Cyganeria () – opera w czterech aktach Giacoma Pucciniego z 1896 roku na podstawie powieści Sceny z życia cyganerii Henriego Murgera. Autorami włoskiego libretta są Luigi Illica i Giuseppe Giacosa. Jest pierwszą z trzech najbardziej znanych oper Pucciniego. Podczas pracy nad dziełem kompozytor pokłócił się z Ruggerem Leoncavallem, który pracował nad swoją wersją adaptacji utworu Murgera.

Akcja rozgrywa się w Paryżu około 1830 roku. Opera ukazuje obrazy z życia francuskiej cyganerii artystycznej w epoce balzakowskiej. Głównymi bohaterami są hafciarka Mimì i grupa znajomych artystów. Pod koniec pierwszego aktu jeden z nich wykonuje arię Che gelida manina.

Światowe prawykonanie Cyganerii odbyło się w Turynie 1 lutego 1896 roku w Teatro Regio pod dyrekcją Artura Toscaniniego. Początkowo opera spotkała się z negatywnym odbiorem w prasie, niemniej jednak odniosła sukces komercyjny. Cyganeria jest stałą częścią włoskiego repertuaru operowego i jest jedną z najczęściej wystawianych oper na świecie. Opera była wielokrotnie ekranizowana. Bohaterów na przestrzeni lat grali m.in. John Gilbert, Lillian Gish, Montserrat Caballé, Luciano Pavarotti i Anna Netrebko.

Historia powstania dzieła W 1893 Puccini wydał operę Manon Lescaut, pierwszą, która odniosła duży sukces. Kilka tygodni po prapremierze Puccini przeczytał powieść Sceny z życia cyganerii Henriego Murgera i zdecydował, że będzie podstawą jego kolejnej opery. Jego wydawca, Giulio Ricordi, odradzał mu to z uwagi na epizodyczny styl książki, który ciężko przenieść na scenę. W trakcie prac nad swoimi operami Puccini często jeździł do miast, w których miała toczyć się akcja, np. do Rzymu w trakcie komponowania Toski. W przypadku Cyganerii autor tego nie zrobił, a sam Paryż odwiedził dopiero w drodze powrotnej z premiery w Manchesterze w 1897 roku, rok po prapremierze.

Libretto thumb|Projekt kostiumu Mimì na premierę (1896) Za libretto odpowiedzialni byli Giuseppe Giacosa i Luigi Illica, którzy pracowali także przy Manon Lescaut, jednak nie na taką skalę. Illica pisał scenariusze, a 10 lat starszy Giacosa układał je w wiersz. Puccini ciągle nanosił poprawki, nawet po prapremierze. Podczas prac nad librettem Puccini nie mógł się skupić, gdyż promował swoją poprzednią operę w różnych miastach Europy. W tym czasie rozważał inne tematy na operę, np. Wilczycę Vergi, a także kilkukrotnie przepisywał libretto. W krótkiej przedmowie libreciści wskazali, że chcieli zachować klimat oryginału i nie jest to dokładna adaptacja.

Podobnie jak oryginał, Cyganeria to seria obrazów – luźno powiązanych scen. Każda z nich traktuje o czymś innym i ma inny wydźwięk. Każda postać ma wyraźnie nakreśloną osobowość, tak aby przyciągnąć jak największą liczbę widzów. Początkowo Illica uznał historię za banalną. Pisząc do Ricordiego opisał ją słowami: mamy pisarza i szwaczkę; romansują ze sobą, potem się kłócą, a na końcu ona umiera. To nie jest „Mimì” Murgera. Początkowo akt pierwszy i drugi składały się na jeden, a trzeci został wyrzucony. Opisywał on czwarty rozdział książki, gdzie Musetta organizuje przyjęcie przed swoim domem, kiedy komornicy opróżniają jej nieopłacone na czas mieszkanie. W tym samym czasie Mimì ucieka ze swoim kochankiem.

Duża część libretta luźno opiera się na fragmentach książki. Znaczna część aktów drugiego i trzeciego jest inwencją librecistów, z kilkoma tylko odniesieniami do wydarzeń i postaci u Murgera. Większość aktu pierwszego i czwartego odpowiada książce, chociaż łączy ze sobą fragmenty z różnych rozdziałów. W operze dokonano kilku uproszczeń względem oryginału. Przykładowo postacie Mimì i Francine zostały połączone w jedną postać Mimì. Końcowe sceny pierwszego i czwartego aktu – sceny z Rodolfem i Mimì – są zbliżone w obu wersjach. Historia ich spotkania bazuje na 18 rozdziale, w którym dwoje kochanków mieszkających na poddaszu poznaje się bliżej. W oryginale zamiast postaci Rodolfa i Mimì są Jacques i Francine. Historia śmierci Mimì w operze wywodzi się z dwóch różnych rozdziałów książki, z których jeden dotyczy śmierci Francine, a drugi Mimì.

Opera zrywa z kilkoma stereotypami. Pod koniec sztuki Mimì, główna bohaterka, umiera, co było stałym elementem wielu XIX-wiecznych oper, jednak w ostatnich momentach swojego życia jest otoczona bliskimi. Dodatkowo w porównaniu do innych długich arii tuż przed śmiercią bohaterki, ostatnia kwestia Mimì jest krótka. Kolejnym elementem zrywającym z konwencją jest nieheroiczność postaci męskich (podobnym wyjątkiem był Dick Johnson z Dziewczyny ze Złotego Zachodu). Rodolfo i jego znajomi są ukazani jako biedni i wrażliwi artyści.

Istnieje teoria, że część libretta i jej postacie bazowały na prawdziwych osobach. Zdaniem znajomego Pucciniego, malarza Ferruccio Pagniniego, pierwowzorem Colline ma być on sam, Marcello to Francesco Fanelli, a Rodolfo miał być autobiografią Pucciniego. W 1894 roku kompozytor razem z grupą przyjaciół założył klub dla artystów w północnych Włoszech obok jeziora Massaciuccoli. Sam motyw bohemy według niektórych krytyków ma być inspirowany tym klubem.

Muzyka Opera La Bohème nie ma uwertury; jest rozplanowana jako przekomponowana, dramatyczna wielka forma w czterech aktach, a czas jej wykonania to ok. 110 minut. Dzieło Pucciniego to pokolenie po Giuseppe Verdim w czasach weryzmu, jedno z najważniejszych dzieł włoskich oper i oper przełomu wieków. Tekst i muzyka tworzą jedną całość. Materiał tematyczny jest w pełni skoordynowany z akcją sceniczną, w której partie liryczne i sentymentalne przeplatają się z humorystycznymi, żywymi partiami w kontrastowym zestawieniu. W operze pojawia się leitmotiv – powtarzany motyw przewodni, ale nie w symfoniczno-dramatyczny sposób Richarda Wagnera, ale zgodnie z wyraźnym wyczuciem formy Pucciniego w symetrycznie zbudowanych, zamkniętych strukturach, które często składają się tylko z kilku taktów lub krótkich okresów. Na orkiestrowe wprowadzenie i początek opery, Puccini użył fragmentów z Capriccio Sinfonico, swojego egzaminu w konserwatorium w Mediolanie w 1882 roku. Instrumentacja trwała cały 1895 rok, a prace zakończono 10 grudnia.

Konflikt z Ruggerem Leoncavallem

Zdaniem biografa Pucciniego, Mosca Carnery, zaprzyjaźniony kompozytor Ruggero Leoncavallo wyjawił Pucciniemu pomysł na adaptację Cyganerii i pokazał swoje libretto. Leoncavallo zdecydował się napisać własną operę i obaj muzycy zaczęli rywalizować, co zakończyło ich przyjaźń. Leoncavallo ukończył własną wersję, w której Marcello był śpiewany przez tenora, a Rodolfo przez baryton. Opiera się ona bardziej na pierwowzorze literackim, a Leoncavallo w przeciwieństwie do Pucciniego krytykuje rzekomo radosne, swobodne życie bohemy.

Opera Leoncavalla nosiła ten sam tytuł, powstała w tym samym czasie (została ukończone rok później i miało premierę w Wenecji w 1897 roku) i praktycznie konkurowała z utworem Pucciniego. Jednak Cyganeria Leoncavalla nie odniosła wielkiego sukcesu i jest rzadko wykonywana.

Osoby thumb|Projekt kostiumu Rodolfo na premierę (1896) RolaGłosWystępujący podczas prapremiery, 1 lutego 1896 (Dyrygent: Arturo Toscanini)Rodolfo, poetatenorEvan GorgaMarcello, malarzbarytonTieste WilmantSchaunard, muzykbarytonAntonio Pini-CorsiColline, filozofbasMichele MazzaraMimì, hafciarkasopranCesira FerraniMusetta, śpiewaczkasopranCamilla PasiniAlcindoro, radca stanubasAlessandro PoloniniBenoît, właściciel kamienicybasAlessandro PoloniniParpignol, sprzedawca zabawektenorDante ZucchiSierżantbasFelice Fogli

Treść thumb|Rękopis libretta, akt II thumb|Reklama muzyki do La Bohème Giacomo Pucciniego, przedstawiająca kwartet w trzecim akcie pomiędzy Marcello, Musettą, Mimi i Roldolpho Źródło: Akcja rozgrywa się w Paryżu, ok. 1830 roku

Akt I W mansardzie czterech artystów

Marcello maluje, Rodolfo spogląda przez okno. Aby utrzymać ciepło, palą rękopis dramatu Rodolfo. Colline, filozof, wchodzi cały trzęsący się i niezadowolony z niemożliwości oddania pod zastaw kilku książek. Schaunard, muzyk, przybywa z żywnością, drewnem, winem, cygarami i pieniędzmi. Źródło tego bogactwa tłumaczy pracą z ekscentrycznym angielskim dżentelmenem. Przyjaciele prawie nie słuchają jego opowieści, gdyż łapczywie rzucają się na jedzenie. Schaunard przerywa im oświadczając, że wszyscy pójdą świętować jego fortunę do Café Momus. Gdy piją, przybywa po czynsz właściciel domu – Benoît. Częstują go winem. Pijany opowiada o swoich miłosnych przygodach. Gdy przyznaje, że jest żonaty – w komicznym moralnym oburzeniu – artyści wyrzucają go z pokoju bez zapłaty. Pieniądze te dzielą między sobą na hulanki w Dzielnicy Łacińskiej.

Pozostali wychodzą, Rodolfo zostaje na moment sam, aby dokończyć artykuł, który pisze, obiecując jednocześnie, że wkrótce do nich dołączy. Słychać pukanie do drzwi, wchodzi Mimì – hafciarka – mieszkająca w innym pokoju tego samego budynku. Jej świeca gaśnie, nie mając zapałek prosi Rodolfa o pomoc. Dziękuje mu, lecz po kilku sekundach wraca mówiąc, że zgubiła klucze. Obie świece gasną, para potyka się w ciemności. Pragnący spędzić czas z Mimì Rodolfo, gdy znajduje klucze, chowa je do kieszeni udając przy tym niewinnego. Rodolfo przedstawia się i opowiada o sobie (aria Che gelida manina), Mimì opowiada również o swoim życiu i marzeniach (aria Sì. Mi chiamano Mimì), a później zbliżają się w chwili wzajemnego zauroczenia (duet O soave fanciulla). Odchodząc śpiewają o nowo znalezionej miłości. Wreszcie Mimì i Rodolfo podążają za czekającymi przyjaciółmi do Café Momus.

Akt II Dzielnica Łacińska

Przed ulicznymi sprzedawcami zebrał się wielki tłum, łącznie z dziećmi. Pojawiają się artyści, czerwoni z radości. Rodolfo kupuje Mimì różowy czepek. Paryżanie plotkują z przyjaciółmi i targują się ze sprzedawcami; dzieci chcą zobaczyć wyroby Parpignol, sprzedawcy zabawek. Przyjaciele wchodzą do Café Momus.

Gdy jedzą, przybywa Musetta – dawna kochanka Marcella. Pojawia się w towarzystwie bogatego (i wiekowego) radcy stanu, Alcindoro. Zwraca się do niego jak do salonowego pieska. Jest oczywiste, że ma go dość. Ku zadowoleniu paryżan, a zakłopotaniu jej towarzysza zaczyna śpiewać risqué w nadziei, że zwróci tym uwagę Marcella. Ten wkrótce płonie z zazdrości. By pozbyć się Alcindora choćby na chwilę, Musetta udaje, że ma ciasny but – wysyła tym samym Alcindora do szewca. Musetta i Marcello wpadają sobie w ramiona i godzą się.

Przyjaciele otrzymują rachunek i ku ich zaskoczeniu okazuje się, że Schaunard nie ma wystarczająco pieniędzy, aby go zapłacić. Sprytna Musetta całą kwotą obciąża konto Alcindora. Słychać dźwięk nadchodzących żołnierzy. Marcello i Colline niosą Musettę na ramionach wśród oklasków widzów. Po ich wyjściu przybywa Alcindoro. Kelner podaje mu rachunek, radca przerażony opada na krzesło.

Akt III W punkcie poboru opłat

Obnośni handlarze przechodzą przez rogatki i wkraczają do miasta. Jest wśród nich Mimì, krztusząca się gwałtownie. Próbuje odnaleźć Marcello, który mieszka w małej tawernie w pobliżu karczmarza, dla którego maluje. Gdy go znajduje opowiada mu o swoim ciężkim życiu z Rodolfem, który porzucił ją tamtej nocy. Marcello mówi Mimì, że Rodolfo śpi w środku. Ten budzi się i wychodzi szukać Marcello. Mimì ukrywa się. Słyszy rozmowę przyjaciół, w której Rodolfo tłumaczy porzucenie Mimì jej kokieterią. Wyraża również obawę, że jego ukochana zostanie pokonana przez śmiertelną chorobę (prawdopodobnie gruźlicę). Rodolfo ze względu na ubóstwo, w jakim żyje, niewiele mógłby zrobić, by jej pomóc. Ma nadzieję, że jego udawana nieuprzejmość sprawi, że Mimì znajdzie bogatszego zalotnika. Marcello próbuje uciszyć Rodolfa, lecz Mimì wszystko słyszy. Kaszel zdradza jej obecność. Para śpiewa o utraconej miłości. Planują rozstać się polubownie, lecz ich miłość jest zbyt silna. Obydwoje godzą się na to, aby pozostać razem do wiosny, dopóki świat nie obudzi się do życia. Tymczasem Marcello dołączył do Musetty, para kłóci się zaciekle.

Akt IV Mansarda