Józef Keller (ur. 7 czerwca 1911 w Pabianicach, zm. 5 listopada 2002 w WarszawieEncyklopedia 100-lecia KUL. Tom I, wyd. KUL, Lublin 2018, s. 468–469.) – polski etyk, religioznawca, badacz historii Kościoła katolickiego i jego doktryny społeczno-politycznej, informator/tajny współpracownik SB o ps. "Ostrożny"/"Adam Piotrowski".

Życiorys Był synem Krystiana Kellera i Władysławy z d. Madey. Jego rodzice mieli gospodarstwo rolne (6 ha)Franciszek Greniuk Józef Keller (1911-2002). Moralista i religioznawca, w: Roczniki Teologiczne, Tom LI, zeszyt 3 (2004), s. 221–232..

W 1929 ukończył gimnazjum w Pabianicach, następnie rozpoczął studia na Wydziale Architektury Politechniki Warszawskiej, jednak przerwał je ze względów finansowych. W 1930 wstąpił do Wyższego Seminarium Duchownego w Łodzi. Święcenia kapłańskie przyjął 28 lipca 1935 w diecezji lubelskiejSpis duchowieństwa i parafij dieczji łódzkiej 1955, s. 187.. Następnie studiował na Wydziale Teologii Katolickiej Uniwersytetu Warszawskiego. Tam w 1937 obronił pracę magisterską, a w 1938 pracę doktorską Afekty w nauce św. Tomasza z Akwinu napisaną pod kierunkiem Zygmunta Kozubskiego. Od 1938 mieszkał i pracował w Tomaszowie Mazowieckim, w kościele św. Wacława. W okresie II wojny światowej przebywał w Warszawie, po wojnie zamieszkał w Łodzi, pracował w parafii katedralnej.

W roku akademickim 1946/1947 rozpoczął pracę na Wydziale Teologii Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, wykładał etykę i teologię moralną ogólną. W 1950 uzyskał na Wydziale Teologii Katolickiej UW stopień doktora habilitowanego na podstawie pracy Czyn jako wyraz postawy moralnej Augusta Cieszkowskiego. W 1954 wydał pracę Etyka. Tom I. Zagadnienia etyki ogólnej, w 1957 Etyka katolicka. Część I. W maszynopisie pozostał drugi tom Etyki katolickiej poświęcony teologii moralnej szczegółowej. W 1954 członkiem Komisji Intelektualistów i Działaczy Katolickich, należał do tzw. księży patriotów. Publikował w prasie związanej ze Stowarzyszeniem „Pax”, popierał w nich ustrój socjalistyczny i władze komunistyczne. Był już wówczas w związku nieformalnym z kobietą. Wiosną 1956 odbył podróż do Demokratycznej Republiki Wietnamu, gdzie zachęcał miejscowych katolików do pozostania w tym kraju i zaniechania ucieczek do Republiki Wietnamu. Na żądanie Stolicy Apostolskiej został przez władze KUL-u wezwany do złożenia wyjaśnień. Zamiast tego 31 lipca 1957 zrezygnował z pracy i następnie porzucił stan kapłański.

Od 1958 pracował w Instytucie Filozofii i Socjologii Polskiej Akademii Nauk, był współorganizatorem Zakładu Religioznawstwa (po 1969 Zakład Teorii i Historii Religii). Od 1965 do 1981 był kierownikiem Zakładu Historii Chrześcijaństwa i Myśli Chrześcijańskiej. W swoich pracach w tym okresie był krytykiem moralności i etyki katolickiej. Zajmował się także badaniami religioznawczymi w ujęciu marksistowskim, negował historyczność postaci Jezusa Chrystusa. Należał do autorów opublikowanego w 1972 tomu Wybrane problemy marksistowskiego religioznawstwaZbigniew Bereszyński Religioznawstwo marksistowsko-leninowskie jako oręż konfliktu ideologicznego na przykładzie działalności ideowo-wychowawczej i szkoleniowej oraz publikacji wykorzystywanych w resorcie spraw wenętrznych PRL, w: Ile z nauki, ile z ideologii? Religioznawstwo w PRL, wyd. IPN, Kraków 2021, s. 229..

Od 1965 do 1973 był prezesem Polskiego Towarzystwa Religioznawczego.

W 1960 wszedł w skład rady wydawniczej pisma EuhemerŁucja Marek „Euhemer. Przegląd Religioznawczy” (1957–1991). Od periodyku ateistów i wolnomyślicieli po naukowe pismo religioznawcze, w: Ile z nauki, ile z ideologii? Religioznawstwo w PRL, wyd. IPN, Kraków 2021, s. 107.. W latach 1969–1973 był redaktorem naczelnym półrocznika „Studia Religioznawcze”.

Współpraca z SB W latach 1955-1970 był informatorem a następnie tajnym współpracownikiem aparatu bezpieczeństwa o pseudonimach: "Ostrożny" i "Adam Piotrowski". Donosił na środowiska kościelne i naukowe, ze szczególnym uwzględnieniem Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego oraz Instytutu Filozofii i Socjologii Polskiej Akademii Nauk. W jego teczce pracy zachowało się sporo doniesień na temat osób duchownych, w tym pracowników naukowych i studentów KUL (m.in. tych, którzy zrobili później karierę w Kościele – zostali biskupami czy objęli inne eksponowane stanowiska). Wśród nich są m.in. charakterystyki: Antoniego Baraniaka, Karola Wojtyły, Stefana Bareły, Józefa Drzazgi, Jana Mazura, Tomasza Wilczyńskiego, Bohdana Bejzego, Jana Fondalińskiego, Henryka Gulbinowicza. Henryka Strąkowskiego i Józefa Majki. Po zatrudnieniu w IFiS PAN donosił przede wszystkim na środowisko naukowe w Warszawie, a szczególnie pracowników naukowych UW i Polskiej Akademii Nauk. Struktura informacji przekazywanych SB przez Kellera na temat świata nauki nie różniła się od tej związanej z Kościołem katolickim. Najczęściej koncentrował się na osobach, których postępowanie oraz twórczość naukową krytycznie oceniał. Jego ostatnie zachowane doniesienie pochodzi z 1970 r. W 1988 został na kilka miesięcy pozyskany do współpracy jako konsultant o ps. „Profesor”. Miał za zadanie sporządzać opinie eksperckie na temat różnych zagadnień związanych z Kościołem katolickim i innymi wyznaniami funkcjonującymi w PRL. Do transformacji ustrojowej zdążył przygotować niewielką liczbę materiałów. W maju 1989 r. zakomunikował swojemu oficerowi prowadzącemu, że nie ma ochoty na dalszą współpracę.

Prace naukowe Jest autorem ponad 200 publikacji, w tym: Czyn jako wyraz postawy moralnej A. Cieszkowskiego (1948) Etyka (1954–1957, 2 tomy) Etyka katolicka (1957) Pojęcie, geneza i struktura religii (1967) Szkice o moralności katolickiej (1967) Zarys dziejów religii (1968, wyd. 2 1975, wyd. 6 1988) (red. wspólnie z Zygmuntem Poniatowskim) Studia o modernistach katolickich (1968) Katolicyzm jako religia i ideologia (1969) Od Mojżesza do Mahometa (1969) Zwyczaje, obrzędy i symbole religijne (1974) Kultura a religia (1977) Zarys religioznawstwa marksistowskiego (cz. 1–2 1981–1982) Prawosławie (1982)

Odznaczenia Tytuł "Honorowy Członek Towarzystwa Krzewienia Kultury Świeckiej" (1989)Dwudziestolecie TKKŚ, "Argumenty", nr 20, 14 maja 1989, s. 10.

Zobacz też Księża patrioci

Przypisy

Linki zewnętrzne

Kategoria:Ludzie urodzeni w Pabianicach Kategoria:Polscy byli duchowni katoliccy Kategoria:Polscy etycy Kategoria:Polscy religioznawcy Kategoria:Pracownicy Instytutu Filozofii i Socjologii PAN Kategoria:Członkowie ruchu „księży patriotów” Kategoria:Członkowie Komitetu Intelektualistów i Działaczy Katolickich Kategoria:Urodzeni w 1911 Kategoria:Nauczyciele akademiccy Wydziału Teologii Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego Jana Pawła II Kategoria:Zmarli w 2002 Kategoria:Absolwenci Wyższego Seminarium Duchownego w Łodzi