Herb Bielska-Białej – jeden z czterech (obok flagi, logo i hejnału) symboli Bielska-Białej ustalony 7 grudnia 2004 r. w uchwale nr XXXVII/1189/2004 Rady Miejskiej w Bielsku-Białej. Herb ten wykształcił się po połączeniu Białej oraz Bielska w 1951 r. i jest jednym z niewielu składających się z dwóch tarcz, co w heraldyce municypalnej jest dopuszczone wyjątkowo tylko wówczas, gdy dane miasto powstało z połączenia dwóch oddzielnych miast o utrwalonych w tradycji, odrębnych herbach.
Wygląd Herb przedstawia dwie tarcze herbowe. W prawejZ punktu widzenia patrzącego na herb: lewej., dwudzielnej tarczy w polu prawym niebieskim znajduje się pół orła złotego (żółtego), zwróconego w prawoZ punktu widzenia patrzącego na herb: w lewo., bez korony; w polu lewymZ punktu widzenia patrzącego na herb: prawym. czerwonym trzy pojedyncze lilie heraldyczne białe (srebrne) ułożone w słup. W drugiej tarczy w polu zielonym dwie czerwone pięciopłatkowe róże w pas.
Symbolika Tarcza prawaZ punktu widzenia patrzącego na herb: lewa. to herb dawnego Bielska, natomiast lewaZ punktu widzenia patrzącego na herb: prawa. to herb dawnej Białej.
Herb Bielska Orzeł thumb|Herb książąt cieszyńskich W prawej części dwudzielnej tarczy znajduje się połowa godła książąt cieszyńskich – orzeł w układzie heraldycznym, czyli z głową w prawo.
W sensie ideowym orzeł książąt cieszyńskich, wywodzący się bezpośrednio z orła Piastów, przedstawia typowy motyw feudalny – suwerenną władzę świecką księcia nad danym terytorium, a zarazem stosunki własnościowe panujące w epoce powstania herbu. Symbolizuje więc całkowitą przynależność miasta Bielska do księcia cieszyńskiego, a szerzej – przedstawiciela Piastów.
Barwy – złoty orzeł na błękitnym bądź niebieskim polu – wywodzą się z heraldyki francuskiej. Złoto określa potęgę, godność i urodzenie właściciela orła, czyli symbolizuje majestat królewski bądź książęcy. W zestawieniu ze złotem barwa niebieska jest oznaką suwerenności i niezawisłości, porządku, a także cech pożądanych w etosie rycerskim – wierności i stałości rodu przybierającego tę barwę. Ponadto błękit był także tradycyjnym kolorem maryjnym.
Orzeł zapewne zmieniał swój wygląd na przestrzeni lat, nie przeszedł jednak do niego element heraldyczny wprowadzony do godła książąt za czasów Kazimierza II – korona.
Lilie thumb|Herb archidiecezji wrocławskiej
Trzy białe (srebrne) lilie w układzie w słup na czerwonym polu to zmodyfikowana połowa godła biskupów wrocławskich.
Kształt wspomnianych lilii, będących typowym i bardzo rozpowszechnionym w wielu herbach europejskich znakiem heraldycznym zmieniał się dość często w XIV-XV wieku. Zawsze były to jednak lilie heraldyczne o trzech płatkach związanych ze sobą małą przepaską. Lilie należą do najstarszych europejskich znaków graficznych i symbolicznych, wywodzących się jeszcze ze starożytnej Grecji. W symbolice średniowiecznej były – obok krzyża – jednym z najważniejszych symboli Kościoła, symbolem Maryi oraz św. Jana Chrzciciela, patrona wrocławskiej katedry. Przyjęcie tego symbolu przez biskupów wrocławskich było więc jak najbardziej naturalne.
Barwy herbu biskupów wrocławskich znane są już z przekazów źródłowych z XIV w. i nie ma co do nich wątpliwości. Biała barwa lilii należy do najważniejszych barw chrześcijaństwa. Jest symbolem światła, czystości a przede wszystkim wiecznej chwały Boga i Kościoła. Z kolei czerwone pole godła biskupiego związane jest w tym wypadku bardzo ściśle z lilią, a więc z symboliką kościelno-chrześcijańską. Oznacza krew Chrystusa. Lewa połowa tarczy herbowej Bielska odzwierciedla więc w sensie głębszym najważniejsze prawdy wiary Kościoła związane z Chrystusem i Maryją, łącząc miasto z całym chrześcijaństwem.
Herb Białej thumb|Herb Białej z tarczą hiszpańską Lewa tarcza, czyli herb Białej to dwie czerwone, pięciopłatkowe róże na zielonym polu.
Róża była częstym godłem heraldycznym w herbach europejskich i polskich. Mimo późnego powstania herbu, w dobie już pewnych ahistorycznych zabiegów heraldycznych, posiada on swą wyraźną symbolikę.
W Kronice miasta Białej spisanej przez Wacława Chamrata ok. 1813 roku znaczenie herbu miasta jest wytłumaczone następująco: „(...) herb z dwiema czerwonymi różami na zielonym polu, który obecnie zrealizowane znaczenie miał, iż miejscowość Biała – na której rynku znajdowały się jeszcze w ówczesnym czasie zielone zboża jak na zagranicznych polach – tak ma rosnąć, jak para młodych róż na zielonym polu”.
Tymczasem w języku symboliki heraldycznej herb ten można interpretować dwojako: w sensie chrystianizacyjnym, bądź też zgodnie z manierą barokowo-sarmacką. W przypadku pierwszej interpretacji czerwona róża symbolizuje męczeństwo i krew Chrystusa w ich aspekcie Odkupienia, zapowiedzi szczęścia człowieka. Zieleń natomiast symbolizuje nadzieję na miłosierdzie Boga i zapowiedź życia wiecznego. Druga interpretacja przywołuje zapowiedź pomyślności i szczęścia młodego miasta oraz jego „młodych” mieszczan możliwych do zrealizowania pod warunkiem codziennej pracy i wielkiego trudu w dążeniu do Boga.
W symbolice świeckiej, czerwona róża to symbol miłości, kwiat kochanków. Według starożytnych greckich mitów róża powstała z piany, opadłej z ciała Afrodyty, wynurzającej się z fal morskich. Kwiat zabarwił się na czerwono od kropli krwi bogini biegnącej do swego kochanka Adonisa. Według innego mitu róża powstała z kropli nektaru, upuszczonej przez Erosa (zobacz: róża w kulturze i symbolice).
Historia Herb Bielska thumb|Herb Bielska na kaflu z poł. XVI wieku thumb|Herb Bielska w Sacra ac debita templi movi inauguratis. 1610 rok thumb|Pozytyw pieczęci miasta Bielska z XVIII w.
Bielsko powstało w końcu XIII wieku (prawdopodobnie w czasie fali osadniczej w latach 1285-1300 organizowanej przez księcia cieszyńskiego, Mieszka) i od początku swego istnienia (aż do poł. XVI wieku) należało do Księstwa Cieszyńskiego. Pierwsza pisemna wzmianka o mieście pochodzi z 1312, jednak w pełni samodzielny samorząd istniał dopiero od 1424, kiedy Bolesław I nadał odnowione prawa miejskie. W tym czasie władze samorządowe musiały posiadać znak własnościowy, używany m.in. na pieczęci miejskiej.
Pierwszy zachowany odcisk pieczęci miejskiej pochodzi jednak dopiero z dokumentu wydanego w roku 1542. Wykonana została w stylu gotyckim i ma średnicę 40 mm. Znajduje się na niej następujące wyobrażenie herbowe: postać siedzącego na tronie św. Mikołaja z Miry (patrona miasta) w szatach pontyfikalnych z infułą i pastorałem w ręce oraz w aureoli wokół głowy, którego nogi przesłonięte są stylizowaną dwupolową tarczą herbową (dwudzielną w słup). W prawym polu tarczy widoczna jest połowa heraldycznego orła z trzema wielkimi piórami w skrzydle (symbol książąt cieszyńskich), w lewym natomiast polu trzy lilie heraldyczne ułożone w słup (zmodyfikowana połowa herbu biskupów wrocławskichBielsko należało do diecezji wrocławskiej do roku 1925.). Jest to typowy herb złożony z tarczy i figury heraldycznej, zawierający charakterystyczne dla miast średniowiecznych symbole: świętego patrona i odnoszące się do właścicieli. Pieczęć ta używana była zapewne do końca panowania Piastów, czyli roku 1572, kiedy powstało Księstwo bielskie pozostające we władaniu magnackich rodów: Promnitzów, Schaffgotschów i Sunneghów.
Wygląd herbu Bielska w XV-XVI wieku znany jest też dzięki kaflowi piecowemu, glazurowanemu z zieloną polewą o wielkości 19,5 × 21 cm odnalezionemu w 1900, a obecnie znajdującemu się w Muzeum Historycznym Miasta Krakowa, który przedstawia właśnie herb. W prawym polu gotyckiej tarczy widnieje (w postaci wypukłej) pół orła z całą głową odchyloną nieco w lewo od tułowia i z potężnym skrzydłem sięgającym wysokości głowy o trzech wielkich piórach, natomiast w polu lewym znajdują się trzy stylizowane lilie z wygiętymi górnymi płatkami. W przeciwieństwie do herbu z pieczęci, nie ma tu postaci św. Mikołaja. Marian Gumowski, badający dzieje herbu Bielska-Białej w I poł. XX wieku, na podstawie przekazów źródłowych – łacińskiego tekstu Andreasa Persteniusa z 1608, Sacra ac debita templi movi inauguratis wydanego przez pastora Lucasa Wenceliusa z 1610 oraz zapisów XVIII-wiecznego kronikarza Ernsta Otipki wnioskował, że herb jest starszy niż wiek XV i został nadany już w momencie założenia miasta. Tezie tej przeczy obecność w herbie godła biskupów wrocławskich, ponieważ parafię w mieście Bielsku ustanowiono w 1447 (wcześniej była to filia parafii w Starym Bielsku) oraz, w przypadku herbu z pieczęci, figura św. Mikołaja będącego patronem od momentu ustanowienia parafii.
Kolejne pieczęcie miejskie, wielka o średnicy 42 mm i mała o średnicy 25 mm, pochodzące z końca XVI wieku i używane do ok. poł. XVII wieku mają identyczne wyobrażenia herbowe: św. Mikołaj w pozycji stojącej, en face bez aureoli, lilie biskupie posiadające dość ascetyczny, „kreskowy” rysunek, a orzeł ma głowę wychyloną w prawo i pięć dużych piór w skrzydle. Nieco inaczej przedstawia się herb Bielska zawarty w dziele pastora Lucasa Wenceliusa Sacra ac debita templi movi inauguratis z 1610, który ma renesansową stylizację. Także na nim oraz pieczęciach pochodzących z XVIII stulecia głowa orła jest wychylona w prawo przez co upodobnił się on do połowy dwugłowego orła z godła Świętego Cesarstwa Rzymskiego. Zmianom nie uległy natomiast barwy herbu i lilie, nie pojawiła się też korona.
Znaczne modyfikacje w stosunku do herbu średniowiecznego wykazuje herb z tarczy cechowej z 1833. Orzeł jest nienaturalnie wychylony ponad skrzydła i ma długi język, a lilie przypominają dwie złączone litery „W”. Zachowane zostały jednak barwy heraldyczne: żółty orzeł na ciemnobłękitnym polu, srebrne lilie na czerwonym polu i barwna postać św. Mikołaja.
W 1848 bielska rada miejska podjęła uchwałę o usunięciu z herbu figury św. Mikołaja z Miry, patrona miasta. Powstałe po tej decyzji pieczęcie miejskie, rady miejskiej (35 mm) i burmistrza (33 mm), posiadają tylko tarczę herbową o mocno powyginanych kształtach i ubraną w kwiat u góry oraz dwie gałązki u dołu. Jednocześnie zaczęły się pojawiać pieczęcie w ogóle pozbawione herbu. W nadanym Bielsku przez cesarza Franciszka Józefa I w 1869 statucie miejskim nie ma wzmianki o herbie, co jest znakiem utraty przez herb miejski swego pierwotnego znaczenia.