Franciszek Ksawery Grocholski herbu Syrokomla (ur. 2 września 1730 w Woronowicy, zm. 11 września 1792 w Tereszkach) – podkomorzy królewski, poseł na Sejm Czteroletni, targowiczanin.
Syn Michała Grocholskiego, sędziego i cześnika bracławskiego, regimentarza partii ukraińskiej, a następnie wołyńskiej, i Anny Radzimińskiej. Był bratem Marcina Grocholskiego, kasztelana i ostatniego wojewody bracławskiego.
Życiorys Kształcił się w kolegium warszawskim oo. Jezuitów, a zdobytą wiedzę pogłębił przez podróże zagraniczne. Wielki miłośnik sztuki, gromadził cenne działa i bogate zbiory biblioteczne. W życiu publicznym brał czynny udział. Jako podstoli bracławski (1761) i pisarz grodzki krzemieniecki (1764) był zwolennikiem partii Potockich, tzw. "patriotów". Jako poseł województwa bracławskiego na sejm konowkacyjny 7 maja 1764 roku podpisał manifest, uznający odbywający się w obecności wojsk rosyjskich sejm za nielegalnyJózef Zaleski, Panowanie Stanisława Augusta Poniatowskiego do czasu Sejmu Czteroletniego, 1887, s. 21, Dyaryusz seymu convocationis siedmio-niedzielnego warszawskiego : zdania, mowy, projekta y manifesta w sobie zawierający przez sessye zebrany r.p. 1764, s. 4-6.. Wkrótce stał się gorącym stronnikiem Stanisława Augusta.
W załączniku do depeszy z 2 października 1767 roku do prezydenta Kolegium Spraw Zagranicznych Imperium Rosyjskiego Nikity Panina, poseł rosyjski Nikołaj Repnin określił go jako posła właściwego dla realizacji rosyjskich planów na sejmie 1767 roku za którego odpowiada król, poseł województwa bracławskiego na sejm 1767 rokuНосов Б. В. Установление российского господства в Речи Посполитой. 1756–1768 гг. Moskwa, 2004, s. 665..
Król darzył go specjalnymi względami, o czym świadczą nominacje na liczne urzędy: podstarosty grodzkiego winnickiego (1766), szambelana królewskiego (1767), podczaszego bracławskiego (1771), chorążego winnickiego (1772) i bracławskiego (1774), miecznika koronnego (1775), konsyliarza Rady Nieustającej (1776 – 8), starosty przyłuskiego, podkomorzego JKM-ci oraz rotmistrza kawalerii narodowej. Członek Departamentu Policji Rady Nieustającej w 1777 rokuKolęda warszawska na rok 1777, Warszawa 1777, [b.n.s].
Odznaczony orderami św. Stanisława (1776) i Orła Białego (1778), gościł w swojej rezydencji w Tereszkach powracającego z Kaniowa w roku 1787 króla Stanisława Augusta. Poseł bracławski na sejm 1776 rokuVolumina Legum, t. VIII, Petersburg 1860, s. 532, poseł województwa bracławskiego na Sejm Czteroletni w 1788 rokuKalendarzyk narodowy y obcy na rok ... 1792. ..., Warszawa 1791, s. 332.. Sędzia sejmowy ze stanu rycerskiego z Prowincji Małopolskiej w 1791 rokuSądy seymowe. Actum in curia regia Varsaviensi 1791 05.28, [b.n.s]. Był komisarzem sejmowym i brał żywy udział w dyskusjach nad projektem ustawy konstytucyjnej jako zdecydowany przeciwnik reform. Konsyliarz konfederacji generalnej koronnej w konfederacji targowickiejDariusz Rolnik, Szlachta koronna wobec konfederacji targowickiej (maj 1792 – styczeń 1793), Katowice 2000, s. 162.. Z nominacji papieża Piusa VI sprawował urząd syndyka apostolskiego oo. Kapucynów prowincji polskiej (1788). Właściciel znacznego majątku, posiadał główne dobra w pow. krzemienieckim (Tereszki, Malinki, obecnie rejon krasiłowski), w pow. winnickim (miasteczko Woronowicę i kilka wsi), części znaczne w dobrach trościaneckich i dwór w mieście Dubinie.
Ożenił się 1 X 1766 z Heleną Justyną z Bożeniec Lesznickich, pochodzącą z kniaziów ruskich, która wniosła mu w posagu znaczne majętności w pow. żytomierskim, owruckim, włodzimierskim i łuckim. Grocholski zmarł 11 IX 1792 r. w Tereszkach, pochowany w grobach rodzinnych w kościele dominikanów w Winnicy. Z czworga jego dzieci starszy syn Antoni był marszałkiem guberni bracławskiej, córka Tekla, poślubiona Franciszkowi Sariusz Łaźnińskiemu, stała się bohaterką opowieści Józefa Rolle pt. „Złota Teklunia”.
Przypisy
Bibliografia "Polski słownik biograficzny", tom VIII, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wydawnictwo PAN, Wrocław – Kraków – Warszawa, 1959–1960
Kategoria:Chorążowie bracławscy Kategoria:Chorążowie winniccy Kategoria:Konsyliarze Departamentu Policji Rady Nieustającej Kategoria:Członkowie stanu rycerskiego I Rzeczypospolitej Franciszek Ksawery Grocholski Kategoria:Odznaczeni Orderem Świętego Stanisława (I Rzeczpospolita) Kategoria:Konsyliarze konfederacji generalnej koronnej (konfederacja targowicka) Kategoria:Konsyliarze Rady Nieustającej Kategoria:Miecznicy wielcy koronni Kategoria:Odznaczeni Orderem Orła Białego (I Rzeczpospolita) Kategoria:Pisarze grodzcy krzemienieccy Kategoria:Podczaszowie bracławscy Kategoria:Podstarościowie (województwo bracławskie) Kategoria:Podstolowie bracławscy Kategoria:Posłowie na sejm zwyczajny 1776 Kategoria:Posłowie na Sejm I Rzeczypospolitej (województwo bracławskie) Kategoria:Posłowie na sejm konwokacyjny 1764 Kategoria:Posłowie na sejm nadzwyczajny delegacyjny (1767–1768) Kategoria:Posłowie Sejmu Czteroletniego (1788–1792) Kategoria:Rotmistrzowie kawalerii narodowej Kategoria:Sędziowie Sejmu Czteroletniego Kategoria:Sygnatariusze manifestu uznającego sejm konwokacyjny 1764 za nielegalny Kategoria:Szambelanowie Stanisława Augusta Poniatowskiego Kategoria:Urodzeni w 1730 Kategoria:Urzędnicy ziemscy I Rzeczypospolitej Kategoria:Zmarli w 1792