Układ podwzgórzowo-przysadkowy – zgrupowania (jądra) neuronów wydzielniczych podwzgórza i przysadki, tworzące czynnościowy układ wewnątrzwydzielniczy, odpowiedzialny za utrzymanie homeostazy organizmu. Oparty jest na wzajemnej regulacji podwzgórzowo-przysadkowo-obwodowej. Nadrzędną rolę spełnia podwzgórze, którego neurony wydzielnicze produkują nie tylko działające na przysadkę hormony uwalniające (liberyny) i hamujące (statyny), ale również oddziałujące bezpośrednio na tkanki obwodowe – hormon antydiuretyczny oraz oksytocynę. Przysadka mózgowa, w odpowiedzi na sygnały hormonalne z podwzgórza, produkuje i uwalnia szereg hormonów tropowych (płat przedni – endokrynny). Płat tylny – nerwowy składa się z zakończeń bezmielinowych aksonów neuronów wydzielniczych podwzgórza i uwalnia do krwiobiegu przetransportowane z podwzgórza hormony oksytocynę i wazopresynę.
Układ podwzgórzowo-przysadkowy regulowany jest przez pętle długie i pętle krótkie hormonalnych sprzężeń zwrotnych (w głównej mierze – ujemnych), w których konsekwencją produkcji danego hormonu jest zwrotne ujemne (hamujące) działanie na produkcję tego hormonu. Nieprawidłowości w syntezie lub uwalnianiu hormonów na którymkolwiek ze szczebli (podwzgórzowym, przysadkowym, obwodowym) powoduje zaburzenie w homeostazie hormonalnej układu, a tym samym całego organizmu.
Układ podwzgórzowo-przysadkowy reguluje czynność kluczowych dla przeżycia narządów obwodowych, zwłaszcza kory nadnerczy, tarczycy i nerek. Odpowiada za utrzymanie gospodarki wodno-elektrolitowej, procesy rozrodcze, wzrost i rozwój organizmu. Uszkodzenie podwzgórza, przysadki lub dróg je łączących, prowadzi do zgonu.
Hormony podwzgórza Hormony przysadki (hormony tropowe) Gruczoły i tkanki docelowe Hormony gruczołów/tkanek docelowych Główne funkcje narządów docelowych Liberyny Tyreoliberyna – TRH (peptyd, 3) Płat przedni Tyreotropina – TSH (glikoproteina) tarczyca tyroksyna (T4) trójjodotyronina (T3) wpływ na mielinizację aksonów, pobudzanie metabolizmu (rozprzęganie fosforylacji oksydacyjnej, podwyższenie wrażliwości na katecholaminy Kortykoliberyna – CRH (peptyd, 41) Hormon adrenokortykotropowy – ACTH, kortykotropina (peptyd, 39)
Hormon lipotropowy – LPH (peptyd, 91) kora nadnercza kortykosteroidy – GKS: kortyzol kortykosteron stymulacja glukoneogenezy regulacja rozmieszczenia tkanki tłuszczowej, lipolizy i lipogenezy spadek odporności immunologicznej regulacja funkcji fibroblastów (stymulacja produkcji kolagenu – wpływ na osteogenezę i angiogenezę Endorfiny (peptyd) OUN komórki ciała działanie przeciwbólowe, wpływ na samopoczucie Gonadoliberyna – GnRH (peptyd, 10) Hormon folikulotropowy – folitropina, hormon folikulotropowy FSH (glikoproteina) kobiety – komórki ziarniste pęcherzyka Graafa mężczyźni – komórki Sertolego kanalików nasiennych stymulacja syntezy: inhibin aktywin czynników wewnątrzgonadowych, np. aromatazy (produkcja estrogenów) kobiety: wzrost pęcherzyków jajnikowych dojrzewanie oocytu aktywacja aromatazy mężczyźni: regulacja spermatogenezy Lutropina – LH (glikoproteina) kobiety: pęcherzyki jajnikowe (osłonka wewnętrzna, tkanka śródmiąższowa) ciałko żółte mężczyźni: komórki Leydiga androgeny (testosteron) estrogeny (estradiol) gestageny (progesteron) wpływ na II-rzędowe cechy płciowe regulacja metabolizmu Somatoliberyna – somatokrynina, SRH, GHRH (peptyd, 44) Hormon wzrostu – somatotropina, GH, STH kości, mięśnie, wątroba, tkanka tłuszczowa wydzielane głównie przez wątrobę insulinopodobne czynniki wzrostowe – somatomedyny: IGF-I, IGF-II działanie bezpośrednie i pośrednie przez IGF wzrost kości i mięśni działanie anaboliczne regulacja metabolizmu tłuszczów i węglowodanów Statyna Somatostatyna – SOM, SRIF, SIH (peptyd, 14) hamowanie wydzielania GH Liberyna Prolaktoliberyna – PRH (peptydy) prolaktyna – laktotropina, PRL (glikopeptyd, 199) gruczoł mlekowy, jajniki, jelita, nerka, gruczoł krokowy wzrost gruczołu mlekowego wytwarzanie i wydzielanie mleka wzrost i wydzielanie gruczołu krokowego zachowania rodzicielskie Statyna Prolaktostatyna – dopamina, PIH, DA Hamowanie wydzielania PRL Hormon antydiuretyczny – wazopresyna, ADH, VP (peptyd, 9) Płat tylny uwalniane do krążenia ogólnego Kanaliki dalsze cewki nerkowej synteza akwaporyn w ścianie kanalika dalszego cewki nerkowej (regulacja wolemii, ciśnienia tętniczego krwi, natremii Oksytocyna – OT (peptyd, 9) gruczoły mlekowe, jajowody, pochwa, macica, nasieniowody wpływ na skurcze mięśni gładkich macicy, jajowodów i komórek mioepitelialnych skurcze nasieniowodów
Bibliografia
Kategoria:Neurofizjologia Kategoria:Endokrynologia