Henryk Książek (ur. 8 listopada 1923 w Kosumcach, zm. 4 czerwca 1946 w SanokuInskrypcja na grobie podała: ur. 1924 r., stracony w maju 1946 r.) – oficer Wojska Polskiego, żołnierz partyzantki antykomunistycznej.

Życiorys thumb|240px|Południowo-zachodnia część sanockiego rynku, miejsce egzekucji thumb|240px|Grób Henryka Książka Urodził się 8 listopada 1923 w Kosumcach koło KarczewaInformacja przekazana przez jego krewnego Łukasza Maurycego Stanaszka za pośrednictwem historyka Andrzeja Romaniaka. Inne miejsce urodzenia (Garwolin) Henryk Książek podał jako fałszywe. jako syn Feliksa i Anieli z d. GawinASC. par. Ostrówek.. W młodości był harcerzem. Po wybuchu II wojny światowej podczas okupacji niemieckiej działał w Armii Krajowej.

Latem 1944 powołany do formującego się w okolicach Siedlec 32 pułku piechoty w ramach 2 Armii Wojska Polskiego. W stopniu chorążego służył w plutonie chemicznym 1 kompanii strzeleckiej I batalionu w 34 pułku piechoty w składzie 8 Dywizji Piechoty. Książek już wcześniej znalazł się w kręgu zainteresowania organów Informacji Wojskowej i wiedząc o tym, zdecydował się na dezercję. 21 kwietnia 1946 razem z kolegą, porucznikiem Tadeuszem Lipskim odłączył się od oddziału i przyłączył się do samodzielnego batalionu operacyjnego NSZ „Zuch” mjr. Antoniego Żubryda.

Brał udział w akcji likwidacji szefa Wydziału Polityczno-Wychowawczego 8 Drezdeńskiej Dywizji Piechoty kpt. Abrahama Premingera 30 kwietnia 1946. 18 maja 1946 podczas potyczki na Posadzie obok Fabryki Wagonów przy ulicy Kazimierza Lipińskiego, pomiędzy oddziałem Żubryda a funkcjonariuszami Powiatowego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego (PUBP) w Sanoku (w tym czasie kierował nim por. Antoni Cebula), którzy nadjechali ze swojej siedziby, zginął szef sztabu 8 DP ppłk Teodor Rajewski i sowiecki major Piwowar. Książek został ciężko ranny w nogę, i mimo że ukrył się nieopodal w piwnicy nowo budowanego domu, został wydany w ręce UB. Został on z miejsca przekazany do dyspozycji Informacji Wojskowej 8 DP i umieszczony w areszcie w koszarach przy ul. Adama Mickiewicza. Po dwóch tygodniach śledztwa, wyrokiem Sądu Okręgowego w Rzeszowie z 4 czerwca 1946 (w trybie doraźnym na wyjazdowej sesji sądu, która odbyła się w Sanoku, najprawdopodobniej decyzją sędziego ppor. Norberta Ołyńskiego, na wniosek oskarżyciela ppor. Mariana Stokłosy) został zdegradowany i skazany na śmierćWedług Mariana Jarosza, który wskazał tożsamość Stanisław Książek, egzekucja odbyła się 26 maja 1946. . Jeszcze tego samego dnia została przygotowana szubienica, a do jej osobistego nadzorowania został zmuszony ówczesny przewodniczący Miejskiej Rady Narodowej w Sanoku, Michał Hipner (w akcie protestu złożył dymisję z urzędu, która nie została przyjęta), po czym Henryk Książek został powieszony na sanockim rynku w publicznej egzekucji. Wyrok został wykonany, mimo że Henryk Książek był ranny – miał nogę w gipsie; ponadto podczas egzekucji zostały zasłonięte jego usta.

Osoba Henryka Książka została wzmiankowana w tekście (został określony jako dezerter i skrytobójczy zabójca oficera WP) oraz na fotografii w obszernym artykule pt. Wojsko łamie terror NSZ, banderowców i spółki, opublikowanym na łamach tygodnika ilustrowanego „Żołnierz Polski” w czerwcu 1946. Naoczny świadek egzekucji Henryka Książka, Barbara Winiecka (wówczas pod panieńskim nazwiskiem Lurska), tak wspominała to wydarzenie:

O straceniu trzech żołnierzy NSZ w Sanoku wypowiedziały się po latach inne osoby. Uczestniczący w egzekucji jako uczeń gimnazjalny Marian Burczyk (późniejszy ksiądz katolicki, w latach 90. proboszcz parafii Przemienienia Pańskiego w Sanoku) zwrócił uwagę na złożenie ciała Henryka Książka w trumnie z nieheblowanych desek. W swoich wspomnieniach nauczyciel sanockiego gimnazjum Józef Stachowicz opisał, iż egzekucje wywołały wzburzenie wśród lokalnej ludności, podkreślając, że uczestniczyli w nich licznie przedstawiciele Armii Czerwonej, co miało stanowić rodzaj odwetu (ponadto J. Stachowicz wskazał, jakoby Henryk Książek był kawalerem Orderu Virtuti Militari).

Chorąży Henryk Książek został pochowany bez ceremonii pogrzebowej na cmentarzu przy ulicy Matejki (część obecnego Cmentarza Centralnego) obok straconych 24 maja towarzyszy broni: szeregowców Władysława Skwarca i Władysława Kudlika. Decyzją komunistycznych władz grób pozostał bezimienny, aż do 1990.

Jego dalekim krewnym jest Łukasz Maurycy Stanaszek, antropolog i archeolog.

Upamiętnienie thumb|240px|Uroczystość odsłonięcia tablicy upamiętniających straconych żołnierzy NSZ 4 czerwca 2014 w Sanoku thumb|240px|Tablicy upamiętniająca Władysława Kudlika, Władysława Skwarca i Henryka Książka w Sanoku (2014) 24 maja 1990, w 44-tą rocznicę egzekucji, z inicjatywy Komitetu Obywatelskiego „Solidarność” w Zagórzu, odprawiona została msza święta żałobna w kościele pw. Przemienienia Pańskiego w Sanoku w intencji dusz Władysława Skwarca, Władysława Kudlika oraz Henryka Książka. Mszę św. celebrował i kazanie wygłosił ks. prałat Adam Sudoł. Po nabożeństwie jego uczestnicy przeszli ulicami miasta na cmentarz przy ul. Matejki, gdzie złożono, ufundowane przez Miasto i Gminę Zagórz wieńce i kwiaty. Okolicznościowe przemówienie nad grobami pomordowanych towarzyszy broni wygłosił historyk Jerzy Tarnawski.

Była to pierwsza, publiczna uroczystość upamiętniająca ofiary egzekucji z 1946. Kolejna odbyła się 25 maja 1996.

Publiczne wykonanie wyroków śmierci w Sanoku z 1946 oraz ich ofiary zostały omówione w filmie dokumentalnym pt. Publiczne egzekucje na Rzeszowszczyźnie w 1946 roku z 2011, który powstał we współpracy TVP Rzeszów i oddziału IPN w Rzeszowie (scenariusz i reżyseria: Józef Matusz). Tablicę wykonał rzeźbiarz Adam Przybysz, krewny żołnierza oddziału „Zuch” Adama Płazy, który zmarł w wyniku ran po potyczce na Posadzie 18 maja 1946.

4 czerwca 2014 w Sanoku została odsłonięta tablica upamiętniająca trzech żołnierzy NSZ straconych w egzekucjach w mieście 24 maja i 4 czerwca 1946. Treść inskrypcji brzmi: "Pamięci żołnierzy antykomunistycznego oddziału partyzanckiego Narodowych Sił Zbrojnych pod dowództwem kpt. Antoniego Żubryda, straconych przez komunistycznych oprawców w publicznych egzekucjach: chor. Henryka Książka powieszonego 4.VI.1946 r. na sanockim rynku oraz Władysława Kudlika i Władysława Skwarca powieszonych 24.V.1946 r. na sanockim stadionie. 4 czerwca 2014 r. Sanoczanie". Została umieszczona na fasadzie kamienicy przy ulicy Rynek 20 przylegającej do kościoła Franciszkanów w Sanoku, którzy udostępnili miejsce na swojej własności (budynek znajduje się w innym, ppłudniowo-wschodnim rejonie rynku, niż miejsce w którym dokonano egzekucji Henryka Książka – narożnik południowo-zachodni).

Uwagi

Przypisy

Bibliografia Krzysztof Kaczmarski, Andrzej Romaniak (red.), Powiat sanocki w latach 1944–1956, Muzeum Historyczne w Sanoku i Instytut Pamięci Narodowej Oddział w Rzeszowie, Rzeszów–Sanok 2007 Andrzej Romaniak, Publiczne egzekucje w Sanoku - maj - czerwiec 1946 r., 2005 Jerzy Tarnawski, 44 rocznica egzekucji, w: "Ziemia Sanocka" z 24 maja 1990

Kategoria:Harcerze Kategoria:Pochowani na Cmentarzu Centralnym w Sanoku Kategoria:Polskie ofiary represji stalinowskich stracone w Polsce Ludowej 1944–1956 Kategoria:Więźniowie polityczni w Polsce Ludowej 1944–1956 Kategoria:Wojskowi związani z Sanokiem Kategoria:Żołnierze Armii Krajowej Kategoria:Żołnierze Narodowych Sił Zbrojnych Kategoria:Straceni przez powieszenie Kategoria:Urodzeni w 1923 Kategoria:Zmarli w 1946