Zgierz – miasto w Polsce w województwie łódzkim, siedziba powiatu zgierskiego. Leży nad Bzurą. Graniczy od południa z Łodzią i wchodzi w skład aglomeracji łódzkiej. W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do ówczesnego województwa łódzkiego. Po reformie administracyjnej w 1999 znalazło się w granicach nowego województwa łódzkiego. Zgierz uzyskał prawa miejskie przed rokiem 1288 i jest jednym z najstarszych miast w regionie.
Był miastem królewskim Korony Królestwa PolskiegoMagazin für die neue Historie und Geographie Angelegt, t. XVI, Halle, 1782, s. 14. w starostwie łęczyckim w powiecie łęczyckim województwa łęczyckiego w końcu XVI wiekuWojewództwo sieradzkie i województwo łęczyckie w drugiej połowie XVI wieku. Cz. 2, Komentarz, indeksy, Warszawa 1998, s. 65..
Podczas II wojny światowej na obszarze ziem polskich włączonych do III Rzeszy w „Warthegau” („Kraj Warty”) pod nazwą Görnau.
Najczęściej używana jest gwara łódzka z silniej zaznaczonymi rusycyzmami i germanizmami.
Według danych GUS na dzień 31 grudnia 2023 r. miasto zamieszkiwały 53 543 osoby.
Miasto posiada połączenie tramwajowe ze stolicą województwa - Łodzią, poprzez łódzki tramwaj linii nr 45 jeżdżący z Placu Kilińskiego przez łódzki Plac Wolności do krańcówki Telefoniczna Zajezdnia w Łodzi.
W latach 1922 – 2018 przez miasto przebiegała trasa najdłuższej linii tramwajowej w Polsce której trasa wiodła z Łodzi przez Zgierz do Ozorkowa.
Geografia thumb|Położenie miasta na mapie powiatu thumb|Podział na jednostki pomocnicze gminy (osiedla)
Położenie i obszar Według danych z roku 2007 Zgierz ma obszar 42,33 km², w tym: użytki rolne: 42% użytki leśne: 17%
Miasto stanowi 4,95% powierzchni powiatu.
Pod względem administracyjnym Zgierz jest gminą miejską. Na obszarze Zgierza utworzono 11 jednostek pomocniczych gminy zwanych osiedlami.
Zgierz leży w historycznej ziemi łęczyckiej.
Demografia Dane z 31 grudnia 2023:
thumb|690x480px|center|Piramida wieku mieszkańców Zgierza w 2014 roku
Historia Nazwa miasta Nie wiadomo, skąd pochodzi nazwa miasta. Przypuszcza się, że nazwa Zgierz pochodzi od miejsca zgorzałego, miejsca wypalania ogni ofiarnych lub od miejsca po wypalonym lesie. W starych dokumentach miasto nazywane jest Zguyr, Sguir, Segey i Shegrz.
Kalendarium thumb|Okolice Zgierza na tzw. mapie Kwatermistrzostwa WP z lat 1822–1843 thumb|Plan Zgierza z 1821
1231: pierwsze pisane wzmianki o Zgierzu. przed 1288 prawa miejskie. 1420: potwierdzenie przez króla Władysława Jagiełłę praw miejskich. 1504: nadanie praw cotygodniowych targów w poniedziałki i jarmarków w dzień św. Katarzyny, Zielone Świątki oraz Niedzielę Palmową. XVII w.: utworzenie starostwa zgierskiego. 1643: zostaje wzniesiony przez księdza Wawrzyńca Kowalika kościółek drewniany pod wezwaniem św. Wawrzyńca, pierwotnie usytuowany między obecnymi ulicami Aleksandrowską i 3 Maja. Odbudowany po pożarze w 1780 r., niewiele później przeniesiony na cmentarz katolicki. 1659: król Jan Kazimierz obdarzył rotmistrza pancernego Stanisława Wężyka dzierżawą zgierską zwaną także starostwem niegrodowym, w skład którego wchodziły: miasto Zgierz, miasteczko Dąbie i wsie: Zegrzany, Kargolec (Krogulec), Szczawiny (Szczawin) i Szeligi oraz później część Dąbrówek. 1792: przeniesienie do Zgierza sejmików poselskich powiatu brzezińsko-inowłodzkiego. 1793: po II rozbiorze miasto znalazło się pod zaborem pruskim, w prowincji nazwanej Prusy Południowe. 1807: przyłączenie Zgierza do Księstwa Warszawskiego utworzonego z ziem drugiego, trzeciego i części pierwszego zaboru pruskiego. 1815: przyłączenie Zgierza do Królestwa Polskiego w zaborze rosyjskim. 30 marca 1821: zawarcie tzw. „umowy zgierskiej” – stanowiącej prawa i obowiązki osiedlenia się na terenie miasta 300 zagranicznych sukienników (zachęcała do osiedlania się i dawała liczne przywileje imigrantom). 1822: Jan Fryderyk Zachert zakłada pierwszą manufakturę tkacką w Zgierzu. 1826: bunt czeladzi i wyrobników fabrycznychWojciech Jankowski, Mały przewodnik po Polsce, Wydawnictwo Sport i Turystyk Warszawa 1983 , s. 348. 1829: Zgierz otrzymał prawa i przywileje przysługujące miastom wojewódzkim, odtąd urząd municypalny składał się z prezydenta i radnych, którzy przejęli obowiązki burmistrza i ławników. I połowa XIX w.: powstanie przemysłu włókienniczego – rozwój miasta. 1830: w czasie powstania powstaje Straż Bezpieczeństwa w liczbie 903 obywateli, na jej czele stanął były kapitan Antoni Dąbrowski. 1831: Zgierz staje się głównym ośrodkiem produkcji sukienniczej w kraju.
19 stycznia 1901: uruchomienie połączenia tramwajowego z Łodzią. 15 listopada 1902: uruchomienie połączenia kolejowego w ramach Kolei Warszawsko-Kaliskiej. 9 kwietnia 1922: uruchomienie komunikacji z trakcją parową na trasie Zgierz-Ozorków (późniejsza linia tramwajowa). 1926: uruchomienie połączeń kolejowych do Kutna. 1926: komunikacja tramwajowa z Ozorkowem (zelektryfikowanie trakcji parowej). 1931: otwarcie linii kolejowej do stacji Łódź Widzew. 1933: Zgierz został wydzielony z powiatu łódzkiego i utworzył samodzielny powiat grodzki. 3–5 września 1939: naloty bombowe niemieckiej Luftwaffe (m.in. doszczętnie zbombardowany został kościół ewangelicki). 6 września 1939: ewakuacja polskich władz: policja, straż pożarna i urzędnicy magistratu w pośpiechu opuścili miasto. 7 września 1939: wkroczenie wojsk niemieckich do miasta. 10 września 1939: podpalenie synagogi przez Niemców. 26 grudnia 1939: rozpoczęcie likwidacji społeczności żydowskiej Zgierza – wysiedlenie do Głowna (GG) nie do Łodzi. Księga Zgierza, Tow. Ochrony Kultury Zgierza, 2009 1940: miasto zostało włączone do Kraju Warty. thumb|Pomnik na placu Stu Straconych 20 marca 1942: publiczna egzekucja 100 Polaków. 1943: władze niemieckie zmieniły nazwę miasta na Görnau. 17 stycznia 1945: zdobycie miasta przez oddziały 8 Korpusu Zmechanizowanego Gwardii i 29 Korpusu Piechoty Gwardii 1 Frontu Białoruskiego Armii CzerwonejRada Ochrony Pomników Walki i Męczeństwa „Przewodnik po upamiętnionych miejscach walk i męczeństwa lata wojny 1939- 1945”, Sport i Turystyka 1988, , s. 452.. 15 marca 1965: otwarcie szpitala wojewódzkiego, jednego z największych w województwie łódzkim. 1 czerwca 1975: w wyniku reformy administracyjnej miasto straciło status powiatu miejskiego. 1988: przyłączono okoliczne wsie (Piaskowice, Aniołów (obecnie osiedle Piaskowice-Aniołów), Krogulec, Kontrewers, Lućmierz i Proboszczewice) zwiększając znacznie powierzchnię miasta. 1 stycznia 1999: kolejna reforma administracyjna – Zgierz staje się siedzibą powiatu zgierskiego.
Podział administracyjny Jednostki pomocnicze gminy - Osiedla Nowe Miasto Stare Miasto Przybyłów Rudunki Krzywie – Chełmy Proboszczewice – Lućmierz Podleśna Piaskowice – Aniołów Kurak Chełmy – Adelmówek 650 Lecia
Osiedla mieszkaniowe Osiedle Mieszkaniowe im. Stanisława Dubois Osiedle Mieszkaniowe im. Generała Władysława Sikorskiego Osiedle Mieszkaniowe im. Stefana Cezaka Osiedle Mieszkaniowe im. Jana Pietrusińskiego Osiedle Mieszkaniowe im. Stefana Okrzei Osiedla Mieszkaniowe 650 Lecia Osiedle Mieszkaniowe „Spacerowa” przy ul. Spacerowej Osiedle Mieszkaniowe „Kolejowa” przy ul. Kolejowej
Historyczne wzmianki związane ze Zgierzem
1231 - Pierwsza pisana wzmianka . "In villa que dicitur Sguyr" - we wsi, którą zową Zgierz odbył się z okazji Wielkiej Nocy zjazd, w którym wzięli udział książę łęczycki Konrad Mazowiecki, książę wielkopolski Władysław Odonic, biskup włocławski Michał i opat sulejowski (cystersów) Villerman.
W 1255 Kazimierz Kondratowic, książę łęczycki i kujawski wydaje we wsi Męka (sieradzkie) dokument lokacyjny dla Warty, w którym pośród świadków jest wymieniony Aleksy kapelan ze Zgierza, 8 lipca 1295 w dokumencie Władysława Łokietka księcia kujawskiego, łęczyckiego i sieradzkiego jest wymieniony pośród świadków „Jaschon” pisarz i pleban kościoła w Zgierzu, 24 czerwca 1345 Władysław, książę dobrzyński nadaje wójtostwo w Zgierzu komesowi Samborowi, skarbnikowi łęczyckiemu, w 1430 studiuje na Akademii Krakowskiej dwóch studentów pochodzących ze Zgierza – Mikołaj syn Świętosława i Stanisław syn Macieja, 8 sierpnia 1447 Kazimierz Jagiellończyk odnawia na prośbę wójta Helmana przywilej z 1345 r. na wójtostwo w Zgierzu między 1817–1820 przybywa do Zgierza 23 majstrów sukienniczych, wśród nich najzamożniejszymi byli Jan Fryderyk Zachert, Karol August Meisner, Karol Gottlieb Saenger, Jan Henryk Teske i Jan Georg Yiertes, w latach 1863–1864 stu siedmiu zgierzan bierze udział w powstaniu styczniowym, głównie walcząc z bronią w ręku w partiach powstańczych Oksińskiego i Sawickiego-Dworzaczka, Zgierz w „Encyklopedii Powszechnej” Orgelbranda (Warszawa 1884) Zgierz – miasto nad rzeką Bzurą w Guberni Piotrkowskiej, w powiecie łódzkim. Osadnictwo od czasów przedhistorycznych, prawa miejskie według Karty Magdeburskiej od roku 1420. Całkowicie zniszczone podczas pierwszej wojny szwedzkiej, następnie odbudowane. Szczególny wzrost miasta od momentu założenia pierwszych fabryk. Obecna populacja wynosi 11 tys. osób. 28 stycznia 1886 został stracony na stokach Cytadeli w Warszawie Jan Pietrusiński, tkacz ze Zgierza, członek partii Proletariat.
Zmiany nazw ulic w Zgierzu Uchwałą Nr VII/49/90 Rady Miejskiej w Zgierzu z dnia 13 grudnia 1990 roku zmieniono nazwy następujących ulic:
Nazwa pierwotna Nazwa obecna Karola Świerczewskiego 3 Maja 17 Stycznia Długa Aleja XXXV-lecia PRL Aleja Armii Krajowej PKWN Rajmunda Rembielińskiego Małgorzaty Fornalskiej Jana Świercza Feliksa Dzierżyńskiego Jana Śniechowskiego Juliana i Ethel Rossenbergów Zygmunta Lorentza Bojowników o Wolność i Demokrację Orla 22 Lipca Gołębia Obrońców Stalingradu Aleksandrowska Hanki Sawickiej Szeroka Aleksandra Kostki Napierskiego Stefana Pogonowskiego Mariana Buczka Arkadiusza Musierowicza Marcelego Nowotki Józefa Piłsudskiego Wandy Wasilewskiej Ignacego Hordliczki Juliana Marchlewskiego Stanisława Pieczyraka Róży Luksemburg Heleny Wiewiórskiej Pawła Findera Stanisława Fijałkowskiego Stefana Okrzei Stefana Cezaka Rewolucji 1905 r. Łódzka Pod koniec XX wieku nastąpiły także zmiany nazw innych ulic i placów w wyniku uchwał Rady Miasta:
Nazwa pierwotna Nazwa obecna Księdza Piotra Ściegiennego (do 1997)Uchwała Nr XXXIX/314/97 Rady Miasta Zgierza z dnia 4 grudnia 1997 r.Stary Rynek (do 2005)Uchwała Nr XXXIII/296/05 Rady Miasta Zgierza z dnia 28 kwietnia 2005 r. Plac Jana Pawła II Romualda Mielczarskiego (część do 1988)Uchwała Nr XXVII/120/88 Rady Miasta Zgierza z dnia 9 maja 1988 r. Stefanii Kuropatwińskiej Trojańska (część do 1996)Uchwała Nr XXIII/180/96 Rady Miasta Zgierza z dnia 30 maja 1996 r. Jacka Malczewskiego Ludwika WaryńskiegoUchwała Nr XXXIX/315/97 Rady Miasta Zgierza z dnia 4 grudnia 1997 r. Księdza Jerzego Popiełuszki Komuny Paryskiej Księdza Szczepana Rembowskiego Arkadiusza Musierowicza (część do 2005)Uchwała Nr XXX/276/05 Rady Miasta Zgierza z dnia 28 stycznia 2005 r. Władysława Rząba Władysława Hibnera Szarych Szeregów Janka Krasickiego Wandy Węgierskiej Gwardii Ludowej Jerzego Wieczorka „Bohdana”
Zabytki thumb|upright|Kościół św. Katarzyny Aleksandryjskiej thumb|Domy tkaczy thumb|Łaźnia miejska z 1926 roku thumb|Budynek Kolegium Nauczycielskiego Na liście zabytków są: unikatowy układ urbanistyczny w osiedlu Nowe Miasto z XIX w., drewniane domy tkaczy z XIX w., fabryka sukna Adolfa Gustawa Borsta przy ul. 3 Maja 6 fabryka bawełniana Lorentz & Krusche przy ul. Dąbrowskiego 19 fabryka włókiennicza Meyera przy ul. Barlickiego 1 neogotycki kościół św. Katarzyny Aleksandryjskiej, neogotycki kościół Chrystusa Króla przy ul. Słowackiego 10, dawna świątynia mariawicka dworzec kolejowy, budynek Kolegium Nauczycielskiego przy ul. 3 Maja 46, budynek dawnej szkoły ewangelickiej przy ul. Długiej 33 (wzniesiony w latach 1820–1830, piętrowy, o dachu naczółkowym, dwutraktowy z sienią na osi, wnęki okien udekorowano stylizowanymi rzeźbami głów kobiecych),