Popularyzacja nauki (popularyzacja wiedzy) – działania mające na celu uprzystępnienie wyników badań naukowych oraz przedstawienie problemów nauki szerokiej publiczności, podejmowane poza systemem szkolnictwa, jako jego uzupełnienie i wzbogacenie. Głównymi formami popularyzacji nauki są publikacje popularnonaukowe w postaci książek oraz publikacje i audycje w prasie, radiu, telewizji i w internecie.
Popularyzacji wiedzy służą też specjalne obiekty czy placówki, takie jak: centra nauki, planetaria, parki nauki. Niektóre placówki zajmują się popularyzacją nauki obok innych swoich podstawowych zadań – są to m.in.: muzea i skanseny, parki paleontologiczne, ogrody zoologiczne, ogrody botaniczne, biblioteki i placówki informacji naukowej. Działalnością popularnonaukową zajmują się liczne stowarzyszenia i organizacje społeczne. Jest to też jeden z przedmiotów działalności administracji publicznej, zwłaszcza w zakresie nauki oraz edukacji. Ważną rolę w działalności popularyzatorskiej odgrywają różnego rodzaju pozaszkolne konkursy, turnieje i olimpiady wiedzy, a także inne stałe, cykliczne lub okazjonalne imprezy, takie jak: festiwale nauki, pikniki naukowe czy działalność odczytowa (odczyty, wykłady, prelekcje). Warto też odnotować masowe projekty naukowe mające walory popularnonaukowe w rodzaju: SETI, Zooniverse czy „Planet Hunters”.
Działalność popularyzatorska upodabnia się niekiedy do działalności edukacyjnej. O ile jednak ta ostatnia korzysta przede wszystkim z zasobu wiedzy naukowej powszechnie uznanej i ustalonej, aby kształcić umiejętności przydatne w życiu codziennym i zawodowym, to w popularyzacji nauki kładzie się nacisk na naukę rozumianą jako proces badawczy, omawia się kluczowe zagadnienia nauki i wyniki najnowszych badań, wskazuje na otwarte problemy naukowe i kwestie dyskusyjne.
Krótki rys historyczny thumb|Euklides stworzył prototyp podręcznika Za najwcześniejszą formę popularyzacji wiedzy należy uznać uruchomienie bibliotek publicznych, co w Grecji i Egipcie miało miejsce już w Starożytności; najsłynniejsze były dwie biblioteki w Aleksandrii. Z uwagi na słabo wykształcone w owych czasach szkolnictwo szczególnie trudna była wówczas do rozróżnienia działalność edukacyjna od działalności popularyzatorskiej. Wielką rolę odgrywać zaczęły uczone dzieła przeznaczone dla szerszej publiczności, zwłaszcza dzieła historiograficzne, geograficzne, filozoficzne czy matematyczne. Epokowym wydarzeniem było wydanie Elementów Euklidesa z Aleksandrii (365 – ok. 300 r. p.n.e.), w których autor dał systematyczny i syntetyczny wykład ówczesnej wiedzy matematycznej, tworząc w ten sposób prototyp podręcznika. Ważną rolę w historii nauki odegrało piśmiennictwo arabskie. Za pośrednictwem przekładów i komentarzy w języku arabskim przetrwało do czasów nowożytnych wiele najcenniejszych dzieł Starożytności. Wielkim przełomem było zastosowanie w XV wieku techniki drukarskiej do wydawania publikacji, co niebywale zwielokrotniło możliwość oddziaływania na szerokie kręgi społeczne. Wkrótce pojawia się tendencja do wykraczania z treściami edukacyjnymi poza mury szkół i uczelni. Najpierw sami uczeni próbują dotrzeć ze swoim przekazem do szerszych kręgów. Taki charakter mają niektóre dzieła Erazma z Rotterdamu (1466–1536), Leonarda da Vinci (1452–1519) czy Giordano Bruno (1548–1600). Erazm nadał propagowaniu wiedzy wymiar moralno-etyczny, w jego ujęciu bowiem główną przyczyną zła w człowieku jest niewiedza. Możliwości wpływania na opinię publiczną i postawy społeczne wzrosły z chwilą pojawienia się prasy w I połowie XVII wieku (jedną z pierwszych była francuska La Gazette, wydawana od 1631 r.). Ważną rolę zaczęły odgrywać towarzystwa naukowe, które pojawiły się niedługo potem; pierwsze było londyńskie Royal Society (zał. w roku 1660).
Wiek XVII był przełomowy w dziejach nauki, wtedy bowiem rozwijać się zaczęły nowe ważne prądy umysłowe – racjonalizm i empiryzm, tworząc podwaliny pod współczesny sposób rozumienia pojęcia „nauka”, a zatem również i pojęcia „popularyzacja nauki”. Tendencje te stały się dominujące w życiu intelektualnym w czasach Oświecenia. Zostały one wtedy wzmocnione dążeniami egalitarystycznymi i indywidualistycznymi, a popularyzacja wiedzy stała się orężem w walce ze starym porządkiem. Decydujące znaczenie miało wystąpienie francuskich Encyklopedystów, których dzieło stało się jednym ze szczytowych osiągnięć Oświecenia.
Publikacje popularnonaukowe thumb|200px|Okładka numeru 1. amerykańskiego miesięcznika Popular Science, 1872 r. Literatura popularnonaukowa jest pomostem pomiędzy literaturą naukową jako profesjonalnym sposobem prezentacji wyników badań naukowych oraz sferą dyskursu politycznego i kulturalnego na poziomie popularnym. Celem tego rodzaju piśmiennictwa często jest dorównanie co do dokładności metodom naukowym, ale przy jednoczesnym zachowaniu bardziej zrozumiałego języka. W języku angielskim publikacje takie określa się mianem: popular science lub literature of science.
Literatura popularnonaukowa adresowana jest nie tylko do laików, ale często również do naukowców zajmujących się innymi dziedzinami nauki, dostarczając im szybkiej, ogólnej informacji. Zawiera ona niekiedy stwierdzenia mogące budzić zastrzeżenia lub niezweryfikowane, kładzie bowiem nacisk na to, co w wynikach najnowszych badań jest spójne i zgodne z ustaloną wiedzą, a stara się pomijać istniejące niezgodności i wady. W kontrastowy sposób literatura ta lubuje się w wyjątkowości zjawisk oraz ich ogólności, posługując się przy tym autorytatywnym stylem, jakiego unika się w literaturze naukowejJeanne Fahnestock, „Accommodating Science: The Rhetorical Life of Scientific Facts” in The Literature of Science, s. 17–36.
Publikacje książkowe thumb|200px|Karta tytułowa tomu II encyklopedii Zbiór potrzebniejszych wiadomości, 1781 r. Wydawnictwa encyklopedyczne Wśród wydawnictw książkowych szczególnie istotną rolę odgrywają różnego rodzaju encyklopedie, leksykony i słowniki. Pierwszą na świecie encyklopedią powszechną była słynna Wielka encyklopedia francuska, wydawana w latach 1751–1766. Wśród polskich encyklopedii warto odnotować Ignacego Krasickiego Zbiór potrzebniejszych wiadomości z 1781 roku oraz Encyklopedię Powszechną Samuela Orgelbranda, w 28 tomach, z lat 1859–1868. Wcześnie zaczęła się też rozwijać polska naukowa leksykografia; największe zasługi na tym polu położyli tacy uczeni, jak: Samuel Linde czy Aleksander Brückner.
Książki popularnonaukowe Popularyzacją wiedzy zajmuje się wiele oficyn wydawniczych. Dużą rolę w tym zakresie odgrywają serie wydawnicze. Do popularnonaukowych serii wydawniczych należą: Wiedza Powszechna: Omega, Myśli i Ludzie; Państwowy Instytut Wydawniczy: Biblioteka Myśli Współczesnej, Rodowody Cywilizacji (tzw. seria ceramowska), Życie Codzienne, Biografie Sławnych Ludzi; Czytelnik: Nowy Sympozjon; Wydawnictwo Naukowe PWN: Biblioteka Problemów, Omega, Biblioteka Klasyków Filozofii, Biblioteka Klasyków Psychologii; Rebis: Nowe Horyzonty; Prószyński i S-ka: Na ścieżkach nauki; Wydawnictwo W.A.B.: Seria Z wagą; Wydawnictwo Iskry: Człowiek poznaje świat.
Odrębną kategorię stanowią książki popularnonaukowe dla dzieci i młodzieży. Tego typu twórczość jest często – niesłusznie – niedoceniana. Do autorów takich publikacji w Polsce należą: Tomasz Samojlik.
Dziennikarstwo naukowe W działalności prasowej główną rolę odgrywają wyspecjalizowane czasopisma. Pierwszymi polskimi czasopismami tego typu były: społeczno-literackie Zabawy przyjemne i pożyteczne (1770–1777), Biblioteka Warszawska (1841–1914), Przegląd Naukowy (1842–1848).
Spośród aktualnie wydawanych w Polsce czasopism popularnonaukowych najbardziej znane są: „Kosmos” (od 1876 r.), „Wszechświat” (1882–1914 oraz od 1927 r.), „Urania – Postępy Astronomii” (1922–1998 jako „Urania”), „Wiedza i życie” (od 1926 r.), „Młody Technik” (od 1932 r.), „Świat Nauki” (od 1991 r., polska edycja pisma Scientific American), „Mówią Wieki” (od 1958), „Sprawy Nauki”, „Charaktery”, „Archeologia Żywa,” „Academia” (magazyn popularnonaukowy PAN), „Sekrety Nauki” (Gruner + Jahr Polska). Wiele tytułów prasowych ma własne działy naukowe; niektóre pisma wydają specjalne dodatki o tematyce popularnonaukowej w postaci wkładek lub osobnych publikacji (np. tygodnik Polityka wydaje „Pomocnik Historyczny” i „Pomocnik Psychologiczny”).
W radiu i telewizji nadawane są specjalne, często cykliczne audycje i programy popularnonaukowe, są też całe kanały telewizyjne tematyczne poświęcone tej problematyce.
Cykliczne programy popularnonaukowe, które ukazują lub ukazywały się w polskich mediach to: Telewizja Polska (Program I i II) – Teleturniej Wielka gra (1962–2006; prowadzący: Ryszard Serafinowicz, Joanna Rostocka, Janusz Budzyński, Stanisława Ryster); TVP1 – Sonda (1977–1989; prowadzący: Zdzisław Kamiński i Andrzej Kurek); Laboratorium (od 1985 r.; 2006–2010 jako „Laboratorium XXI wieku”, od 2010 jako „Laboratorium europejskie”; prowadzący Wiktor Niedzicki); Teleturniej Miliard w rozumie (1993–2005; prowadzący Janusz Weiss); Sonda 2 (od 2016 r.; prowadzący Tomasz Rożek); TVP3 – Cogito; Astronarium Polskie Radio Program II – Klub Ludzi Ciekawych Wszystkiego (redaguje Hanna Maria Giza); Polskie Radio Program III – Pytania z Kosmosu (redaguje Marcin Łukawski i Tomasz Rożek); Radio Warszawa – Warszawski Salon Naukowy (redaguje Monika Florek-Mostowska); Telewizja TV4 – Galileo (prowadzący Paweł Orleański); TVN24 – Inny punkt widzenia (prowadzący Grzegorz Miecugow); Radio TOK FM – Radiowa Akademia Nauk (redaguje i prowadzi Karolina Głowacka), Człowiek 2.0 (redaguje i prowadzi Jan Stradowski), Homo Science (redagują i prowadzą Aleksandra Stanisławska i Piotr Stanisławski)
Tematyczne kanały telewizyjne poświęcające wiele uwagi popularyzacji nauki, dostępne w języku polskim, to: o charakterze ogólnym – Planete, Discovery Science, Discovery Channel; historyczne – TVP Historia, Viasat History.
thumb|Logo polskiej Wikipedii
Internet W Internecie jedną z ważniejszych form popularyzacji wiedzy jest Wikipedia. W Internecie dostępna jest też znaczna część otwartych zasobów edukacyjnych, które gwarantują wolny dostęp do tych zasobów przede wszystkim przy wykorzystaniu technologii komunikacyjnych i informatycznych. Od końca XX wieku coraz istotniejszą rolę odgrywają zbiory i opracowania biblioteczne – w postaci elektronicznej udostępniane poprzez Internet. Większość dużych bibliotek publicznych udostępnia w ten sposób swoje katalogi, coraz większa ilość zbiorów jest też kopiowana do postaci cyfrowej. Tworzone są całe kolekcje w tej formie lub całe biblioteki. Podobny proces obserwuje się w przypadku muzeów i zbiorów sztuki. Wiele z nich udostępnia cyfrową wersję swoich zbiorów oraz dokumentację poprzez Internet.
Inną formą popularyzacji nauki są specjalistyczne portale (wortale) poświęcone tematyce popularnonaukowej oraz blogi o takiej tematyce.
Pozostałe formy popularyzacji nauki Działania administracji publicznej W Polsce popularyzacja nauki jest przedmiotem działania administracji publicznej. W administracji rządowej sprawy te należą do działu „nauka”, który pozostaje w gestii ministra nauki i szkolnictwa wyższego i obsługującego go resortu. W ministerstwie tym działa wydzielona komórka – Wydział Działalności Upowszechniającej Naukę w Departamencie Instrumentów Polityki Naukowej. W Ministerstwie Edukacji Narodowej nie ma specjalnej komórki organizacyjnej zajmującej się popularyzacją nauki, sprawy te są natomiast przedmiotem uwagi wśród innych zagadnień dotyczących działalności wychowawczej, kształcenia ustawicznego i polityki wobec młodzieży.
Organizacje i instytucje społeczne