thumb|Grób Delfiny Potockiej thumb|Nagrobek Zygmunta Kaczkowskiego thumb|Kolegiata św. Marcina w Montmorency thumb|Rzeźba epitafijna polskich emigrantów Niemcewicza i Kniaziewicza dłuta Władysława Oleszczyńskiego z 1848 w kolegiacie św. Marcina thumb|Obraz Matki Boskiej Częstochowskiej w kolegiacie Cmentarz Les Champeaux w Montmorency (stary cmentarz w Montmorency) – największa polska nekropolia we Francji, nazwana też panteonem polskiej emigracji. Współcześnie zachowało się w Montmorency 276 grobów, co stanowi znaczącą część wszystkich koncesji na tym niewielkim cmentarzu. Aktualne (stan na rok 2021) pełne opracowanie historii cmentarza i wszystkich pochówków dokonali dr Andrzej Biernat i prof. Sławomir Górzyński ( Cmentarz Champeaux w Montmorency. Groby polskie. Warszawa: Wydawnictwo DiG, 2021. ISBN 978-83-286-0126-0.).
Historia Montmorency to niewielka miejscowość położona w północno-wschodniej części regionu paryskiego (Île-de-France), oddalona od stolicy o kilkanaście kilometrów, o licznych walorach klimatyczno-krajobrazowych.
Wielka Emigracja Pierwszym, który odkrył dla Polaków okolice Montmorency był chory na gruźlicę Maurycy Mochnacki, następnie sędziwy już weteran wojen napoleońskich generał Karol Kniaziewicz. On też przyciągnął tutaj swego przyjaciela Juliana Ursyna Niemcewicza. Bywali tu również na wakacjach Adam Mickiewicz, książę Adam Czartoryski, Delfina Potocka, Fryderyk Chopin i wielu innych. Zauroczenie miejscem spowodowało, że obaj przyjaciele podjęli decyzję, aby ich doczesne szczątki spoczęły właśnie w Montmorency. Pierwszy zmarł Julian Ursyn Niemcewicz (1841), Kniaziewicz zaraz po nim (1842). W ten oto sposób na cmentarzu Champeaux pojawiły się pierwsze polskie nagrobki, dając początek 170-letniej tradycji polskich pochowków.
Od sprowadzenia w 1856 roku zwłok zmarłego w Stambule Adama Mickiewicza i przeniesienia z Père-Lachaise szczątków jego żony Celiny, cmentarz Montmorency stawał się z upływem czasu namiastką panteonu narodowego emigracji. Początkowo przeważały tu pogrzeby osób z kręgu księcia Adama i obozu Hotelu Lambert. Spoczął tutaj sam książę Adam Czartoryski z rodziną, a także najbliższy jego współpracownik hrabia Władysław Zamoyski.
Od końca XIX w. Montmorency stawało się coraz częściej miejscem pochowków polskiej inteligencji, przedstawicieli wolnych zawodów, duchowieństwa, ludzi kultury, arystokracji czy osób twórczych, znanych i znaczących, których działalność wyraźnie odcisnęła się na obliczu polskiego życia na emigracji i jednocześnie podtrzymywała sprawę polską w czasach niewoli. Cmentarz w Montmorency stał się namiastką narodowej nekropolii na wychodźstwie na wzór dziewiętnastowiecznych wawelskich pochówków.
Są tu też groby zbiorowe. Jeden z nich przyjął szczątki Cypriana Kamila Norwida.
Zasłużeni dla polskiego życia na emigracji spoczywają w grobach zbiorowych działającego od 1832 roku Towarzystwa Historyczno-Literackiego w Paryżu i Polskiej Misji Katolickiej.
XX wiek Po II wojnie światowej cmentarz zapełniał się grobami uczestników polskiego i francuskiego ruchu oporu, wojskowych, więźniów obozów oraz tych, którzy na zmiany polityczne w Polsce i podzielonej „żelazną kurtyną” Europie odpowiedzieli trwaniem na emigracji.
Mur pamięci W 1970 roku na odcinku jednego z murów stworzono ścianę pamięci. Istniejące na niej już wcześniej tablice, przypominające wkład polskiego żołnierza i polskich formacji na terenie Francji i zachodzie Europy w dzieło zwycięstwa nad hitleryzmem, uporządkowano, uzupełniono i nadano im oprawę plastyczną. Druga grupa tablic mówi o zesłańczym losie Polaków na Wschodzie, o sowieckich łagrach i tragicznych wydarzeniach na Wołyniu w 1943 roku. Nawiązaniem do tego jest złożona u podnóża ściany urna z ziemią z Katynia, miejsca zbrodni na tysiącach polskich oficerów w 1940 roku.
Wprowadzony w 1981 roku w Polsce stan wojenny spowodował, że znów pojawiła się nad Sekwaną kolejna fala emigrantów. Właśnie tutaj dawali wyraz przywiązania do idei Sierpnia 1980 roku.
Znajduje się tu również tablica z napisem po francusku: „Narodowi polskiemu, który ofiarował tak wiele swoich dzielnych dzieci Francji – wdzięczne miasto Montmorency i departament Val-d’Oise”.
Polacy pochowani na Cmentarzu Od XIX wieku na cmentarzu spoczęło kilkuset Polaków, m.in.: Józef Babiński – lekarz polskiego pochodzenia, neurolog Stanisław Barzykowski – członek Rządu Narodowego Królestwa Polskiego w czasie powstania listopadowego, poseł z powiatu ostrołęckiego na Sejm 1825 roku i sejm 1830–1831 roku, pamiętnikarz Kunegunda Białopiotrowiczowa – publicystka, powieściopisarka, poetka, działaczka społeczna i emigrantka Bolesław Biegas – rzeźbiarz Olimpia Bielajew – konspiratorka sprzed powstania styczniowego, działaczka Komitetu Polskiego i kurierka Rządu Narodowego Kazimierz Biesiekierski – major saperów inżynier Wojska Polskiego II RP Kazimierz Błociszewski – historyk, powstaniec 1848 roku Tadeusz Błociszewski – pedagog, powstaniec 1848 roku, prezes Instytucji Czci i Chleba Hipolit Błotnicki – literat, poeta i tłumacz Edward Borowski – dyplomata, genealog Olga Boznańska – malarka Feliks Breański – generał w powstaniu styczniowym, pułkownik armii królestwa Sardynii, generał służby tureckiej Karol Brzostowski – reformator społeczny, właściciel ziemski Ludwik Bystrzonowski – działacz Wielkiej Emigracji, generał turecki, pułkownik powstania węgierskiego 1848, dyplomata turecki i emigracyjny Jan Chalecki (prawdopodobnie) – generał w czasie powstania styczniowego, generał-major armii Imperium Rosyjskiego, najstarszy stopniem z dowódców polskich, służących w szeregach powstańczych Józef Chamiec – poeta, emigrant Stefan Du Chateau – architekt mieszkający i tworzący we Francji Aleksander Chodźko – poeta Czesław Chowaniec – historyk i bibliotekarz Marian Czarnecki – pułkownik, założyciel i prezes Stowarzyszenia Polskich Kombatantów we Francji, pracownik Radia Wolna Europa. Jego prochy zostały w 2011 roku przeniesione na Cmentarz Wojskowy na Powązkach Henryk Dembiński – gubernator wojskowy Warszawy w okresie powstania listopadowego Wiesław Domaniewski – wybitny działacz Organizacji Młodzieży Narodowej Jerzy Drobnik – dziennikarz związany z obozem narodowym, jeden ze współtwórców i przywódców Związku Młodych Narodowców Seweryna Duchińska – poetka, publicystka, tłumaczka, członek honorowy Towarzystwa Muzeum Narodowego Polskiego w Rapperswilu od 1894 roku Franciszek Henryk Duchiński – etnograf i historyk, działacz emigracyjny Wacław Gasztowtt – literat, pedagog, emigrant Janusz Gąsiorowski – generał brygady WP Józef Stefan Giedroyć – pułkownik Cyprian Godebski – rzeźbiarz Maria Gorecka – córka Adama Mickiewicza, tłumaczka i autorka wspomnień, działaczka filantropijna Antoni Gorecki – poeta, satyryk i bajkopisarz, powstaniec listopadowy i uczestnik wojen napoleońskich Ludwik Gorecki – lekarz Tadeusz Gorecki – malarz portrecista, zięć Adama Mickiewicza Karol Grabowski – działacz emigracyjny Wacław Grzybowski – psycholog i dyplomata, założyciel Unii Narodowo-Państwowej Konstanty Henszel – cywilny naczelnik powiatu lidzkiego w powstaniu styczniowym, lekarz, działacz narodowy, społeczny i emigracyjny Maksymilian Hertel – poeta i inżynier, uczestnik powstania styczniowego i działacz emigracji we Francji Michał Hube – referendarz Rady Stanu Józef Jaklicz – legionista, zastępca Szefa Sztabu Głównego Wojska Polskiego, zastępca Szefa Sztabu Naczelnego Wodza w kampanii wrześniowej 1939 r., dowódca piechoty dywizyjnej 3. Dywizji Piechoty w kampanii francuskiej 1940 r., następnie dowódca Wojska Polskiego we Francji i szef ewakuacji z Francji do Wielkiej Brytanii, zaś po wojnie skarbnik Towarzystwa Historyczno-Literackiego w Paryżu Augustyn Jakubisiak – ksiądz, profesor filozofii Eustachy Januszkiewicz – pisarz, wydawca, publicysta i księgarz Teodor Jełowicki – sekretarz gubernialny kijowski, marszałek powiatu humańskiego Zygmunt Kaczkowski – powieściopisarz i poeta, działacz narodowowyzwoleńczy Maria Kasterska – pisarka, doktor literatury francuskiej Karol Otto Kniaziewicz – uczestnik insurekcji kościuszkowskiej, jeden z dowódców Legionów Polskich we Włoszech, działacz emigracyjny Szymon Konarski – ekonomista, heraldyk i genealog Tomasz Konarski – generał brygady kawalerii wojsk polskich w powstaniu listopadowym Stanisław Kunatt – ekonomista, publicysta Wanda Władysława Ładzina – działaczka społeczna i polityczna, pisarka, publicystka, poseł na Sejm RP I kadencji z ramienia Związku Ludowo-Narodowego Stanisław Lam – wydawca, publicysta, encyklopedysta, krytyk i historyk literatury Jerzy Stefan Langrod – prawnik, specjalista w dziedzinie prawa administracyjnego, nauki organizacji i zarządzania oraz prakseologii Zbigniew Laskowski – lekarz wojskowy Henryk Lasocki – uczestnik powstania 1848 roku, członek Towarzystwa Demokratycznego Polskiego w Metz w 1848 roku Tadeusz Makowski – malarz Jan Matyasik – dziennikarz, publicysta Chrześcijańskiej Demokracji Feliks Michałowski – lekarz, powstaniec 1830 roku, emigrant, demokrata Adam Mickiewicz – pochowany tu w 1856 roku, zwłoki sprowadzone ze Stambułu. Prochy poety przeniesiono w 1890 roku na Wawel, ostatecznie spoczął w Kryptcie Wieszczów Narodowych na Wawelu Władysław Mickiewicz – syn i biograf Adama Mickiewicza, tłumacz, publicysta Celina Mickiewiczowa – żona Adama Mickiewicza. Jej zwłoki przeniesiono tutaj po ekshumacji z Cmentarza Père-Lachaise. Grobowiec rodziny Mickiewiczów istnieje do dziś Jerzy Henryk Mond – prawnik, dziennikarz i politolog Bolesław Motz – lekarz, działacz polityczny na emigracji, senator RP Wiktor Niedźwiedzki – powstaniec 1831, emigrant Julian Ursyn Niemcewicz – dramaturg, powieściopisarz, poeta, pamiętnikarz. Jego pogrzeb w maju 1841 roku był pierwszym polskim pogrzebem na tym cmentarzu Jerzy Nomarski – fizyk, optyk i konstruktor, wykładowca w paryskiej École supérieure d'optique (Wyższej Szkole Optyki) Cyprian Kamil Norwid – poeta zmarł w 1883 roku w kościelnym przytułku w Ivry pod Paryżem i tam został pochowany, ale po pięciu latach wygasła licencja na zachowanie nagrobka, więc szczątki przeniesiono do tutejszej zbiorowej mogiły polskiej. W 2001 roku urnę z ziemią z grobu przeniesiono do Krypty Wieszczów Narodowych na Wawelu Antoni Oleszczyński – artysta grafik, autor miedziorytów i stalorytów Władysław Oleszczyński – rzeźbiarz Tomasz August Olizarowski – dramatopisarz Władysław Ordęga – dyplomata Wiktor Osławski – powstaniec listopadowy, mecenas nauki i sztuki, kolekcjoner dzieł sztuki, filantrop Helena Paderewska – działaczka społeczna, żona kompozytora i premiera Ignacego Paderewskiego Alfred Paderewski – syn Ignacego Paderewskiego Tadeusz Pajor – księgarz Roman Palester – kompozytor, od 1947 przebywający i tworzący na emigracji Józef Pankiewicz – malarz i grafik, pedagog Władysław Pańczak – dziennikarz lwowski aktywny w okresie międzywojennym oraz w czasie II wojny światowej Bronisław Piłsudski – polski etnograf, badacz kultury Ajnów, starszy brat Józefa Zofia Piotrowska – pedagog, historyk literatury Władysław Pobóg-Malinowski – oficer artylerii Wojska Polskiego, historyk Władysław Poniński – działacz emigracyjny, prezes Związku Polskich Kawalerów Maltańskich Leon Postawka – ksiądz, działacz narodowy i społeczny, pamiętnikarz Delfina Potocka – przyjaciółka m.in. Zygmunta Krasińskiego Klaudyna Potocka – opiekunka powstańców listopadowych, twórczyni instytucji dobroczynnej „Czci i chleba” opiekującej się emigrantami Edward Pożerski – lekarz i autor książek kucharskich, polskiego pochodzenia Andrzej Prus-Bogusławski – oficer, cichociemny, dziennikarz, pisarz, autor książek historycznych Franciszek Jan Pułaski – historyk, historyk literatury, polityk i dyplomata Jan Nepomucen Rayski – powstaniec 1848 i 1863, emigrant, przemysłowiec, pisarz, publicysta Bolesław Rubach – powstaniec 1863 roku, działacz emigracyjny Józef Rutejko – pedagog, bibliotekarz, emigrant