Baybayin

thumb|Pierwsza drukowana książka, która ukazała się na Filipinach, „Doctrina Cristiana” z 1593, w piśmie baybayin i łacińskim Baybayin (baybayin ᜊᜌ᜔ᜊᜌᜒᜈ᜔) – alfabet sylabiczny używany do zapisu języka tagalskiego i niektórych innych języków filipińskich. Składa się z siedemnastu znaków. Powstał w okresie poprzedzającym kolonizację archipelagu przez Hiszpanów, zdradza podobieństwa do alfabetów z Sumatry i subkontynentu indyjskiego. Stopniowo został wyparty przez alfabet łaciński. Stanowi integralną część krajowej kultury, uznawany jest za pierwsze pismo używane przez Filipińczyków.

Pochodzenie i nazwa

Powstanie tego alfabetu datuje się na około 1200. Jego pochodzenie jest przedmiotem dyskusji. Wskazuje się na jego podobieństwa do systemów pisma wywodzących się z subkontynentu indyjskiego, w tym do pisma tamilskiego. Zauważa się również pokrewieństwo baybayinu z alfabetami używanymi na Celebesie i Sumatrze. Nazwa tego alfabetu wywodzi się z tagalskiego, od słowa baybay oznaczającego plażę lub morski brzeg, jak również od słowa pagbaybay oznaczającego wymawiać. Termin baybayin w odniesieniu do rodzimego filipińskiego systemu pisma po raz pierwszy pojawił się w 1613, w pióra franciszkanina Pedra de San Buenaventury. Niekiedy używa się tej nazwy jako zbiorczego określenia odnoszącego się do wszystkich rodzimych systemów pisma powstałych na terytorium współcześnie będącym częścią Filipin.

W zbiorowej świadomości Filipińczyków zakorzenione jest poza tym przekonanie, jakoby ten rodzimy dla archipelagu system pisma nosił nazwę alibata. W rzeczywistości jednak termin ten został ukuty w 1914 przez Paula Verzosę, a następnie upubliczniony w jego książce Pambansang Titik ng Pilipinas z 1939. Oparto go na błędnym założeniu, przyjmując, że baybayin pochodzi od pisma arabskiego.

Cechy charakterystyczne Baybayin jest alfabetem sylabicznym używanym do zapisu języka tagalskiego i niektórych innych języków filipińskich. Na ten system pisma składa się w wersji standardowej siedemnaście znaków, trzy reprezentujące samogłoski oraz czternaście używanych do zapisu spółgłosek. Każdy ze znaków spółgłoskowych domyślnie odpowiada sylabie zakończonej samogłoską a. W sytuacji, w której istnieje potrzeba zapisania samej spółgłoski, stosuje się znak diakrytyczny w postaci niewielkiego krzyżyka stawianego bezpośrednio pod spółgłoską, tak zwanego krus kudlit. Wzbudza on niemniej pewne kontrowersje z uwagi na swoje kolonialne pochodzenie. Część użytkowników zastępuje go zatem krzyżykiem różniącym się nieznacznie od tego wprowadzonego w XVII wieku przez wspomnianych niżej misjonarzy hiszpańskich. Inni rezygnują z krzyża w ogóle, wprowadzając w jego miejsce odmienny diakrytyk, tak zwany pamudpod.

Nie są to jednakże jedyne diakrytyki używane w baybayinie. Odrębne znaki diakrytyczne, znane jako kudlit, z reguły przyjmujące formę niewielkich kropek stosuje się, gdy zachodzi potrzeba zapisu sylab zakończonych innymi samogłoskami. Kudlit postawiony nad spółgłoską modyfikuje zatem sylabę, tak by ta kończyła się samogłoską i lub e. Kudlit natomiast dodany pod spółgłoską zmienia sylabę na kończącą się literami o oraz u. Nie istnieje przy tym diakrytyk informujący o tym, że samogłoska jest akcentowana bądź też wydłużona. W baybayinie nie istnieje także rozróżnienie na wielkie i małe litery. Zapisuje się je w sposób ciągły, niekiedy tylko i nieregularnie oddzielając je od siebie za pomocą znaków interpunkcyjnych. Stosowana jest jedynie bardzo oszczędna interpunkcja. Jedna ukośna bądź też pionowa linia odpowiada przecinkowi. Dwie natomiast pełnią funkcję kropki.

Teksty utrwalane w baybayinie zapisuje się od lewa do prawa. W przeszłości wszelako sposób zapisu zależeć mógł od wykorzystanego materiału, jak również od preferencji piszącego.

Litery i znaki interpunkcyjne Lista liter obecnych w standardowej wersji baybayinu wraz ze wszystkimi ich modyfikacjami przy wykorzystaniu znaków diakrytycznych przedstawia się następująco:

Samogłoski

BaybayinAlfabet łaciński Plik:Baybayin A.svg a Plik:Baybayin E-I.svg e lub i Plik:Baybayin O-U.svg o lub u

Spółgłoski

BaybayinAlfabet łaciński Plik:Baybayin Ka.svg ka 35px ki lub ke 35px ko lub ku 35px k Plik:Baybayin Ga.svg ga 35px gi lub ge 35px go lub gu 35px g Plik:Baybayin Nga.svg nga 35px ngi lub nge 35px ngo lub ngu 35px ng Plik:Baybayin Ta.svg ta 35px ti lub te 35px to lub tu 35px t Plik:Baybayin Da.svg da oraz ra 35px di lub de oraz ri lub re 35px do lub du oraz ro lub ru 35px d oraz r Plik:Baybayin Na.svg na 35px ni lub ne 35px no lub nu 35px n Plik:Baybayin Pa.svg pa 35px pi lub pe 35px po lub pu 35px p Plik:Baybayin Ba.svg ba Plik:Baybayin Be.svg bi lub be Plik:Baybayin Bo.svg bo lub bu Plik:Baybayin B.svg b Plik:Baybayin Ma.svg ma 35px mi lub me 35px mo lub mu 35px m Plik:Baybayin Ya.svg ya yi lub ye 35px yo lub yu 35px y 35px la 35px li lub le 35px lo lub lu 35px l Plik:Baybayin Wa.svg wa 35px wi lub we 35px wo lub wu 35px w 35px sa 35px si lub se 35px so lub su 35px s 35px ha 35px hi lub he 35px ho lub hu 35px h

Lista liter dodatkowych występujących w uwspółcześnionych wersjach pisma trudna jest do zestawienia ze względu na mnogość różnych propozycji reformatorskich. Lista liter, które weszły mimo wszystko do szerszego użytku, przedstawia się następująco:

BaybayinAlfabet łaciński 35px ra 35px ri lub re 35px ro lub ru 35px r 35px ra (używane w Zambales) 35px ri lub re (używane w Zambales) 35px ro lub ru (używane w Zambales) 35px r (używane w Zambales)

Znaki interpunkcyjne

Standardowa wersja baybayinu wykorzystuje jedynie dwa znaki interpunkcyjne. Znaki te w ich najczęściej występującej formie to:

BaybayinAlfabet łaciński 35px, (przecinek) 35px. (kropka)

Historia Baybayin przed przybyciem Hiszpanów Baybayin uznaje się za pierwsze pismo używane przez Filipińczyków. Zazwyczaj przyjmuje się, że jego znajomość była powszechna na archipelagu przed europejską kolonizacją. Pisania uczono niekiedy w sposób nieformalny, niekiedy zaś w szkołach, których program obejmował także sanskryt, matematykę, religię czy samoobronę. Piśmienne miały być również kobiety oraz dzieci, co wprawiało w zdumienie będących przeważnie autorami relacji z wczesnego okresu kolonialnego hiszpańskich misjonarzy. Z ugruntowanym w literaturze przekonaniem o tym, że dawni Filipińczycy potrafili pisać oraz czytać, kontrastuje zasadniczy brak pozostawionej przez nich literatury. Z reguły uważa się, że baybayin wykorzystywany był przez nich głównie do utrwalania krótkich tekstów, takich jak ogłoszenia, wiadomości o charakterze prywatnym czy poezje. Przeważnie twierdzi się, iż nie prowadzono w nim zapisków historycznych. Nie pozostawiono w nim także prekolonialnych tekstów o charakterze prawnym. Istnieją wszakże źródła, które dopuszczają utrwalanie za pośrednictwem baybayinu legend, podań czy dziejów konkretnych społeczności. Nawet i one niemniej przyznają, że spisywanie plemiennej historii, czy też przekazywanych w plemieniu legend przy użyciu tego systemu pisma miało miejsce stosunkowo rzadko.

W okresie prekolonialnym przynależne do baybayinu znaki ryto na różnorodnych materiałach, z reguły niezbyt trwałych. Z uwagi na sposób użytkowania alfabetu nie uznawano najwyraźniej długotrwałego przechowywania zapisków za konieczne. Powszechnie zatem jako materiał pisarski wykorzystywano między innymi bambus. Podobnie jak to miało miejsce w przypadku wielu alfabetów indyjskich, baybayinem zapisywano także liście palmowe. Tekst wykorzystujący ten prekolonialny system pisma ma też znajdować się na glinianym naczyniu odkrytym przez archeologów podczas ekspedycji w Calatagan w prowincji Batangas w 1962. Artefakt ten, z uwagi na swoją znaczącą wartość badawczą, uznany został za Narodowy Skarb Filipin. Jednakże znajdujący się na nim napis nie tylko nie przekazuje żadnej istotnej informacji, ale również nie niesie ze sobą jakiegokolwiek zrozumiałego komunikatu. Nie daje tym samym solidnych podstaw do tego, by twierdzić, że baybayinu używano także na powierzchniach z materiałów trwalszych i bardziej odpornych na upływ czasu i związane z nim zniszczenia.

Baybayin w okresie kolonialnym. Wyjście z użytku thumb|Lupang Hinirang, hymn narodowy Filipin zapisany baybayinem Baybayin pozostawał w obiegu przez pierwsze dziesięciolecia panowania hiszpańskiego, także jako pismo, w którym sporządzano kontrakty oraz dokumenty. Jeden z nich, umowa między pewną kobietą z Mayhaligue a dominikanami dotycząca sprzedaży gruntu na terenie dzisiejszej manilskiej dzielnicy Tondo, zachowała się w zbiorach stołecznego Uniwersytetu Świętego Tomasza. Uznaje się ją za jeden ze skarbów narodowych Filipin. Nie ma przy tym dowodów na niszczenie powstałych w nim tekstów przez chrystianizujących Filipiny misjonarzy, nierzadko zresztą sami opanowywali oni sztukę posługiwania się baybayinem. Pierwsza drukowana książka, która ukazała się na Filipinach, (1593) wykorzystuje baybayin. Również ilokańskie tłumaczenie katolickiego katechizmu pióra włoskiego kardynała Roberto Bellarmino opublikowane w 1621 wydrukowano za pomocą tego właśnie pisma, tym razem zresztą używając już wyłącznie baybayinu.

Użytkujący baybayin misjonarze hiszpańscy wprowadzili też do tej abugidy pewne udogodnienia mające w ich opinii ułatwić jej odczytywanie. Nie spotkały się one wszakże z uznaniem Filipińczyków. Niejednoznaczność oraz nieczytelność alfabetu często krytykowana przez Hiszpanów, w oczach Filipińczyków była jedynie naturalnym odzwierciedleniem tego, w jaki sposób tradycyjnie powiązywali oni ze sobą dźwięk i pismo. Brak bezpośredniego i opartego na z góry ustalonych zasadach połączenia między dźwiękiem a alfabetem zapewniał bowiem znaczną elastyczność i niejednoznaczność, stale obecną w tradycyjnej, rodzimej literaturze. Metafory oraz obrazy odnajdywane w poezji tagalskiej, także tej przekazywanej ustnie, domagały się rozmaitych, zróżnicowanych interpretacji. Różniły się tym samym drastycznie od tych wyłaniających się z dydaktycznej, przesyconej religią twórczości promowanej przez Hiszpanów. Tym samym porzucenie baybayinu oznaczało też poniekąd przyjęcie sposobu postrzegania świata narzuconego za pośrednictwem rządów kolonialnych.

Ostateczna, stopniowa rezygnacja z rodzimego systemu pisma przez jego filipińskich użytkowników wyjaśniana jest w literaturze na kilka różnych sposobów. Nie był on w stanie zaabsorbować rozmaitych nowych słów oraz pojęć pojawiających się na Filipinach pod wpływem kolonizacji hiszpańskiej. Wypierał go stopniowo alfabet łaciński, łączony w społeczeństwie kolonialnym z lepiej płatną i stabilną pracą w hiszpańskim aparacie administracyjnym. Zmniejszała się też stale liczba dostępnych w nim tekstów o charakterze zarówno religijnym, jak i popularnym. Z czasem baybayin stawał się coraz mniej użyteczny, zaczęto też samą jego znajomość łączyć z biedą. O ile jeszcze w 1703 jedna z zachowanych relacji misjonarskich narzeka na ograniczenia baybayinu wskazując jednocześnie na jego powszechność, o tyle już źródła z końca XVIII wieku stwierdzają jednoznacznie, iż używano go wtedy zaledwie sporadycznie, wreszcie zaś zarzucono zupełnie na rzecz alfabetu łacińskiego.