thumb|Cieszynka, XVII w. Cieszynka (ptaszniczka) – rodzaj myśliwskiej broni strzeleckiej przeznaczonej do polowań na siedzące ptactwo. Produkowana w Cieszynie od drugiej połowy XVI wieku.

Cieszynki są bronią lekką o małym kalibrze. Charakteryzują się bogatym zdobieniem łoża przy pomocy intarsji i inkrustacji masą perłową, rogiem i mosiądzem, kolbą w kształcie „sarniej nóżki”, gwintowaną lufą oraz specjalną konstrukcją zamka kołowego (zamek kurlandzki). Produkowało je kilkudziesięciu rusznikarzy zebranych w cech z przeznaczeniem dla zamożnych odbiorców.

Charakterystyka thumb|Zamek kołowy cieszynki Cieszynka to małokalibrowa, ptasznicza broń strzelecka, wytwarzana od XVI wieku w Cieszynie. Strzelano z niej przykładając kolbę do twarzy. Była bardzo lekka, a pod względem celności i donośności pocisków nie ustępowała innym rodzajom broni. Wyróżnia ją nie tylko kolba w kształcie sarniej nóżki, ale też bogata dekoracja w tak zwanym „stylu cieszyńskim”. Polegała ona głównie na gęstej inkrustacji łóż oraz kolby kością (rzadziej kością słoniową), rogiem jelenim, masą perłową, drutem mosiężnym a czasem też małymi szkiełkami imitującymi drogie kamienie. Motywami zdobniczymi były zwierzęta, fantastyczne stwory, sceny myśliwskie, rzadziej sceny religijne na przykład walka Samsona z lwem. Zdobiono także lufy, poprzez rytowanie i złocenie lub rytowane nakładki mosiężne. Istnieją jednak cieszynki, których łoża lub kolby nie są zdobione. Były to egzemplarze dla biedniejszych odbiorców lub przeznaczone na broń wojskową.

Cieszynka posiada specyficzny mechanizm zapalający – jest nim zamek kołowy. Proch zapala się przy pomocy koła z hartowanej stali, które kręcąc się krzesze iskry z dotykającego jego powierzchni pirytu. Z powodu swojej skomplikowanej budowy zamek kołowy produkowany był przez cech ślusarzy-zameczników. Łoża często wykonywali i zdobili szyftarze, ale również sami rusznikarze. Nie ma w archiwaliach wzmianki na temat produkcji luf, które prawdopodobnie sprowadzano. Ostatnim rzemieślnikiem, który dopasowywał wszystkie części broni był rusznikarz. Korzystano też z pomocy złotników, grawerów, kowali, mosiężników czy stolarzy. W stylu cieszyńskim zdobiono również innego rodzaju broń, to jest flinty, pistolety, arkebuzy, a także prochownice.

Cech rusznikarzy w Cieszynie założono w 1590 roku. Rzemieślnikami pracującymi w tym czasie na terenie Cieszyna byli głównie Niemcy, Czesi oraz Polacy.

Czarna cieszynka Tak zwane „czarne cieszynki” to broń, która była przeznaczona dla wojska. Były one pozbawionych zdobień i skromniejsza w formie, a przez to też tańsze w wykonaniu. W związku z tym (nikt nie dbał o nie tak jak o broń ze zdobieniami) oraz w wyniku zniszczeń w trakcie walk tych egzemplarzy zachowało się niewiele. Choć mały kaliber i siła ognia tej cieszynki nie sprawiały, że mogłaby konkurować np. z muszkietem, to ze względu na jej dostępność wynikającą z lokalnego wytwarzania, broń ta była stosunkowo popularna i ceniona ze względu na celność, zasięg, niską wagę i, jak się okazuje, niegłośny wystrzał. W wieku XVII stanowiła wyposażenie jabłonkowskich „wybrańców”, broniących Szańców Jabłonkowskich, a także Wałachów w czasie wojny trzydziestoletniej oraz węgierskich powstańców u progu wieku XVIII. Oprócz tego czarna cieszynka służyła eskortom karawan kupieckich oraz czyhającym na nie zbójnikom.

Historia Początki wykonywania cieszynek sięgają XVI w., a wiadomości o tym pochodzą z dwóch źródeł: notatki z 1580 roku z Prudnika, która świadczy o tym, że w tym mieście wyrabiano broń strzelecką w stylu cieszyńskim oraz informacji dotyczącej istnienia cieszynki z wygrawerowaną na łożu datą 1573 (rok powstania). Przyjmuje się, że pierwszym rusznikarzem w Cieszynie był początku XVI w. Jerzy Puszkarz. Nie ma jednak pewności co do tego, czy wykonywał cieszynki. Podobna sytuacja dotyczy końca XVI w., gdy pewne było, że 1577 roku na terenie miasta było zarejestrowanych dwóch rusznikarzy, jednak nieznanych z nazwiska, i bez pewności czym się zajmowali. Z 1590 roku pochodzą zapisy mówiące o tym, że w Cieszynie istniał cech rusznikarzy, w którym potwierdzonych było czterech rzemieślników. Statut cieszyńskiego cechu rusznikarzy ograniczał możliwość kształcenia przez mistrza rzemiosła tylko jednego ucznia, dla którego najbardziej wymagającym, ostatnim zadaniem w ramach egzaminu pozwalającego na zdobycie tytułu czeladnika było wykonanie cieszynki. Wymogi, które uczeń musiał spełnić, aby egzamin został zaliczony, to m.in. oddanie celnego strzału z odległości ok. 75 metrów, a oceniano też bogactwo zdobień, rodzaj zastosowanych materiałów.

Przełomem w procesie powstawania cieszynki był najpewniej rok 1595, kiedy to do miasta wraz z dworem księżniczki cieszyńskiej Elżbiety kurlandzkiej przybył rusznikarz, nazywany Jerzym Kurlandzkim. Ten rzemieślnik jest podawany jako osoba, dzięki której cieszynka posiada cechę charakterystyczną – zamek kurlandzki. Inny równie charakterystyczny element jest związany ze zdobieniami - florystycznym motywem kwiatu cieszynianki. Ten motyw zdobniczy pojawił się w okresie wojny trzydziestoletniej (1618–1648), gdy sam kwiat – zgodnie z legendą – miał zacząć występować w okolicach Cieszyna. Zdobnictwo broni było związane z rzemiosłem, które zanikło - tą częścią wytwarzania cieszynki zajmowali się kiedyś tzw. szyftarze, którzy oprócz zdobienia zajmowali się całym procesem przygotowania łoża.

Po roku 1730 zaprzestano produkcji cieszynek na większą skalę, co wynikało z ich przestarzałej już wówczas konstrukcji. W okresie po III. rozbiorze Polski (1795) brak jest zapisów kronikarskich dotyczących cieszynek, co może świadczyć o zaniku ich wytwarzania.

Wśród twórców cieszynek ważną postacią był Jan Waligóra, którego monogram "IW" jest rozpoznawalny na wielu egzemplarzach, które obecnie stanowią eksponaty w muzeach na całym świecie. Kolejni rusznikarze, którzy tworzyli cieszynki, mieszkali i pracowali przy ulicy Głębokiej w Cieszynie. Swoje warsztaty mieli tam znani cieszyńscy rusznikarze wykonujący cieszynki: Jan Kaliwoda I, Jan Kaliwoda II zwany także młodszym oraz Wilhelm Kaliwoda. Niedaleko ich dawnego warsztatu, przy tzw. Izbie Cieszyńskich Mistrzów (Cieszyn, Stary Targ 2), swoją pracownię posiada obecnie Jerzy Wałga - artysta-rzemieślnik, który jako jedyny tworzy nowe i rekonstruuje stare cieszynki. Jerzy Wałga w doskonały sposób odtworzył proces powstawania cieszynek, dzięki czemu jego strzelby (których wykonał do 2025 roku ok. 60 sztuk) są uznawane za oryginały (a nie repliki), które nie odbiegają od pierwowzoru. Jego kunszt i warsztat pozwalający na odtworzenie broni zgodnie z tradycją został potwierdzony w latach 80. przez specjalną komisję, która orzekła, że wykonana przez niego cieszynka może nosić miano autentyku.

23 maja 2014 roku rusznikarstwo cieszyńskie zostało wpisane na Krajową Listę Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego jako "Rusznikarstwo artystyczne i historyczne – wyroby według tradycyjnej szkoły cieszyńskiej", wraz z uzasadnieniem, że stanowi ono "istotną część kultury artystycznej Śląska Cieszyńskiego, a bogate tradycje związane z tym rzemiosłem wpisują te rzadko spotykane już dziś umiejętności w poczet najważniejszych dokonań w tym regionie".

Eksponaty thumb|Cieszynki w Muzeum Śląska Cieszyńskiego w Cieszynie Obecnie cieszynki są jednymi z najbardziej poszukiwanych przez kolekcjonerów obiektów dawnej broni. W muzeach i kolekcjach na całym świecie zachowało się ich około 300 sztuk. Muzeum Śląska Cieszyńskiego w Cieszynie posiada cztery egzemplarze. Pierwsza cieszynka została wykonana przez Jana Kaliwodę ok. 1640 roku. Zdobienia z kości i masy perłowej układają się we wzór wyobrażający biblijna walkę Samsona z lwem (na kolbie) oraz motywy roślinne i zwierzęce (występujące na całej długości). Druga pochodząca z pierwszej połowy XVII wieku jest autorstwa Jana Kałuży. na jej kolbie widnieją elementy ozdobne wykonane prawdopodobnie poroża jelenia: lew, jeleń i zające. Na łożu i kolbie jest też wykonana plecionka z serc. Trzecia cieszynką jest broń pochodząca z XVII, u której nie udało się ustalić autora. Na jej kolbie z jednej strony znajduje się postać człowieka otoczonego przez zwierzęta, a po drugiej stronie widnieje mitologiczny jednorożec. Czwarta z cieszynek została wykonana przez Jana Badurę i wyróżnia się lufą zdobiona kością i masa perłową oraz motywem zdobniczym w postaci jelenia, owiec, biegnących psów i motywów roślinnych.

Wiele muzeów z tych, które posiadają kolekcje broni, często mają też w posiadaniu cieszynki. Wśród nich jest m.in. Metropolitan Museum w Nowym Jorku. Cieszynkę posiada również Magyar Nemzeti Museum w Budapeszcie, która zawiera inskrypcję litery: E.L.H.Z.T. (Elisabetha Lucretia Herzogin zu Teschen).wyrytą na plakietce na policzku, obok orła piastowskiego, co wskazuje, że była własnością Elżbiety Lukrecji – księżnej cieszyńskiej z linii Piastów.

Szwedzkie muzea posiadają duże kolekcje cieszynek, co jest związane m.in. z faktem, że pod koniec wojny 30-letniej magistrat cieszyński zlecił wykonanie 39 cieszynek, z których większość została przekazana Szwedom jako podarunek. 20 cieszynek stanowi obecnie kolekcję królewskiej zbrojowni w Sztokholmie, w tym i egzemplarz autorstwa Jana Kaliwody, który był własnością królowej Szwecji Krystyny Wazówny.

Proces produkcji Obecny czas wykonania pojedynczej sztuki cieszynki trwa od 3 do 4 miesięcy i przedstawia się następująco: wybór odpowiedniego drewna, którego wilgotność nie przekracza 15%. W większości przypadków tym drewnem jest grusza. wyrysowanie konturu łoża o długości około 1100 mm i wycinanie wg wzoru wstępne bejcowanie drewna w celu uzyskania odpowiedniego koloru modelowanie kształtu i przygotowanie podłoża pod inkrustowanie wykonanie wnęki pod montaż lufy i rowka pod pobojczyk (rodzaj stempla do ubijania prochu w lufie) wykonanie miejsca na szufladkę, na piryt (krzesiwo) obróbka łoża od strony policzka oraz kolejne modelowanie i przygotowanie pod inkrustowanie przygotowanie elementów inkrustacyjnych i zdobniczych oraz umieszczenie ich w przygotowanych wcześniej zagłębieniach przygotowanie metalowego uchwytu na trzy palce, w tym zdobienie, grawerunek wycięcie blachy zamkowej, w której będą umieszczone elementy zamka kołowego i przygotowanie miejsca pod nią w łożu cieszynki wykonanie elementów zamka kołowego: koguta, mechanizmu blokującego i zamykającego zasuwki panewki, sprężyny zewnętrznej, koła, hartowanie i wychładzanie poszczególnych elementów zamka wykonanie kabłąka i poddanie go trawieniu kwasem lub grawerowaniu, wykonanie elementu zamka, który przenosi moment obrotowy z osi głównej na panewki usytuowanie lufy w łożu

Umiejętności rzemieślnicze W proces tworzenia cieszynki wymagany jest szereg umiejętności i o ile w pierwszych wiekach powstawania cieszynek można było liczyć na podzielenie pracy wśród różnych rzemieślników, to w wraz z upływem czasu stawało się to coraz trudniejsze. Do umiejętności i rodzajów rzemiosła, które były niezbędne w trakcie wykonywania cieszynki, niezbędne były znajomość/umiejętność:

metalurgii – dziedziny nauki zajmującej się metalami w zakresie m.in. obróbki, odlewnictwa, metaloznawstwa, ekstrakcji, metaloplastyki, recyklingu. grawerowania – techniki, która pozwala na trwałe zdobienie różnego rodzaju powierzchni metalowych ornamentyki – w przypadku cieszynki ornamentykę stosuje się gdy nie ma możliwości grawerunku i jest ona wykonywana w procesie trawienia metalu za pomocą kwasu azotowego inkrustowania – łączenia różnych materiałów w celu uzyskania założonej wartości estetycznej. intarsji – łączenia rodzajów drewna o różnych kolorach i rysunkach na usłojeniu. ślusarstwa – umiejętności wytwarzania i naprawy wyrobów metalowych obróbki cieplnej – która w zakresie zwykłej obróbki cieplnej obejmowała takie rodzaj jak: nagrzewanie, wygrzewanie, chłodzenie, studzenie, oziębianie, wychładzanie, wyżarzanie, hartowanie, odpuszczanie, przesycanie, starzenie.

Ciekawostki