Socjalizm rynkowy – system gospodarczy, który zakłada społeczną własność środków produkcji funkcjonującą w ramach mechanizmów gospodarki rynkowej. W zależności od modelu własność społeczna może przyjmować formę przedsiębiorstw spółdzielczych, własności państwowej lub mieszanych form obejmujących również sektor prywatny. W przeciwieństwie do tradycyjnych ⁣planowych gospodarek socjalistycznych, socjalizm rynkowy opiera się na mechanizmach podaży i popytu w procesie alokacji zasobów kapitałowych i środków produkcji.

Cechą charakterystyczną socjalizmu rynkowego jest dążenie do wykorzystania rynkowej sygnalizacji cenowej przy jednoczesnym odejściu od prywatnej własności kapitału produkcyjnego. W zależności od formy organizacyjnej (np. spółdzielnie pracownicze lub przedsiębiorstwa państwowe), zyski mogą być redystrybuowane do pracowników, społeczeństwa jako całości lub wypłacane w formie dywidendy społecznej.

Model ten różni się od gospodarki mieszanej przede wszystkim tym, że większość jego modeli zakłada w pełni samoregulujące się systemy, podczas gdy gospodarka mieszana jest modelem częściowo regulowanym. Socjaldemokracja stara się osiągnąć większą stabilność i równość gospodarczą przez narzędzia takie jak podatki, dotacje czy programy socjalne, natomiast socjalizm rynkowy dąży do podobnych celów poprzez zmianę struktury własności i zarządzania przedsiębiorstwami.

Choć termin „socjalizm rynkowy” pojawił się dopiero w latach 20. XX wieku w trakcie debaty o rachunku socjalistycznym, już wcześniej niektórzy socjaliści, w tym ekonomiści z nurtu ricardiańskiego i filozofowie mutualizmu, postrzegali socjalizm jako naturalną ewolucję zasad klasycznej ekonomii i proponowali tworzenie spółdzielni działających na wolnym rynku. Celem było wyeliminowanie wyzysku przez umożliwienie pracownikom pełnego korzystania z efektów ich pracy oraz likwidacja negatywnych skutków koncentracji własności i bogactwa w rękach wąskiej grupy prywatnych właścicieli.

Model Langego, często uznawany za przykład socjalizmu rynkowego, opiera się na planowaniu symulującym mechanizmy rynkowe – centralna rada planowania decyduje o inwestycjach i dobrach kapitałowych, imitując transakcje na rynku czynników produkcji, podczas gdy rynki decydują o podziale pracy i dóbr konsumpcyjnych. Ten system powstał jako odpowiedź na przekonanie ekonomistów socjalistycznych, że gospodarka socjalistyczna nie może opierać się na kalkulacjach w naturalnych jednostkach ani na rozwiązywaniu równań simultanicznych dla koordynacji działań ekonomicznych.

W praktyce realne próby wprowadzenia gospodarek socjalizmu rynkowego wdrożyły jedynie niektóre z przewidywanych rozwiązań. Mimo to termin ten bywa stosowany do opisania efektów różnych reform liberalizacyjnych w bloku wschodnim, takich jak węgierski Nowy Mechanizm Gospodarczy, gospodarka Jugosławii, Perestrojka, chińskie reformy gospodarcze oraz Nowa Polityka Ekonomiczna Włodzimierza Lenina.

Historia teorii Ekonomia klasyczna Podstawą teoretyczną socjalizmu rynkowego jest odrzucenie wyzysku wartości dodatkowej charakterystycznego dla innych systemów produkcji. Zwolennicy socjalizmu z rynkiem w roli głównej, tacy jak socjaliści ricardiańscy czy ekonomiści anarchistyczni, popierali wolny rynek połączony z publiczną lub wzajemną własnością środków produkcji.

Do pionierów wczesnego socjalizmu rynkowego zalicza się zarówno ekonomistów socjalistów ricardiańskich, klasycznego liberała Johna Stuarta Milla, jak i anarchistę Pierre-Josepha Proudhona. Ich modele zakładały doskonalenie mechanizmów rynkowych i systemu wolnych cen przez usunięcie zniekształceń spowodowanych wyzyskiem, prywatną własnością oraz alienacją pracy.

Ten nurt bywa nazywany socjalizmem wolnorynkowym, ponieważ nie przewiduje roli planistów centralnych.

John Stuart Mill mały|Początkowo John Stuart Mill był zwolennikiem kapitalistycznych wolnych rynków, jednak z czasem przyjął bardziej socjalistyczne poglądy John Stuart Mill początkowo opowiadał się za kapitalistyczną gospodarką wolnorynkową, jednak z czasem przyjął bardziej socjalistyczne poglądy. W kolejnych wydaniach Zasad ekonomii politycznej rozwijał argumenty przemawiające za socjalistycznym podejściem i wspierał wybrane elementy myśli socjalistycznej. Proponował m.in. radykalną reformę – zniesienie systemu płacowego na rzecz systemu spółdzielczego wynagrodzenia. Pomimo ewolucji swoich poglądów, część jego stanowisk, takich jak poparcie dla podatku liniowego, utrzymała się. Z czasem jednak Mill doprecyzował swoje stanowisko, opowiadając się za ograniczeniami dochodów niezarobionych (np. z dziedziczenia lub renty), przy jednoczesnym sprzeciwie wobec ograniczania dochodów zarobionych.

Zasady ekonomii politycznej, opublikowane w 1848, stały się jedną z najważniejszych i najczęściej czytanych książek ekonomicznych XIX wieku. Podobnie jak Badania nad naturą i przyczynami bogactwa narodów Adama Smitha, dzieło Milla przez dekady pełniło funkcję podstawowego podręcznika, aż do 1919, kiedy zostało zastąpione przez Zasady ekonomii Alfreda Marshalla.

W późniejszych wydaniach Mill podkreślał, że „z punktu widzenia teorii ekonomicznej nic nie stoi na przeszkodzie, by gospodarka opierała się na polityce socjalistycznej”

Mill opowiadał się również za przekształceniem kapitalistycznych przedsiębiorstw w spółdzielnie pracownicze, pisząc:

W późniejszym okresie życia Mill opowiadał się za modelem gospodarki opartej na spółdzielniach pracowniczych działających na wolnym rynku, zamiast tradycyjnych relacji pracodawca-pracownik i płaca.

Mutualizm Pierre-Joseph Proudhon stworzył teorię mutualizmu, która kwestionuje prawo własności, subsydia, korporacje, system bankowy i umowy najmu. Wyobrażał sobie zdecentralizowany rynek, na którym uczestnicy mają równą siłę, co likwiduje wyzysk płacowy. Zwolennicy mutualizmu wierzą, że spółdzielnie, kasy kredytowe i inne formy własności pracowniczej mogą funkcjonować niezależnie od państwa. Termin socjalizm rynkowy bywa również stosowany do niektórych prac indywidualistycznych anarchistów, którzy twierdzą, że wolny rynek wspiera pracowników i osłabia kapitalistów.

Indywidualistyczny anarchizm w USA

Amerykańska badaczka anarchizmu, Eunice Minette Schuster, wskazuje, że idee anarchizmu proudhonowskiego pojawiły się w Stanach Zjednoczonych już w 1848, choć początkowo nie były świadomie powiązane z indywidualistycznym anarchizmem reprezentowanym przez Josiaha Warrena i . William B. Greene zaprezentował koncepcję mutualizmu w duchu Proudhona w najbardziej spójnej i systematycznej formie. Josiah Warren, uważany za pierwszego amerykańskiego anarchistę, w 1833 redagował tygodnik „The Peaceful Revolutionist”, uznawany za pierwsze czasopismo anarchistyczne w historii. Warren samodzielnie skonstruował prasę drukarską, czcionki oraz matryce używane do jego publikacji.

Warren, uczeń Roberta Owena, dołączył do jego eksperymentalnej społeczności w New Harmony (Indiana). Sformułował koncepcję „koszt jako granica ceny”, w której koszt oznaczał nakład pracy niezbędny do wytworzenia danego dobra, a nie jego cenę pieniężną. Proponował system wynagradzania oparty na certyfikatach odzwierciedlających liczbę przepracowanych godzin, które można było wymieniać na towary wymagające równoważnej ilości pracy. Ideę tę zrealizował w praktyce, zakładając Cincinnati Time Store – eksperymentalny sklep, w którym handel odbywał się za pomocą not opartych na zobowiązaniu do wykonania pracy. Sklep funkcjonował przez trzy lata, po czym Warren skoncentrował się na zakładaniu mutualistycznych kolonii, takich jak Utopia i Modern Times. Uważał, że najlepiej jego poglądy teoretyczne oddaje dzieło Stephena Pearla Andrewsa The Science of Society z 1852.

Benjamin Tucker, łącząc idee Warrena i Pierre’a-Josepha Proudhona, propagował je na łamach pisma „Liberty”, określając ten nurt mianem „anarchistycznego socjalizmu”. Według Tuckera problemem społecznym było istnienie uprzywilejowanej klasy, która osiąga zyski bez konieczności pracy, czerpiąc dochody z innych źródeł niż własna aktywność zawodowa. W jego ujęciu zniesienie tych przywilejów prowadziłoby do społeczeństwa złożonego wyłącznie z pracujących jednostek, wymieniających się wzajemnie efektami swojej pracy. Głównym celem anarchistycznego socjalizmu było zniesienie lichwy oraz odebranie kapitałowi możliwości generowania zysku. Amerykańscy indywidualistyczni anarchiści, tacy jak Tucker, identyfikowali się jako socjaliści rynkowi w sferze ekonomicznej i indywidualiści w sferze politycznej. Uważali oni, że ich wersja anarchizmu – określana jako indywidualistyczny anarchizm – była zgodna z zasadami . Współczesną kontynuacją tych idei jest nurt lewicowego anarchizmu rynkowego, który odwołuje się do tradycji socjalizmu rynkowego.

Ekonomia neoklasyczna

Początek XX wieku mały|Polski ekonomista Oskar Lange uznawany jest za jednego z teoretyków socjalizmu rynkowego Na początku XX wieku teoria neoklasyczna stworzyła fundamenty dla bardziej złożonych modeli socjalizmu rynkowego. Wczesne neoklasyczne propozycje zakładały istnienie centralnej rady planowania (CRP), która ustalałaby ceny na poziomie kosztu krańcowego, by osiągnąć efektywność Pareto. Choć te modele nie opierały się na tradycyjnych rynkach, nazywano je socjalizmem rynkowym ze względu na zastosowanie cen i kalkulacji finansowej. Inne warianty zakładały, że społeczne przedsiębiorstwa lub spółdzielnie funkcjonują na wolnym rynku, kierując się rentownością. Współczesne modele amerykańskich ekonomistów neoklasycznych zakładają, że własność środków produkcji realizowana jest poprzez publiczne posiadanie udziałów i społeczną kontrolę inwestycji.

Pierwsze neoklasyczne modele socjalizmu stworzyli Léon Walras, Enrico Barone (1908) oraz Oskar Lange (około 1936). Lange wraz z (1929) zaproponowali, by CRP ustalała ceny metodą prób i błędów, dostosowując je w odpowiedzi na niedobory i nadwyżki zamiast polegać na mechanizmie wolnego rynku. W sytuacji niedoboru ceny rosły, co skłaniało firmy do zwiększenia produkcji i eliminowania braków. Gdy pojawiała się nadwyżka, ceny spadały, zachęcając do ograniczenia produkcji. W ten sposób symulowano mechanizm rynkowy, który Lange uważał za skuteczne narzędzie regulacji podaży i popytu.

Model Langego, choć często określany mianem socjalizmu rynkowego, lepiej opisać jako symulację rynku, gdyż nie istniały rynki czynników produkcji dla dóbr kapitałowych. Jego celem było zastąpienie rynków nierynkowym systemem alokacji zasobów.

H. D. Dickinson zaproponował matematyczne podejście do socjalizmu rynkowego w artykułach Price Formation in a Socialist Community (1933) i The Problems of a Socialist Economy (1934). Zakładał, że centralna agencja planowania dysponuje statystykami gospodarczymi i potrafi nimi sterować, modelując gospodarkę jako system równań. Rozwiązania tych równań miały posłużyć do ustalania cen na poziomie kosztu krańcowego i kierowania produkcją. Jednak Friedrich Hayek (1935) krytykował pomysł symulowania rynku za pomocą równań, a H. D. Dickinson (1939) poparł podejście Lange-Taylora, opierające się na próbach i błędach.

Późny XX i wczesny XXI wiek Ekonomiści z byłej Jugosławii, w tym czeski Jaroslav Vaněk i chorwacki Branko Horvat, promowali model socjalizmu rynkowego nazwany modelem iliryjskim. Zakładał on społeczną własność firm przez ich pracowników oraz organizację wokół samorządności pracowniczej, a przedsiębiorstwa konkurowały ze sobą na otwartych i wolnych rynkach.

W drugiej połowie XX wieku amerykańscy ekonomiści opracowali takie modele jak „socjalizm kuponowy” (analizowany przez ekonomistę marksistowskiego Johna Roemera) oraz „demokrację ekonomiczną” (filozof David Schweickart).