Herkules (wł. Le fatiche di Ercole, hiszp. Hércules) – włosko-hiszpański film miecza i sandałów z 1958 roku w reżyserii Pietra Francisciego, oparty na antycznogreckim micie o Heraklesie i Argonautykach Apolloniosa z Rodos. W tytułowej roli obsadzony został amerykański kulturysta Steve Reeves.

Fabuła mały|lewo|Sylva Koscina jako Jole Gdzieś w starożytnej Helladzie niezwykle silny mężczyzna ratuje piękną księżniczkę Jolkos – Jole przed wypadkiem na rydwanie. Ta rozpoznaje w nim sławnego Herkulesa z Teb i opowiada mu dzieje jej stryja Ajzona, dawnego króla Jolkos. Jednego dnia ona, jej brat Ifitos i ich kuzyn Jazon wbrew zakazowi ujrzeli złote runo, najwyższy symbol władzy królewskiej. Tej samej nocy znika złote runo i ginie Ajzon, a władzę obejmuje jego brat i ojciec Jole i Ifitosa – Pelias. Znikają potem oskarżony o zabójstwo Ajzona Chiron i Jazon.

Herkules przybywszy do Jolkos jako nauczyciel Ifitosa dociera na dwór Peliasa. Wieszczka Sybilla przepowiada Peliasowi jego upadek spowodowany przybyciem mężczyzny z jednym sandałem. Jole prezentuje Herkulesowi jego sypialnię oraz te Chirona i Jazona. Tymczasem Pelias rozmawia o Herkulesie z Eurysteuszem, skazańcem, któremu zlecił zabicie Ajzona – obawia się zdemaskowania.

O ile inni uczniowie Herkulesa, jak bracia Kastor i Polluks czy Ulisses, podziwiają i szanują go, tak leniwy i słaby Ifitos otwarcie nim gardzi. Herkules używając także intelektu udowadnia sławę o swej sile i upokarza Ifitosa. Następnie zabija lwa nawiedzającego Jolkos. Niestety lew śmiertelnie rani Ifitosa żądnego zemsty na Herkulesie za upokorzenie. Eurysteusz proponuje będącemu w żałobie Peliasowi, by ten rozkazał Herkulespwi zmierzyć się z bykiem kreteńskim. Także i jego udaje się zabić Herkulesowi. mały|lewo|Gianna Maria Canale jako Antea i Fabrizio Mioni jako Jazon Po walce odkrywa pieczarę, w której ukrywają się Jazon i umierający Chiron, który był również nauczycielem Herkulesa. Mówi mu, że ukrywał Jazona przed królobójcami i ukrył złote runo w Kolchidzie. Odmawia jednak im ujawnienia prawdziwej tożsamości zabójcy Ajzona. W drodze do Jolkos Jazon i Herkules pomagają w przeprawie przez rzekę, gdzie Jazon gubi sandał. Ten szczegół przykuwa uwagę Peliasa, który zezwala na wyprawę do Kolchidy. Eurysteusz decyduje uczestniczyć w załodze Jazona, zwanej Argonautami od okrętu Argo i jego kapitana Argosa, celem sabotażu.

Argonauci chronią się przed sztormami na wyspie Amazonek, gdzie ich królowa Antea chce uwieść Jazona. Ulisses podsłuchuje Amazonki planujące zabicie Argonautów i przekazuje wieści Eskulapowi. Nocą Herkules wyprowadza omamionych Argonautów i Argo odpływa. Nakazuje też Orfeuszowi stłumić wołania Amazonek do wciąż otępionych mężczyzn.

Argonauci docierają do Kolchidy, gdzie atakują ich małpoludy, a w tym samym czasie Jazon walczy ze smokiem pilnującym złotego runa. Po zabiciu smoka Jazon odkrywa, że na runie Ajzon przed śmiercią napisał wiadomość o spisku Peliasa. Jazon, obwołany przez Argonautów prawowitym królem Jolkos, odstępuje od zemsty, wypełniając tym samym ostatnią wolę ojca.

Po powrocie do Jolkos Herkules odkrywa, że Eurysteusz wykradł złote runo i działa z Peliasem. Zostaje jednak uwięziony, a Argonauci pozbawieni dowodów skazani na śmierć za próbę przewrotu. Herkules uwalnia się z łańcuchów i pomaga Argonautom w walce z żołnierzami Peliasa, zabijając wcześniej Eurysteusza. Pelias na widok porażki popełnia samobójstwo i pali złote runo, wyznając wcześniej Jole swe winy i proponując jej związek z Herkulesem.

Obsada Rola Aktor GłosHerkulesSteve ReevesEmilio CigoliJoleSylva KoscinaMaria Pia Di MeoJazonFabrizio MioniGiuseppe RinaldiPelias Ivo GarraniEurysteuszArturo DominiciCesare Fantonikrólowa AnteaGianna Maria CanaleAndreina PagnaniOrfeuszGino MatteraPino LocchiIfitosMimmo PalmaraMario PisuSybillaLydia AlfonsiGiovanna ScottoArgosAldo FiorelliGianfranco BelliniChironAfro PoliGiorgio CapecchiEskulapGian Paolo RosminoLauro GazzoloUlissesGabriele AntoniniMassimo TurciLaertesAndrea FantasiaGualtiero De AngelisKastor Fulvio CarraraPolluks Willy ColombiniTyfusAldo PiniBruno Persasłużka JoleLuciana PaluzziFiorella Betti

Produkcja Scenariusz Po II wojnie światowej włoska branża filmowa nabrała rozpędu, gdy Stany Zjednoczone zaczęły kręcić tam swoje filmy historyczne z racji odpowiednich plenerów i tanich kosztów. Włoscy filmowcy siłą rzeczy uczyli się fachu podglądając pracę Amerykanów i byli gotowi tworzyć własne kino gatunkowe, w tym odmianę filmu historyczne – peplum, osadzone w mitologicznej/starożytnej Grecji i Rzymie.

W 1951 roku reżyser filmów peplum – Pietro Francisci po wyreżyserowaniu filmu kostiumowo-przygodowego Le Meravigliose avventure di Guerrin Meschin (1952) zapragnął nakręcić film o Herkulesie/Heraklesie z mitologii rzymskiej/greckiej świadom jego ikonografii we Włoszech. Uważał, że włoskie kino potrzebuje nowego Maciste, siłacza z epoki niemej, i Herkules będzie idealnym następcą.

Nie było to pierwsze podejście do postaci Herkulesa/Heraklesa w filmie. W 1953 roku amerykański producent filmowy Edward Small ogłosił produkcję o Herkulesie z Lexem Barkerem w tytułowej roli, jednak plany te się nie urzeczywistniły.

Francisci według własnej wersji wydarzeń napisał zarys scenariusza, używając jako szablonu poematu Argonautyki Apolloniosa z Rodos, następnie przekazał Gaio Frattiniemu i Ennio De Conciniemu, aby nanieśli poprawki. Jednak De Concini zarzekał, że pomysł na film o Herkulesie wyszedł od niego: „W chwili kryzysu wymyśliłem tak zwane sandaloni, obraz o Herkulesa. Był to okres, w którym kino włoskie wydawało się martwe. No więc powiedziałem: »Dlaczego by nie zrobić fikcji z postacią z bajki?«”. (...) Jedyną osobą, która miała jaja, by zrobić skok i dokonać tego, był Nello Santi, być może dlatego, że Francisci utrzymywał go przy życiu, ponieważ obaj byli weteranami innych udanych filmów, takich jak Orlando e i paladini di Francia. Tamte filmy były prostszymi filmami przygodowymi, podczas gdy tutaj była bajka dla dzieci zaproponowana w sposób bardziej elementarny i prostszy, aby służyła jako eskapizm dla dorosłych”.

Co do przedstawienia postaci Herkules pojawił konflikt twórczych opinii między Francisci i Ennio De Concini, co zauważył Duccio Tessari: „Francisci myślał o wykorzystaniu Mr. Muscle’a [Steve’a Reevesa] jako Herkulesa z prawdziwymi ograniczeniami siły. Zamiast tego De Concini wpadł na genialny pomysł stworzenia Herkulesa przekraczającego wszelkie granice – Herkulesa, który, jeśli rzucił dyskiem, dysk naprawdę stał się latającym talerzem, który nigdy się nie zatrzymał!”. De Concini przyznał, że napisał scenariusz nieco kapryśnie: »Przyszło mi do głowy, aby napisać [filmy o Herkulesie] w bardzo prosty sposób, ponieważ pomysł zniekształcenia Herkulesa w ironicznym tonie bardzo mnie bawił. W rzeczywistości te filmy były bardzo ironiczne, na przykład w takich dialogach: „Eskulapie, rusz się, przepłyń przez rzekę i przyjdź tutaj!« »Nie mogę; jeszcze nie wynaleźli lekarstwa na reumatyzm!« albo »Hej, ty przystojniaku z chytrym wyrazem twarzy – jak cię nazywają?« »Ulisses!« »Ach! Więc kiedy będziesz starszy, nazwą cię przebiegłym Ulissesem!« Krótko mówiąc, te filmy były kręcone z humorem, przez reżysera, który w nie wierzył i bardzo je kochał, i to z pewnością ten czynnik sprawił, że tak udany”.

Casting „Będąc malarzem i rzeźbiarzem, moje kwalifikacje decydujące o wyborze człowieka do roli Herkulesa zostały zaczerpnięte od Michała Anioła, w mojej podświadomości. W rezultacie wybrałem Steve’a, ponieważ miał niepokojąco przystojną twarz, która idealnie komponuje się z najbardziej spektakularną sylwetką w historii. Poprzez wyraz twarzy mógł zakomunikować widzom, że jego umysł jest pogrążony w myślach i daleki od wydarzeń zachodzących wokół niego. Czasami wydawało się, że kontempluje rzeczy wykraczające poza zrozumienie zwykłych ludzi, niczym bóg.”– Pietro Francisci o swym wyborze Steve’a Reevesa na Herkulesa Pietro Francisci podczas pisania scenariusza szukał odpowiedniej osoby do zagrania Herkulesa, aż jego 13-letnia córka obejrzała mający włoską premierę amerykański film Atena (1954) z udziałem amerykańskiego kulturysty Steve’a Reevesa i zarekomendowała go ojcu. Po obejrzeniu filmu Francisci skontaktował się z Reevesem, który ofertę pierwotnie zignorował. Rolę przyjął dopiero po drugim liście z biletem lotniczym do Włoch i czekiem na 5 tys. dolarów. Mając Reevesa w kieszeni, Pietro Francisci był w stanie uruchomić film zatytułowany jako Le fatiche di Ercole (pol. Prace Herkulesa) jako koprodukcję pomiędzy Lux Film i Galatea, raczkującą mediolańską firmą produkcyjną założoną przez Lionello Santiego i finansowaną przez jego żonę Francę Invernizi, spadkobierczynię Galbani będącą największej włoską firmą mleczarską. mały|lewo|233x233px|Steve Reeves jako Herkules Obsadzenie Reevesa nastręczało jednak problemów z obsadą, m.in. znalezienie aktorki, która mogłaby zagrać u jego boku, nie dając się przytłoczyć. Francisci podobno dokonał wyboru, pokazując zdjęcia kilku pretendentek panelowi artystów i rzeźbiarzy. Wszyscy zgodzili się, że aktorką o najbardziej malowniczej figurze była zamieszkała na stałe we Włoszech chorwacka modelka Sylva Koscina.

Jako król Pelias, Ivo Garrani został obsadzony w roli dręczonego poczuciem winy, skompromitowanego szlachcica – postaci, którą wielokrotnie powtarzał, zwłaszcza w Bitwie pod Maratonem (1959) i Maski szatana (1960). Zapytany, czy w tym okresie czuł się stereotypowo, Garrani odpowiedział: „Traktowałem to jako prostą pracę, moją karierę w kinie – to znaczy, miałem zupełnie inne podejście do mojej równoległej kariery aktorskiej! Poszedłem na plan, aby kręcić Herkulesa i inne podobne filmy w możliwie najbardziej profesjonalny sposób, ale nigdy nie myślałem o tym jak o czymś innym niż tylko o pracy. Może w tamtym okresie byłem stereotypowy, ale o wiele bardziej interesowała mnie kariera teatralna, a w każdym razie zawsze pracowałem w kinie i telewizji”.

Gianna Maria Canale znana z roli czarnego charakteru w I vampiri (1957) wcieliła się w królowę Anteę, zaś Jazona zagrał Fabrizio Mioni, dla którego był to przełom, gdyż grał wcześniej drobne role. Herkules był również początkiem większej kariery 19-letniego wówczas Gabriele’a Antoniniego wcielającego w Ulissesa, a także Luciany Paluzzi, wtedy jeszcze pod swym prawdziwym nazwiskiem Paoluzzi, wystąpiła w roli jednej ze służek Jole w kilku scenach.

Zdjęcia Do Herkulesa Francisci zatrudnił ludzi związanych z kinem peplum. Montażem zajął się Mario Serandrei, czołowy włoski montażysta filmowy; projektantem kostiumów został Giulio Coltellacci pracujący przy Ulissesie (1954), kompozytorem jest Enzo Masetti znany z Fabiola (1949) i Attila (1954). Przy filmie pracowali inni stali pracownicy Francisciego – dyrektor artystyczny Flavio Mogherini i operator filmowy Mario Bava, który oprócz zdjęć nadzorował dział efektów specjalnych. Budżet filmu nie przekraczał 110 tys. dolarów.

W ramach przygotowań do tego zadania Bava przestudiował zdjęcia Reevesa i uważał, że o ile warunki fizyczne miał idealne, tak uważał, że gładko ogolona twarz nie pasuje do Herkulesa. W telegramie zaproponował on Reevesowi zapuszczenie zarostu do roli, co Reeves uczynił. Scenografia Mogheriniego w dużej mierze opierała się na tle płaskorzeźb przedstawiających starożytne greckie dramaty, a Bava oświetlał je, gdy oświetlał Reevesa – na pierwszy rzut oka sugerując, że ten nieśmiertelny był jedną z postaci uczestniczących w tych starożytnych reliefach. Budowa ciała Reevesa dała Bavie nowe możliwości kompozycji panoramicznej; same jego wyciągnięte ramiona kwalifikowały się jako widowisko. Film nakręcono na barwnej taśmie Eastmancolor i we francuskim formacie panoramicznym Dyaliscope.