Wojna domowa w Grecji

Wojna domowa w Grecji (gr. ) – walki prowadzone od grudnia 1944 roku do stycznia 1945 roku (pierwsza faza) oraz w latach 1946–1949 (druga faza) na terenie Grecji pomiędzy rządowymi siłami zbrojnymi, wspierającymi monarchę i prawicę, wspomaganymi militarnie i logistycznie przez Wielką Brytanię oraz Stany Zjednoczone, a komunistycznymi siłami DSE (gr. ΔΣΕ, Dimokratikos Stratos Ellados – Demokratyczne Wojsko GrecjiNazwę własną DSE równie wiernie i trafnie przetłumaczyć można też jako „Republikańskie Wojsko Grecji”. W języku greckim pojęcia „republika” oraz „demokracja” wyrażane są tym samym słowem.Poza epizodami, DSE nie zawierało w swym składzie innych rodzajów wojsk, niż lądowe, toteż jego nazwa własna może też zostać prawidłowo przetłumaczona jako Demokratyczna Armia Grecji. Nie odnosi się to do formacji partyzanckiej ELAS, chociaż jej nazwa również zawiera greckie słowo „stratos”. W skład ELAS wchodziła bowiem również marynarka wojenna – ELAN), wywodzącymi się spośród części kombatantów lewicowego ruchu oporu EAM–ELAS (gr. ΕΑΜ – ΕΛΑΣ)Gr.: (ΕΑΜ) – dosłowne polskie tłumaczenie: Narodowy Wyzwoleńczy Front. Czołowa organizacja greckiego Ruchu Oporu, zrzeszająca partie lewicy. Na terenach wolnych oraz wyzwolonych od wojsk okupacyjnych, EAM skutecznie organizował struktury tzw. ludowego państwa, oparte w znacznej mierze o samorządność. Największy wpływ na EAM mieli partyzanci ELAS oraz komuniści z KPG. KPG posiadała też własne, nieliczne, ale elitarne i całkowicie zakonspirowane oddziały bojowe, co do których roli trwają spory., jednak znacznie mniej od nich licznymi. Komunistów z DSE popierali lewicowi macedońscy partyzanci z Frontu Wyzwolenia, z greckiej prowincji Macedonia. Po stronie rządowej, jeszcze przed wybuchem wojny domowej, drogą nadzwyczajnego poboru, zmobilizowano do wojska, Gwardii Narodowej i więziennictwa byłych członków greckich formacji hitlerowskichT.Kostopoulos str.72-74. M. Mazower, str.383. C.M.Woodhouse str.256, Foivos N. Grigoriadis str.284S.N. Grigoriadis t.1 („Katochi – Dekemvriana”) str. 632-633 podaje, że w dyspozycji królewskiego rządu pozostawało ok. 37 tysięcy byłych greckich żołnierzy hitlerowskich oraz funkcjonariuszy byłej kolaboracyjnej policji..

Partyzanci domagali się opuszczenia Grecji przez wojska brytyjskie i wypełnienia wcześniejszych umów międzynarodowych w sprawie Grecji i porozumienia z WarkizyOto 6 warunków zaprzestania walki, zawartych w piśmie Naczelnego Dowództwa i Sztabu Generalnego DSE, kierowanym do komisji ONZ, 14 marca 1947: 1)Opuszczenia Grecji przez brytyjskie wojska, 2)Udziału EAM w rządzie, 3)Ogólnej amnestii, 4)Oczyszczenia mechanizmu państwowego z kolaborantów i hitlerowców, 5)Przywrócenia także w wojsku i organach bezpieczeństwa zasad i wolności obywatelskich państwa demokratycznego, 6)Przeprowadzenia wolnych wyborów. Źródło: Υπόμνημα του Αρχηγείου του Δημοκρατικού Στρατού Ελλάδας στον Ο.Η.Ε. Μάρτης 1947 ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΚΟΣ ΣΤΡΑΤΟΣ ΕΛΛΑΔΑΣ ΓΕΝΙΚΟ ΑΡΧΗΓΕΙΟ ΕΠΙΤΕΛΕΙΟ – ΓΡΑΦΕΙΟ Πα Σ.Δ. Γενικού Αρχηγείου 14 Μαρτίου 1947. .

Geneza konfliktu Konflikt zwolenników republiki ze zwolennikami monarchii sięgał korzeniami 1915 r., kiedy to państwo podzieliło się nawet na dwie części (schizma narodowa). W okresie międzywojennym parlament także ogłaszał republikę. Z kolei w 1936, demokratycznie przywrócony do tronu, król Jerzy II poparł wojskowy zamach stanu, rozwiązując parlament. W efekcie, nastąpił okres prześladowań lewicy i mniejszości etnicznych, a państwo przyjęło liczne idee i zewnętrzną postać faszyzmu.

W trakcie II wojny światowej sporną kwestią obu frakcji politycznych stało się podejście do okupacji niemieckiej od 1941 roku. Działał wtedy rząd kolaboracyjny, a śmierć głodowa dotknęła od 100 do 300 tysięcy obywateli GrecjiTę liczbę wymienia uniwersytecka praca zbiorowa „Emeis oi Ellines”. Do sytuacji tej przyczyniła się walnie także brytyjska blokada morska, uniemożliwiająca tradycyjny i niezbędny Grekom duży import żywności. W efekcie głodu i hiperinflacji nastąpił szybki rozwój partyzantki, zwłaszcza lewicowej formacji ELAS, politycznie podległej Frontowi Wyzwolenia Narodowego (EAM), pozostającym pod silnym wpływem Komunistycznej Partii Grecji. Celem ELAS nie była jednak budowa komunizmu, ale wyzwolenie kraju spod okupacji oraz zapewnienie ojczyźnie suwerenności, w ustrojowej formie republiki, z przywróceniem jej obywatelom ogólnego poczucia bezpieczeństwa i sprawiedliwości społecznejObrazuje to m.in. tekst przysięgi wojskowej partyzantów ELAS, na Wikiźródłach.Wskazuje na to m.in. analiza postaci założyciela i dowódcy ELAS, Arisa Weluchiotisa, przeprowadzona przez C. M. Woodhouse’a na pierwszych stronach książki „The Struggle for Greece 1941-49”. Autor cytuje tam bardzo istotne, jego zdaniem, fragmenty wystąpień Weluchiotisa, na wiecu w Larisie. Zdaniem Woodhouse’a, taka postawa wywoływała stały konflikt pomiędzy dowództwem ELAS a KC KPG. Drugi z dowódców – Stefanos Sarafis, odpowiedzialny za strategię i logistykę ELAS, w ogóle nie był komunistą, demonstrował przekonania jedynie republikańskie, by po układzie z Warkizy, oddać się do dyspozycji Sztabu Generalnego greckiej armii rządowej. Trzeci z „wielkiej trójki” dowódców ELAS, Markos Wafiadis, choć także komunista, uchylił się od starcia z Brytyjczykami, prowadzonego w Attyce, z udziałem ELAS i KPG, w grudniu – styczniu 1944. W tym okresie Wafiadis z założenia był przeciwnikiem starcia. Rozważnie współpracował z brytyjskim dowództwem, dostosowując się ostrych ograniczeń, stawianych podległym mu oddziałom ELAS. Dopiero półtora roku terroru wobec kombatantów EAM-ELAS, w okresie 1945-46, wpłynęło na radykalną zmianę, dawniej ugodowego stanowiska Wafiadisa..

Po opuszczeniu Grecji przez okupacyjną armię niemiecką, zgodnie z podziałem stref wpływów pomiędzy ZSRR a Wielką Brytanię i w myśl uzgodnień, przyjętych w trakcie konferencji w Libanie i we Włoszech, odbywanych z udziałem głównych ugrupowań partyzanckich, 12 października 1944 do Grecji wkroczyły oddziały brytyjskie pod dowództwem generała Ronalda Scobiego (operacja Manna). Powołany rząd koalicyjny pod przewodnictwem Jeorjosa Papandreu nie utrzymał się, ministrowie związani z EAM wystąpili z niego, po żądaniach generała Scobiego dotyczących rozbrojenia oddziałów ELAS. Lewica sprzeciwiała się rozbrojeniu swoich oddziałów bez jednoczesnego rozbrojenia sił militarnych rojalistów (EDES) oraz formacji kolaboracyjnych.

Utrzymanie rządu koalicyjnego oraz uniknięcie wojny domowej od początku nie leżało w planach obozu królewskiego i BrytyjczykówC.M.Woodhouse – The Struggle for Greece 1941-1949 wyd. 2002, London, na stronie 101, przytacza osobistą notatkę Thrasiwulosa Tsakalotosa – dowódcy 3 Brygady Górskiej – trzonu królewskich sił zbrojnych – przedstawiającą tę okoliczność.. Jeszcze 12 grudnia 1945 można było zapobiec dalszym starciom w Atenach. W trakcie tajnych negocjacji, partyzanci ELAS zaakceptowali wtedy wszystkie brytyjskie warunki, w zamian za wycofanie z miasta skrajnie antykomunistycznej 3 Brygady Górskiej. Brytyjczycy odmówiliC.M. Woodhouse – The Struggle for Greece 1941-1949, str. 131. Eskalację walk ułatwiała Brytyjczykom i rojalistom także Grecka Partia Komunistyczna, uprawiając – zgodnie z koncepcją sekretarza generalnego organizacji Nikosa Zachariadisa – konfrontacyjną propagandę.

Wydarzenia „dekemvriana” w Atenach thumb|Brytyjscy spadochroniarze w Atenach, 1944 Próba rozbrojenia ELAS przy równoczesnym umożliwieniu pozostania pod bronią siłom prawicy i formacjom kolaboracyjnym i oddziałom byłych greckich hitlerowcówTelegram Winstona Churchilla z 2 grudnia 1944, odnosząc się do sytuacji w Atenach, wymaga rozbrojenia ELAS, z jednoczesnym wymogiem pozostawienia pod bronią partyzantki oraz regularnych oddziałów byłych kolaborantów. Winston Churchill College Cambridge, reference code: CHAR 20/176/44., powszechnie wyrażane w wielkich demonstracjach żądania kar dla zdrajców, ale także skrajnie napastliwa propaganda, prowadzona przez KPG, stały się przyczyną zamieszek w Atenach. W ich trakcie, 3 i 4 grudnia 1944, w następstwie kilkakrotnego zmasakrowania cywilnych demonstracji przez siły porządkowe, autorstwa amerykańskiego reportera Dimitri Kessel'a, publikowane w ogólnokrajowym dzienniku „Kathimerini”, złożone wyłącznie z byłych kolaborantów i byłych greckich oddziałów hitlerowskich, doszło też do pierwszych starć sił zbrojnych stron. Z chaotycznych, ale nie sprzecznych relacji stron wynika, że następnie duże zgrupowanie partyzantów ELAS starło się z Batalionami Bezpieczeństwawedług wielu autorów, w tym Baerentzena i Close, str. 86, Brytyjczycy zgrupowali wtedy w Atenach nie mniej niż 12 000 tych byłych żołnierzy hitlerowskich. Autorzy podobnie oceniają początkową liczebność sił ELAS., stanowiącymi byłą, ochotniczą formację hitlerowską, protegowaną teraz przez Brytyjczyków, nawet przemundurowaną w brytyjskie mundury. Oddziały kolaborantów i byłych hitlerowców zostały niezwłocznie wsparte przez (nieliczne wtedy) wojsko królewskie i armię brytyjską. W dniach 4 i 5 grudnia wielokrotnie rozgłoszono w Atenach rozkaz brytyjskiego naczelnego dowództwa, rozbrojenia lub rozbicia wszystkich sił ELAS w AttyceDawid H.Close – „The Greek Civil War – Studies of Polarization”, London : Routledge, an imprint of Taylor & Francis Books Lt 1993, str. 86. W telegramie do generała Scobiego W. Churchill zalecił: Proszę nie wahać się traktować Aten jak zbuntowane miasto wrogatelegramy W. Churchilla z tego okresu przechowywane są w zbiorach Winston Churchill College w Cambridge.Richard Clogg „Greece, 1940–1949: occupation, resistance, civil war : a documentary history . 7 grudnia ateńskie zgrupowanie ELAS uzyskało zgodę EAM i niezwłocznie podjęło próbę opanowania całej stolicy. Tym niemniej pierwsze poważniejsze starcie z Brytyjczykami miało miejsce dopiero 12 grudnia. Toczyły się jeszcze wtedy tajne negocjacje między brytyjskim dowódcą w Grecji a ELAS. Ściągając wojska z Włoch, około 18 grudnia Brytyjczycy opanowali sytuację, dysponując już wtedy w całej Grecji łącznie 75 tysiącami swych żołnierzy. Dopiero po 35 dniach walk, toczonych z udziałem brygady brytyjskich komandosów, pułku czołgów, marynarki wojennej i lotnictwa bombowego Wielkiej Brytanii, ale także po negocjacjach toczonych z udziałem premiera Grecji, premiera Wielkiej Brytanii, arcybiskupa Aten, zwierzchnika Greckiego Kościoła Prawosławnego Damaskina oraz dowódców partyzanckich, bojownicy ELAS, jako strona pokonana, opuścili stolicę.

W trakcie wydarzeń „dekemvriana” Obie strony dokonywały egzekucji. W szczególności, w dzielnicach kontrolowanych przez partyzantów, przeprowadzono wiele „sądów ludowych” oraz rozstrzelano nawet bez takiego sądu liczne osoby, oskarżane, czasem niesłusznie, o kolaborację z okupantemCzęsto przytaczanym przykładem stało się pojmanie przez powstańczą milicję ulicy Patission, oskarżenie tylko na podstawie donosów i niemal niezwłoczne rozstrzelanie, osobistej partnerki premiera kolaboracyjnego rządu, znanej aktorki dramatycznej, uprzednio wyrzuconej już z szeregów Stowarzyszenia Aktorów Greckich Eleni Papadaki. Następnie okazało się, że osoby niewinnej i według niektórych świadectw, także patriotki. Nawet czołowi komuniści greccy już wkrótce uznali ten mord za wielką pomyłkę i czyn szczególnie nierozważny..