na terenie Generalnego Gubernatorstwa, ograniczyła swą działalność do terenów województwa włączonych do Rzeszy. W 1943 z polskich ziem wcielonych do Rzeszy utworzono odrębna jednostkę organizacyjną „Szarych Szeregów”. Jej działalnością kierował wizytator Głównej Kwatery.
W grudniu 1939 wyłoniono kierownictwo konspiracyjnej organizacji Harcerek Chorągwi Łódzkiej. Komendantką została Władysława Keniżanka–Olbromska. Nawiązała kontakt z Komendą Organizacji Harcerek w Warszawie i w myśl otrzymanych wytycznych zaczęła organizować pracę w Łodzi, W marcu 1942 Władysława Keniżanka–Olbromska zagrożona aresztowaniem opuściła Łódź, a jej funkcję przejęła Irena Chwiałkowska-Gembalska, do chwili aresztowania w 1944.
W końcu grudnia 1939 r. komendantka Chorągwi Łódzkiej zgłosiła dowódcy okręgu łódzkiego SZP gotowość współpracy. Odtąd łódzkie harcerki wykonywały zadania zlecane im przez kierownictwo łódzkiego okręgu ZWZ–AK.
Zarówno łódzka Organizacja Harcerek, jak i Szare Szeregi organizacyjnie w całości wchodziły w skład ZWZ–AK. Organizacja Harcerek stała się trzonem utworzonej w 1943 r. Wojskowej Służby Kobiet AK. Komendy łódzkie Szarych Szeregów i Organizacji Harcerek, ze względu na trudne warunki działalności konspiracyjnej, nie angażowały w zasadzie do niej młodzieży poniżej 16 roku życia. Niektórzy instruktorzy przyjmowali do organizacji jedynie osoby w wieku ponad 18 lat, stąd liczba harcerzy pracujących w podziemiu nie była zbyt duża i wahała się w granicach 200-400 osób. Z pewnością nie jest to pełna liczba, gdyż kilku instruktorów działało w mieście bez powiązania z chorągwią. Natomiast zupełnie brak jest danych o liczbie harcerek pracujących w konspiracji.
Harcerze i harcerki zaangażowani byli w służbie wywiadowczej i kurierskiej, prowadzili nasłuchy radiowe, organizowali punkty kontaktowe, brali udział w kolportażu prasy i w Akcji „N”.
Jedną z ważniejszych form ich konspiracyjnej działalności była również pomoc udzielana ludności okupowanego miasta. Szczególną opieką otaczano rodziny więźniów. Przekazywano im pieniądze, żywność i lekarstwa. Więźniom dostarczano paczki żywnościowe. Paczki z żywnością i odzieżą wysyłano takie jeńcom polskim przebywającym w obozach oraz sporadycznie osobom wywiezionym na przymusowe roboty. Starano się pomagać ludności żydowskiej przez dostarczanie do getta żywności i leków, a przed utworzeniem getta przez ułatwianie Żydom wyjazdów z miasta. W październiku 1944 r. udzielono pomocy, w postaci żywności i lekarstw, powstańcom warszawskim transportowanym przez Łódź do obozów jenieckich.
Harcerze prowadzili w Łodzi akcje tzw. małego sabotażu oraz w ograniczanym zakresie sabotażu gospodarczego. W ramach małego sabotażu, który w Łodzi można było rozwinąć jedynie na niewielką skalę, rozklejano w mieście ulotki o treści patriotycznej, zrywano plakaty i rozporządzenia okupanta, na drogach rozrzucano tzw. kolczatki do niszczenia opon pojazdów, na początku okupacji przystrajano w barwy narodowe groby polskich żołnierzy na cmentarzach.
Harcerze łódzcy szeroko włączyli się także do akcji tajnego nauczania. Sami niejednokrotnie ucząc się, organizowali dla młodszych dzieci zajęcia świetlicowe, wykonywali pomoce szkolne oraz nauczali w zakresie szkoły podstawowej. Rozprowadzali wśród uczestników tajnego nauczania podręczniki szkolne. Prowadzili działalność kulturalno-oświatową wśród młodzieży niezorganizowanej, by choć w części chronić ją przed destrukcyjnym wpływem polityki okupanta. Starano się rozbudzać u nich zainteresowania kulturalne, propagując czytelnictwo i organizując spotkania towarzyskie połączone z czytaniem książek, recytacją poezji i dyskusją. Urządzano także zabawy, gry i zajęcia sportowe.
Działalność Organizacji Harcerek i Szarych Szeregów w Łodzi prowadzona była z zachowaniem daleko idącej ostrożności, a jej formy dostosowane były do możliwości młodych ludzi, aby w warunkach ostrego terroru jak najmniej narażać ich na niebezpieczeństwo. Pomimo to wielu harcerzy zostało aresztowanych i zginęła za swą działalność. Jednakie obie organizacje harcerskie przetrwały i działały przez cały okres okupacjiOpracowane na podst.: Bojanowski Tadeusz, Łódź pod okupacją niemiecką w latach II wojny światowej (1939–1945). Łódź 1992, s. 335-337.
Działalność po II wojnie światowej thumb|Willa Józefa Richtera, ul. ks. Skorupki 10/12; pierwsza powojenna siedziba Chorągwi Łódzkiej ZHP (obecnie administracja rektoratu Politechniki Łódzkiej)