thumb|Maltańska galera zakonu joannitów (model muzealny) Galera – dawny typ okrętu o napędzie wiosłowym, zazwyczaj wyposażonego również w osprzęt żaglowy.

Używany przede wszystkim na Morzu Śródziemnym (Egipt, Fenicja, Grecja, Kartagina, Rzym, Bizancjum) od czasów starożytnych aż do XIX wieku. W starożytności do wiosłowania często wykorzystywano niewolników, jeńców lub skazańców, zwanych galernikami.

Historia Nazwa „galera" pochodzi od greckiej nazwy rekina – galeos, którego głowa przypominała dziób tych okrętów. Historia zastosowania galer jest wyjątkowo długa: od starożytności (bitwa w delcie Nilu, bitwa koło Alasziji) aż do bitwy pod Lepanto (1571), w której uczestniczyło ok. 550 galer i galeasów w wojnie Ligi Świętej (Hiszpania, Wenecja, Genua, Państwo Kościelne) z Turkami osmańskimi. Choć po tej bitwie galery były wciąż wykorzystywane aż do XIX w., jednak pełniły już wtedy raczej funkcje paradne i reprezentacyjne.

Galery były niezwykle smukłe, ponieważ ich stosunek szerokości do długości wynosił 1:6, końcowo nawet 1:9, co przy napędzie wiosłowym pozwalało uzyskać spore prędkości. Początkowo miały dwa, a następnie trzy, cztery i więcej rzędów wioseł, ale od XIV w. drugi rząd zanikł. Dodatkową nowością stało się stosowanie apostis, czyli podłużnej belki, na której oparte były wiosła, zamiast, jak wcześniej, otworów w burcie. Na jedną burtę przypadało 20–26 wioseł. Wskutek ewolucji wiosło osiągało masę 250 kg i wymagało do obsługi 5–8 galerników. W XIII wieku na galerach zaczęto stosować nadbudówkę rufową, a w XV w. ster zawiasowy. thumb|Przykład północnoeuropejski – model szwedzkiej galery z ożaglowaniem łacińskim (1715) Zmiany następowały również w ożaglowaniu: poza wiosłami jako napęd stosowano skośne ożaglowanie łacińskie – początkowo jako jeden żagiel, od XV wieku dwa, które były refowane. Reje ich były bardzo wydłużone, mimo to ożaglowanie takie niezdatne było do napędzania tak dużych jednostek. Główną broń galer stanowił taran dziobowy (potem również tarany boczne), którego funkcją było przebijanie kadłuba jednostki przeciwnika albo połamanie jej wioseł. Do walki pokładowej galery posiadały mostek abordażowy.

W XV wieku na galerach pojawiły się działa, zazwyczaj umieszczane w nadbudówce dziobowej w liczbie od trzech do siedmiu. Największe (24–26-funtowe) umieszczano z przodu, a mniejsze po bokach. Oprócz klasycznych galer powstały jeszcze zbliżone typy, takie jak ćwierćgalery, półgalery i galeasy (których nazwa jest pochodną od galera grossa). Zmierzch stosowania galer spowodowany był skutecznością artylerii na galeonach. Dla galer został opracowany nowy sposób budowy jednostek – szkieletowy, który upowszechnił się w czasie późniejszym.

Typy galer Starożytne Zdjęcie Nazwa Typ 150px monera (monorema, unirema) jednorzędowiec 150px diera (birema, duorema, dikrotos) dwurzędowiec 150px triera (trirema) trójrzędowiec tetrera (quadrirema) czterorzędowiec 100px pentera (quinquerema) pięciorzędowiec hexera (sexirema) sześciorzędowiec heptera (septirema) siedmiorzędowiec oktera ośmiorzędowiec polirema okręt wielowiosłowy (np. decera, dodekera, dekatriera, tessarakontera) quadragintarema czterdziestorzędowiec pentekontera typ monery o 50 wiosłach, po 25 z każdej strony statku hekakontera typ monery 100-wiosłowej 150px samaina (samajna) dwurzędowiec wynaleziony na Samos (VI w. p.n.e.) dla celów wojennych i handlowych (transport) 150px hemiolia półtorarzędowiec (częsty u piratów) trihemiolia (tremiolia) szybka triera, udoskonalenie hemiolii używane we flocie rodyjskiej 150px liburna lekka, szybka galera rzymska (pochodzenia pirackiego), głównie do działań wojennych lembus niewielka, szybka, zwrotna galera rzymska dla celów cywilnych i wojskowych (pochodzenie pirackie) 150px dromona (dromon) standardowa galera bizantyjska

Średniowieczne Zdjęcie Nazwa Typ langskipy długie okręty 150px drakkar (serpent) busse skeide 150px snekke (snekkja) sud kaupskipy statki handlowe karv (karve, karfi) 150px knaar (knarr, knorr, knörr)

Nowożytne Zdjęcie Nazwa Typ 150px galeas (galeazza, galeasa; tur. mahon) galera duża 150px galeota (galiot, galeotta) półgalera, galera mała bergantina ćwierćgalera 150px fusta niewielka, pomocnicza galera śródziemnomorska panfina ciężka galera transportowa 150px skampaweja lekka rosyjska galera

Uwagi

Bibliografia

Marian Mickiewicz, "Z dziejów żeglugi" Warszawa "Nasza Księgarnia", 1971 Stefan Gulas, "Żaglowce" Warszawa Wyd. Sport i Turystyka, 1985

Linki zewnętrzne Galery greckie i rzymskie (ang.)

Kategoria:Historyczne klasy okrętów Kategoria:Flota starożytnego Rzymu