Monolityczny kościół lub kościół skalny – świątynia chrześcijańska wykuta w jednolitym bloku skalnym.
Kościoły skalne są przykładem jednej z pierwszych form architektury monolitycznej: w Petrze grobowce zamieniano na aule eucharystyczne już w okresie bizantyjskim (np. „Grób Urny” zamieniony w kościół w 441), skalne kościoły i monastery kapadockie datowane są nawet na VI-VII w. Kościoły te czy kaplice wykuwano w głąb gruntu lub też w bocznym stoku monolitycznej skały. Formą przypominają inne chrześcijańskie budowle sakralne.
Etiopia
Najczęściej wymienianym przykładem monolitycznego kościoła jest kompleks sakralny w Lalibela w Etiopii, znajdujący się od 1978 na Liście światowego dziedzictwa UNESCO. W mieście znajduje się jedenaście monolitycznych świątyń. Powstały najprawdopodobniej w XII w. W Etiopii istnieją w sumie 153 wykute w skale monolityczne kościoły, 120 w regionie Tigraj na północy kraju.
Pozostałe kraje Istnieje szereg kościołów monolitycznych na całym świecie. Żadne z nich nie są jak kościoły etiopskie strukturami całkowicie wyodrębnionymi z bloków skalnych. Najczęściej można je określić jako wykute w skale tunele lub sztuczne groty/aule. Przykłady takich świątyń to: Skalne kościoły w Kapadocji, Turcja (Göreme, Soğanlı) Skalny Kościół św. Piotra w Antiochii, Turcja Skalne cerkwie w Iwanowie, Bułgaria Kościół Santa Maria di Idris w Materze, Włochy Kościół San Pietro Caveoso w Materze, Włochy Kościół św. Jana w Aubeterre-sur-Dronne, Francja Kościół w Saint-Émilion, Francja Kaplica św. Antoniego w kopalni w Wieliczce, Polska Kaplica św. Kingi w kopalni w Wieliczce, Polska Kaplica św. Krzyża w kopalni w Wieliczce, Polska Kaplica św. Jana w kopalni w Wieliczce, Polska Kaplica św. Kingi w kopalni w Bochni, Polska Katedra Solna w Zipaquirá, Kolumbia (Catedral de Sal de Zipaquirá) Kościół Temppeliaukio w Helsinkach, Finlandia Felsenkirche w Idar-Oberstein, Niemcy Klasztor Wniebowzięcia NMP w Diwnogorsku, Rosja
Przypisy