Kopalnia Węgla Kamiennego „Morcinek”, KWK Morcinek – kopalnia węgla kamiennego koksującego w Kaczycach na Śląsku Cieszyńskim. Była jedną z najmłodszych kopalń w Polsce, w latach 1993–2000 należąca do Jastrzębskiej Spółki Węglowej, zlikwidowana w latach 1998–2000.

Historia Oznaczenie złoża przed powstaniem kopalni Pierwsze informacje o próbie oznaczania złoża w rejonie kopalni pochodzą z końca XIX w. W tamtym czasie przedsiębiorstwo z Ostrawy prowadziło odwierty na obszarze Pogwizdowa, jednakże tamte odwierty nie stwierdziły obecności węgla w tym rejonie. Na początku XX w. ponownie przystąpiono do oznaczania węgla w okolicach Pogwizdowa. Niemieckie przedsiębiorstwo „Berg und Hüttenwerksgeselschaft”, w latach 1903–1909 wydrążyło otwór poznawczy „Pogwizdów XIII” o głębokości 1227 m. W latach 1911–1917 Towarzystwo Budowy Kopalni „Bruxer” wykonało w granicach obszaru górniczego „Kaczyce” pięć otworów: „Pogwizdów XI”, „Otrębów 13", „Kaczyce D6", „Kaczyce D-17" i „Kończyce Wielkie XVIII”. Przypuszcza się, że mimo iż dowiercono się wtedy do pokładów węgla, według ówczesnej wiedzy eksploatację tychże oceniono jako nieopłacalną, a wręcz niemożliwą. Dokumentacja tych odwiertów znajdowała się do roku 1962 w czechosłowackich archiwach, kiedy to została przekazana Państwowemu Instytutowi Geologicznemu. W latach 1944–1945 niemieckie przedsiębiorstwo „Haniellueg” wykonało odwiert „Kaczyce Górne IV/43", którego drążenie zostało przerwane wraz z końcem wojny na głębokości 1059,7 m. Wzrost zapotrzebowania na węgiel koksujący po 1945 r. spowodował, że zaczęto ponownie poszukiwać nowych złóż węgla. W 1953 roku Przedsiębiorstwo Poszukiwań Nafty i Gazu wykonało otwór „Kończyce Wielkie I” o głębokości 1206 m. W 1959 r. wykonano otwór „Brzezówka IG-1", o głębokości 1551,9 m. Próbki z tego ostatniego odwiertu zostały dogłębnie zbadane pod kątem przewierconych warstw i ich szacowanej grubości. Na podstawie powyższych odwiertów oraz korzystając z otrzymanych dokumentacji z odwiertów wykonanych wcześniej przez Niemców na początku XX w. Państwowy Instytut Geologiczny opracował Dokumentację geologiczną złoża węgla kamiennego „Brzezówka – Kaczyce” w kategorii C2. Dokumentacja ta stwierdzała duże zawartości bilansowe węgla w rejonie miejscowości Kaczyce-Pogwizdów-Kończyce. To opracowanie spowodowało, że kierownictwo Rybnickiego Zjednoczenia Przemysłu Węglowego dążyło do budowy kopalni w tym rejonie. Jednak ze względu na sytuację polityczną decyzja została zawieszona. Do planów budowy powrócono w drugiej połowie lat 70., na skutek polityki ekonomiczno-gospodarczej rządu Edwarda Gierka. Mimo dość słabego rozpoznania złoża, na fali ciągłego rozwoju przemysłu wydobywczego, zdecydowano o budowie kopalni. Decyzja oprócz znaczenia dla przemysłu miała jeszcze jedno, równie istotne podłoże. W bezpośrednim rejonie granicy państwowej, w odległości 1600 – 1800 m od Olzy znajdowały się szyby główne czechosłowackiej kopalni ČSM, a nieco dalej kopalni 9. květen. Przy tak niewielkiej odległości od granicy na najwyższych szczeblach władzy istniało podejrzenie, że czechosłowackie kopalnie, mając przecież w swoich archiwach poniemieckie oszacowania polskich złóż w tamtym rejonie, mogły chcieć podbierać węgiel z filaru ochronnego Olzy lub nawet eksploatować węgiel po polskiej stronie. Wobec tych okoliczności zdecydowano o budowie kopalni. Decyzją Prezydium Rządu nr 52/77 z dnia 13 maja 1977 r., zdecydowano o rozpoczęciu w 1978 r. budowy kopalni Kaczyce (nazwa ta była używana do 1986, kiedy kopalni nadano imię Gustawa Morcinka). Równolegle Minister Górnictwa powołał zespół któremu zlecił opracowanie Studium przedprojektowego zagospodarowania złoża węgla koksującego w rejonie Kaczyc.

Powstanie i budowa kopalni W grudniu 1977 r. Biuro Projektów Górniczych w Gliwicach opracowało Studium budowy kopalni węgla kamiennego „Kaczyce (był to de facto projekt budowy kopalni). W tym samym czasie przystąpiono do wykonywania kolejnych odwiertów na terenie przyjętego obszaru górniczego w celu lepszej diagnostyki złóż. W latach 1977–1978 wykonano 11 otworów. Badanie pobranych próbek potwierdziły występowanie węgla typu 35 praktycznie od stropu karbonu. Stwierdzono też, że pokłady węgla są znacznie większe, aniżeli prognozowano z wcześniej wykonanych odwiertów. Obszar górniczy ustalono na 22,6 km². Prace nad projektem kopalni przebiegały nadzwyczaj szybko. Zlecenie wykonania projektu Biuro Projektów Górniczych w Gliwicach otrzymało 14 maja 1977 r., a już po trzech miesiącach, 10 września 1977 r. wytyczono otwór badawczy pod szyb. W projekcie kopalni uwzględniono dwa etapy budowy kopalni. Docelowo po zakończeniu realizacji przedsięwzięcia kopalnia miała wydobywać 12 Gg węgla na dobę netto.Dyrekcja budowanej kopalni znajdowała się w Żorach. Była ona wspólna dla wszystkich nowych inwestycji górniczych w ROW i nosiła nazwę Świerklany-Suszec-Kaczyce w budowie”.Już po rozpoczęciu prac budowlanych zmieniono lokalizację szybów – szyby I i II umieszczono bliżej siebie, ale także bliżej granicy z Czechosłowacją i z rzeką Olzą (decyzja o zmianie lokalizacji szybów została podjęta na podstawie intuicji ówczesnego głównego geologa budowanej kopalni). Dla potwierdzenia słuszności tej decyzji, jako korzystniejszej dla całej inwestycji, wykonano dwa dodatkowe otwory badawcze w miejscach planowanych szybów. Badania potwierdziły, że w tych miejscach głębokość potrzebna dla osiągnięcia stropu karbonu będzie najmniejsza, a także stwierdzono brak występowania poziomów kurzawkowych, które mogłyby wykluczyć zamierzone lokalizacje. Zmiana miejsc usytuowania szybów pozwoliła przyspieszyć znacznie realizację przedsięwzięcia (ponieważ zmniejszyła się odległość między szybami I i II). Szyby głębiono z wcześniejszym odwodnieniem i odgazowaniem warstw skalnych za pomocą pomocniczych odwiertów z powierzchni (wykonano 10 takich otworów do głębokości ok. 600 m każdy). Szyby głębiło Przedsiębiorstwo Budowy Szybów z Bytomia. Szyb I rozpoczęto budować od stycznia, a szyb II od marca 1978 r. Równolegle do głębienia szybów na powierzchni instalowano fundamenty pod wieżę szybową, a także potrzebną dla późniejszego zakładu infrastrukturę. Podczas głębienia szybów spotkano się ze znacznymi problemami z odwodnieniem (szczególnie w przypadku szybu I) – po przekroczeniu trzechsetnego metra miejscami woda wydobywała się do 300 l/min. Wobec tego od trzechsetnego metra rozpoczęto montaż obudowy dwuwarstwowej. Szyby ukończono 1 marca 1982 r. W tym samym miesiącu zamontowano stałe maszyny wyciągowe i przystąpiono do głębienia korytarza łączącego szyby I i II. Głębienie szybów zakończono w 1985 r. Kopalnia posiadała wtedy trzy szyby, wszystkie o średnicy 8 m.: Szyb I o głębokości 1143 m, ukończony w marcu 1982 r. Szyb II o głębokości 1213 m, ukończony w styczniu 1985 r. Szyb III (wentylacyjny) o głębokości 1140 m, ukończony we wrześniu 1983 r. Planowano jeszcze budowę szybów IV i V, ale wskutek tragicznego stanu finansów kopalni na początku lat 90. z budowy zrezygnowano (szyb V wykopano do głębokości 650 m). Częściowo wykonany szyb V wykorzystywany był przez cały okres pracy kopalni jako podziemny zbiornik metanu.

Kopalnia posiadała zelektryfikowaną bocznicę kolejową, towarową stację kolejową, lokomotywownię, zakład ciepłowniczy (uruchomiony w 1984 głównie na potrzeby kopalni, osiedla przykopalnianego oraz osiedla Pogwizdów) oraz rozbudowaną infrastrukturę naziemną. Dla górników powstały nowe osiedla mieszkaniowe w Kaczycach, Pogwizdowie i Cieszynie. Przy kopalni rozwijał się klub sportowy – Morcinek Kaczyce, a od 1985 także klub żeglarski Naktuz.

Eksploatacja Ostatecznie złoże zostało udostępnione trzema szybami na poziomach 800 m i 950 m. Ze względu na brak środków, na głębokości 1100 m wykonano jedynie połączenie między szybami i budowę wstrzymano. Projektowane dzienne wydobycie 12000 ton węgla na dobę nie zostało nigdy osiągnięte, a w wyniku realizacji jedynie pierwszego etapu budowy udało się uzyskać dzienne wydobycie rzędu 6000-7000 ton.

Zastane warunki geologiczno-górnicze okazały się być bardzo trudne: występowała IV kategoria zagrożenia metanowego, I, II i III stopień zagrożenia wodnego, zagrożenie pożarowe oraz zagrożenie klimatyczne wynikające z wysokiej temperatury skał na głębokich poziomach (stopień geotermiczny wynosił ok. 28–33 m/°C).

W trakcie eksploatacji wystąpiły także szkody górnicze na obszarze ok. 5,6 km², gdzie maksymalne osiadania osiągają rozmiar od 2,47 – 7,5 m. Dotknęły one jednak rozsianą zabudowę terenów rolniczych Kaczyc i Pogwizdowa i nie spowodowały większych szkód.

Wielkość wydobycia kopalni, koszt jednostkowy produkcji oraz wynik na sprzedaży uzyskane w KWK „Morcinek” w latach 1987–1998: Rok Wydobycie netto Średnia cena zbytu węgla (zł/t) Koszt jednostkowy sprzedaży (zł/t) Wynik na sprzedaży (zł/t) (ton/dobę) (tys. ton) 1987 1265 383,9 0,64 2,17 –1,53 1988 2116 649,4 1,08 2,81 –1,73 1989 2414 669,3 1,74 7,38 –5,64 1990 2642 683,4 19,19 42,77 –23,58 1991 3358 839,5 40,64 59,21 –18,57 1992 3904 956,6 47,42 71,65 –24,23 1993 3971 1012,5 69,53 86,32 –16,79 1994 4752 1225,3 100,46 116,61 –16,15 1995 5554 1394,0 118,17 133,37 –15,20 1996 5104 1281,2 135,24 181,72 –46,48 1997 5444 1371,9 152,79 202,02 –49,23 1998 3800 965,3 145,28 197,78 –52,50

Przyczyny nierentowności i likwidacja kopalni W latach 1987–1997 kopalnia stale uzyskiwała ujemny przychód ze sprzedaży węgla. Przyczyniły się do tego skomplikowane warunki górniczo-geologiczne, w których eksploatacja w latach 90. XX wieku była bardzo kosztowna. Od początku istnienia, ze względu na trudną sytuację gospodarczą w Polsce w tamtych czasach, kopalnia była bardzo mocno niedoinwestowana. „Morcinek” został zaprojektowany jako kopalnia dwupoziomowa o zdolności wydobywczej 12 Gg węgla na dobę. W projekcie kopalni zakładano dwa etapy budowy; zakończono tylko pierwszy z nich – budowa kopalni o zdolności produkcyjnej do około 6-7 Gg węgla na dobę netto. Zakończenie tego etapu budowy nastąpiło w 1993 r. Ważnym faktem jest to, że dokumentacje geologiczne, oraz projekty zagospodarowania złoża oparte były na bardzo niskim stopniu rozpoznania złoża (4,8% zasobów było udokumentowanych w sposób pozwalający na eksploatację). Napotkane nadzwyczaj trudne warunki górniczo-geologiczne oraz bardzo skomplikowana budowa geologiczna złoża kopalni, znacząco odbiegająca od oczekiwań, były głównymi czynnikami rzutującymi na nierentowności kopalni. Mimo podjętych prób restrukturyzacji, wprowadzenia unowocześnionego sprzętu, wprowadzenia czterozmianowej organizacji pracy, kopalnia pozostawała najbardziej nierentownym zakładem Jastrzębskiej Spółki Węglowej, znacznie odbiegając od średnich wyników finansowych pozostałych kopalni spółki. Koszt wydobycia tony węgla w 1997 roku w kopalni „Morcinek” wynosił 202,02 zł, podczas, kiedy średni koszt wydobycia tony w pozostałych zakładach spółki wynosił 146,67 zł. W 1997 roku rynkowa cena tony węgla wynosiła 152,79 zł. Prosty rachunek pokazuje, że w tamtym roku kopalnia przynosiła 49,23 zł straty na każdej wydobytej tonie węgla. Głównymi przyczynami tak wysokich kosztów wydobycia w kopalni były: słabe rozpoznanie złoża skomplikowana tektonika, liczne uskoki, bogata mikrotektonika małe wymiary pól eksploatacyjnych (wybieg ścian od 200 do 700 m) długie drogi udostępniania parcel eksploatacyjnych zmienna miąższość, liczne rozwarstwienia i strefy zaniku pokładów trudne warunki klimatyczne, wynikające z dużej głębokości trudne warunki wodno-gazowe: I, II i III stopień zagrożenia wodnego i IV kategoria zagrożenia metanowego duże zagrożenie pożarowe, wynikające ze stosunkowo krótkich okresów inkubacji pożarów – II i III grupa samozapalności wysokie ciśnienie górotworu, wpływające bezpośrednio na wysokie koszty wykonania i utrzymania wyrobisk górniczych. Fatalna sytuacja górnictwa w tamtym okresie zmusiła zarząd spółki do podjęcia kroków w celu likwidacji kopalni. Podjęcie decyzji o zamknięciu poprzedzono licznymi ekspertyzami wykonanymi przez: