Maria Leontyna Gomólińska (ur. 1866 w Warszawie, zm. 27 maja 1935 tamże) – polska działaczka oświatowa i społeczna, nauczycielka – pionierka polskiej andragogiki, bibliotekarka i tłumaczka z języka francuskiego i niemieckiego.
Dzieciństwo i młodość Maria Gomólińska, córka Leona, spędziła dzieciństwo i młodość w Warszawie, w czasach gdy car Aleksander II pozbawił Polaków prawa pełnienia funkcji publicznych, a w gimnazjach Królestwa Polskiego obowiązywał język rosyjski (zob. rusyfikacja na ziemiach polskich). Skończyła w Warszawie szkołę średnią, a następnie studiowała na tajnych kompletach (Uniwersytet Latający). W latach 1888–1892 kształciła się w Monachium w dziedzinie pedagogiki i filologii.
Praca przed odzyskaniem niepodległości Po powrocie do Warszawy rozpoczęła pracę nauczycielki historii na tajnych kompletach oraz działalność m.in. w: nielegalnym Towarzystwie Pedagogicznym, nielegalnym Kole Wychowawców – jako członek grupy założycieli i członek zarządu, Kole Pracy Kobiet Korony i Litwy – jako przewodnicząca Sekcji Prowincjonalnej i sekretarka Sekcji Bibliotecznej, Związku Towarzystw Samopomocy Społecznej – od roku 1906 jako członek zarządu, charytatywnym Warszawskim Towarzystwie Dobroczynności (WTD). Utworzenie Związku Towarzystw Samopomocy Społecznej (obejmującego m.in. Koło Wychowawców, Towarzystwo Pedagogiczne, Nauczycielskie Koło Samokształcenia, Koło Bezpłatnego Nauczania) miało na celu przyspieszenie „«tworzenia wolnego życia społecznego w Polsce», między innymi poprzez oświatę nieskrępowaną żadną cenzurą” (cyt. z H. Radlińska, Z dziejów pracy społecznej, s. 298). Zakres działalności WTD obejmował prowadzenie Czytelni Bezpłatnych – była to wówczas jedyna forma legalnej działalności oświatowej. Maria Gomólińska była członkiem zarządu tych Czytelni i kierowała czytelnią nr XV. W grudniu 1899 roku grupa działaczy Czytelni Bezpłatnych (wśród nich M. Gomólińska) została aresztowana:
Po zwolnieniu (maj 1900) Gomólińska wróciła do aktywnej pracy w Czytelniach. Dwa lata później brała udział (m.in. wraz ze Stefanią Sempołowską, Aleksandrem Heflichem, Andrzejem Niemojewskim, Julianem Unszlichtem) w demonstracji, zorganizowanej w grudniu 1902 na pogrzebie inżyniera Tańskiego. Uczestników demonstracji aresztowano. S. Sempołowska została wysiedlona za granicę, a innych aresztowanych skazano na 1–2 lata dozoru policyjnego. Mimo to Gomólińska nie przerwała działalności. Uczestniczyła m.in. w pracy Koła Wychowawców, które powstało w 1904 roku w celu organizowania tajnego nauczania. Na przełomie 1904/1905 projektowała i przygotowywała, m.in. wraz z Heleną Radlińską, strajk szkolny (1905); była współorganizatorką i uczestniczką wiecu z 19 lutego 1905, na którym uchwalono bojkot zrusyfikowanych szkół. W latach 1905–1906 organizowała komplety dla młodzieży szkół średnich i należała do komitetu redagującego broszurę „Uwagi ogólne i wskazówki praktyczne dla prywatnego nauczania”. Uczyła też historii Polski w legalnej szkole prywatnej dla dziewcząt, prowadzonej przez Jadwigę Kowalczykównę i Jadwigę Jawurkównę (1903–1920; zob. Szkoła na Wiejskiej)Cyt. ze wspomnień Hanny Rzepeckiej-Pohoskiej (rocznik 1912): „W młodszych klasach miałyśmy tajne lekcje historii Polski, ale musiały nie być ciekawe, bo zupełnie nie utkwiły mi w pamięci. W klasie czwartej zaczęła nas uczyć Maria Gomólińska, ale wkrótce została aresztowana, następnie uwolniona – musiała uciekać, wróciła więc dopiero po roku. Lekcje jej, przygotowane ściśle według podręcznika Smoleńskiego, były mniej zajmujące niż podręcznik. Mówiła cicho, powoli, sennie...” [„Szkoła na Wiejskiej”, s. 35]. oraz uczestniczyła w innych akcjach oświatowych, m.in. związanych z edukacją dorosłych. W ramach pracy w czytelni WTD katalogowała (również wspólnie z Radlińską) księgozbiór Biblioteki Kolejowej (Drogi Żelaznej Kolei Warszawsko-Wiedeńskiej), utworzonej w 1898 roku, a w roku 1907 dysponującej zbiorem ok. 21,4 tys. tomów. Nowatorski katalog książek miał ułatwić korzystanie z nich czytelnikom, którzy podejmowali samokształcenie. Był wydawany od roku 1919. Pod tytułami książek (beletrystycznych i naukowych) zamieszczano informacje o ich treści. Wspominając ten okres pracy w Czytelniach Radlińska napisała, że katalog:
W biurze Związku Towarzystw Samopomocy Społecznej przy ul. Kruczej 32 m.6 (H. Radlińska i M. Gomólińska odgrywały rolę właścicielek mieszkania) tworzono m.in. Uniwersytet dla Wszystkich. Uniwersytet powstał w grudniu 1905 roku, według projektu Ludwika Krzywickiego, Juliana Marchlewskiego i Stanisława Posnera (wzorowanego na podobnych uniwersytetach w krajach Europy Zachodniej); 23 października 1907 roku został zalegalizowany. Miał w Warszawie 7 oddziałów dzielnicowych, a poza nimi organizowano odczyty objazdowe w innych miastach, co ilustruje przykład:
Za tego rodzaju działalność Gomólińska została ponownie aresztowana (1908), a następnie zesłana do Pińska, gdzie również organizowała tajne nauczanie. Po roku (amnestia z 1909 r.) wróciła do Warszawy i włączyła się do prac Towarzystwa Kursów Naukowych, jedynej jawnej polskiej uczelni wyższej w Królestwie Polskim (do czasu powołania UW i PW w 1915 roku) tworzonej na bazie tajnego Latającego Uniwersytetu.
W sierpniu 1915 roku, po wycofaniu się Rosjan (zob. I wojna światowa, rok 1915) został utworzony Wydział Oświecenia w którym, z inicjatywy Stanisława Michalskiego powołano Sekcję Oświaty Pozaszkolnej. Sekcja, do której powołano Marię Gomólińską, przejęła zadania Stowarzyszenia Kursów dla Analfabetów Dorosłych i Uniwersytetu dla Wszystkich. Gomólińska organizowała tzw. Kursy dla Analfabetów (później – Kursy dla Dorosłych m.st. Warszawy) i pracowała na nich jako instruktorka i wizytatorka.
Praca w wolnej Polsce thumb|337x337px|Założyciele Sekcji Kursów dla Dorosłych: M. Gomólińska, W. Radwan, A. Janowski, St. Małkowski, S. Michalski, J. Zawadzki (ok. 1920) Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości (zob. 1918) Gomólińska pracowała w Centralnym Biurze Kursów dla Dorosłych, jako przewodnicząca (1925–1928) i wiceprzewodnicząca (1929–1932). Biuro w roku 1928 przekształcono w Instytut Oświaty Dorosłych. W miarę rozwoju pozaszkolnej działalności oświatowej kursy dla analfabetów przekształcano w szkoły wieczorowe dla dorosłych i młodocianych. Program nauczania był podobny do realizowanego w szkołach powszechnych, lecz stosowano inne metody nauczania. Tworzono też uniwersytety powszechne dla osób dokształcających się.
Poza działalnością w dziedzinie edukacji dorosłych Maria Gomólińska pracowała również w szkołach – do 1920 roku w szkole Jadwigi Kowalczykówny, a w latach od ok. 1925 do ok. 1932 roku w Gimnazjum Żeńskim H. Gepnerówny.
Publikacje Albert Sorel: Kwestia Wschodnia w wieku XVIII: rozbiór polski i traktat w Kajnardżi. Z drugiego wyd. francuskiego przejrz. przez autora, przetłumaczyła Marya Gomólińska, Biblioteka Tygodnika Ilustrowanego, Warszawa 1905. Kowalewski Maksim M. (1851–1916), Zarys początków i rozwoju rodziny i własności, przekł. z franc. Marji Gomólińskiej, Księgarnia Naukowa, Warszawa 1903. Bucher K., Szkice ekonomiczne, w przekł. z niem. M. Gomólińskiej. Księgarnia Naukowa, Warszawa 1906. Katalog informacyjny dzieł naukowych Biblioteki Kolejowej przy Drodze Żelaznej Warszawsko-Wiedeńskiej. Przedmowa M. Gomólińska, Do czytelników, T. I., Warszawa 1910; T. II, 1911; T. III–IV, 1912. Gomólińska M.: Początki pracy. [w:] Baranowska J.(red.): Oświata pozaszkolna samorządu miasta stołecznego Warszawy. Instytut Oświaty dorosłych, Warszawa, 1930.
Wspomnienia Z pracy „Życie zapomniane”, [w:] „Edukacja Dorosłych”:
Stanisław Michalski (działacz oświatowy) (1865–1949)Przywołany w cytacie Stanisław Michalski (działacz oświatowy) (ur. 1865, zm. 1949), to redaktor Poradnika dla samouków, organizator Kursów dla Dorosłych, zaangażowany w pracę Czytelni Bezpłatnych WTD. Inny Stanisław Michalski (1928-1990, pedagog i historyk wychowania) był popularyzatorem dziejów oświaty dorosłych, m.in. autorem pracy: Społeczna i pedagogiczna działalność Stefanii Sempołowskiej na tle epoki (Warszawa 1973).:
Ordery i odznaczenia Krzyż Niepodległości (9 października 1933) „za pracę w dziele odzyskania niepodległości”. Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski (30 kwietnia 1925)M.P. z 1925 r. nr 102, poz. 436 „za zasługi na polu pracy społecznej i pedagogicznej”. Odznaka honorowa „Za walkę o szkołę polską”
Uwagi
Przypisy
Kategoria:Absolwenci Uniwersytetu Latającego Kategoria:Ludzie urodzeni w Warszawie Kategoria:Nauczyciele II Rzeczypospolitej Kategoria:Nauczyciele w zaborze rosyjskim Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski (II Rzeczpospolita) Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Niepodległości Kategoria:Odznaczeni odznaką honorową „Za walkę o szkołę polską” Kategoria:Urodzeni w 1866 Kategoria:Zmarli w 1935