Pasja – instalacja autorstwa Doroty Nieznalskiej, polskiej artystki współczesnej, należąca do nurtu sztuki krytycznej, wystawiona w gdańskiej Galerii Wyspa w 2001 roku. Instalacja składała się z dwóch części: filmu wideo przedstawiającego mężczyznę ćwiczącego na siłowni oraz zawieszonego na łańcuchu metalowego krzyża z wkomponowanym zdjęciem prącia w centralnym miejscu.

Zestawienie tych dwóch elementów – symbolu świętego dla chrześcijan i męskich genitaliów – wywołało duże kontrowersje w mediach, a następnie w społeczeństwie, wzbudziło dyskusję o granicach sztuki i wolności wypowiedzi artystycznej. Nieznalska została oskarżona o obrazę uczuć religijnych i w 2003 roku skazana na karę wykonania prac społecznych. Od wyroku jednak się odwołała i w 2010 roku została oczyszczona z zarzutów.

Okoliczności powstania Do religii i religijności Nieznalska nawiązała po raz pierwszy w 1999 roku w swojej pracy dyplomowej pt. Absolucja (instalacja złożona z fotografii, filmu wideo i drewnianego konfesjonału). Interesowała się także w tamtym czasie zagadnieniami związanymi ze źródłami zła, dominacją, przemocą, agresją, a wcześniej także problemem gwałtów (instalacja Modus Operandi z 1998 roku). Opowiada o tym, między innymi, jej cykl fotografii bez tytułu z 1999 roku (przedstawienie relacji nagiego mężczyzny i uległego psa).

Dzięki swojemu partnerowi poznała środowisko mężczyzn ćwiczących w amatorskich siłowniach. Wizyty w takich miejscach zainspirowały ją w 2000 roku do stworzenia instalacji pt. Wszechmoc: rodzaj męski, składającej się z elementów wyposażenia siłowni (gumowa mata, talk, lustra, stalowe drążki do ćwiczeń). Całość została oświetlona czerwonym światłem, towarzyszyły jej także nagrane na siłowni dźwięki mające wywoływać konotacje seksualne: sapanie, stękanie i przeklinanie. W 2001 roku Nieznalska wystawiła fotografię pt. Potencja, przedstawiającą mężczyznę z zaciśniętą pięścią w okolicach krocza i napiętymi mięśniami. Instalacja Pasja była kontynuacją tematyki męskości, w tym siły fizycznej i kultu macho, co artystka wielokrotnie podkreślała w wywiadach.

Opis instalacji Instalacja Pasja składa się z 45-minutowego, zapętlającego się, kolorowego materiału wideo (bez dźwięku), który przedstawia w zwolnionym tempie twarz mężczyzny ćwiczącego na siłowni, oraz ze stalowego krzyża o wymiarach 104,7 x 90 x 19,5 cm zawieszonego na łańcuchu. Elementy konstrukcyjne krzyża zostały wykonane na zamówienie w Centrum Rzeźby Polskiej w Orońsku, następnie pocięte i zespawane przez Nieznalską. Na jego całej powierzchni widnieje kolorowe zdjęcie prącia, przy czym genitalia znajdują się w centralnym punkcieNieznalska nigdy nie ujawniła personaliów osoby pozującej do tej fotografii, także przed sądem odmówiła odpowiedzi na to pytanie. Źródło: . Krzyż był typu greckiego, o czym świadczą proporcje – inne niż krzyża łacińskiego. Film odtwarzano za pomocą projektora, a cała instalacja była prezentowana w zaciemnionym pomieszczeniu.

Wystawy thumb|Dom Studencki ASP, w którym jedno z pięter zajmowała do 2002 roku Galeria Wyspa, miejsce wystawy Pasji Pasję wystawiono po raz pierwszy w 2001 roku w białostockiej Galerii Arsenał. Na prośbę dyrektorki Moniki Szewczyk centralne miejsce stalowego krzyża zostało zasłonięte białą kartką (dyrektorka obawiała się protestów lokalnych polityków Ligi Polskich Rodzin). Z okazji wystawy wydano 28-stronicowy katalog () w językach polskim i angielskim.

Instalację w całości pokazano po raz pierwszy jako część wystawy „Nowe prace”, czynnej od 14 grudnia 2001 do 20 stycznia 2002 roku, od poniedziałku do piątku w godz. 11–14, w gdańskiej Galerii Wyspa (Dom Studencki ASP przy ul. Chlebnickiej 13/16). Wystawa uzyskała dofinansowanie z miejskiego budżetu (w wysokości 2000 zł), jej opis i projekt został zaakceptowany przez wiceprezydenta Gdańska Adama Landowskiego oraz dyrektorkę Wydziału Spraw Społecznych w Gdańsku Krystynę Konieczną. Kuratorem był Grzegorz Klaman, profesor Akademii Sztuk Pięknych i promotor pracy dyplomowej Nieznalskiej. Za jego namową artystka codziennie podczas trwania wystawy przebywała w galerii, aby wyjaśniać odbiorcom sens Pasji.

Znaczenie Praca podejmuje temat kultu męskiego ciała oraz związanego z nim cierpienia. Tytuł nawiązuje do dwuznaczności słowa pasja, które w języku polskim oznacza zarówno wielkie zamiłowanie do czegoś, jak i mękę Chrystusa (jej opis, przedstawienie, a także kult tej męki). Jest to więc termin, który nawiązuje zarówno do sfery sacrum, jak i profanum. Artystka zestawiła w instalacji fizyczny ból podejmowany na własne życzenie przez mężczyzn, którzy chcą mieć dzięki temu silniejsze ciało, a także cierpienie wynikające z wiary religijnej. Zestawienie to nadało instalacji wydźwięk ironiczny.

Nieznalska na temat swojej pracy wypowiedziała się następująco:

Według Piotra Piotrowskiego figura krzyża użyta w instalacji nie stanowi nawiązania do postaci Chrystusa, gdyż ten ukrzyżowany został na krzyżu łacińskim. Nieznalska wykorzystała natomiast krzyż grecki, symbolizujący ideał; genitalia stanowią w utworze Nieznalskiej symbol męskości, a umieszczenie ich w krzyżu greckim pokazywało, że jest to symbol idealizowany.

Z kolei według Izabeli Kowalczyk zestawienie genitaliów (symbolizujących męskość) z krzyżem i ćwiczeniami na siłowni umieszcza męskość w dwóch kontekstach: katolickiego i konsumpcyjnego modelu życia; zestawia je z takimi znaczeniami, jak cierpienie i samopoświęcenie oraz pokazuje, że wzorce stawiane mężczyznom są praktycznie nieosiągalne. Kowalczyk odczytuje też Pasję jako pracę o współczesnym przyjmowaniu przez kulturę konsumpcyjną pozycji nowej religii, a siłownię widzi w tym kontekście jako nową świątynię.

Według amerykańskiej teatrolog Magdy Romanskiej w Pasji ciało męskie zostaje poddane uprzedmiotowieniu i przemocy, podobnie, jak tradycyjnie działo się z ciałem kobiecym. Jednocześnie badaczka widzi w instalacji wyraz współczucia i próbę zrozumienia udręczonej i poddanej presji męskości. Wykorzystany w Pasji symbol krzyża nie ma wymiaru religijnego, a stanowi symbol cierpienia jako takiego, natomiast wpisane weń genitalia wskazują na źródło tego cierpienia: kulturowy ideał męskości, który wymusza na mężczyźnie, aby dla potwierdzenia swojej tożsamości płciowej przekraczał swoje możliwości fizyczne. Badaczka zestawia też Pasję ze sztuką feministyczną, która podejmowała temat opresyjnego działania kultury na kobiecość i wywołanych tym zachowań kompulsywnych u kobiet.

Odmienną interpretację zaproponował literaturoznawca Marcin Kowalczyk, umieszczając Pasję w kontekście karnawalizacji. Według niego autorka wprawdzie poruszyła temat trenowania do męskości i uporczywego budowania muskularnej sylwetki drogą cierpienia, ale ponieważ wykorzystała w swojej pracy symbol krzyża ze zdjęciem prącia, dokonała desakralizacji tego symbolu (umieściła go w dole materialno-cielesnym). Kowalczyk przywołuje inne dzieła sztuki współczesnej, które wpisują się w logikę karnawału: Piss Christ Andresa Serrano, The Holy Virgin Mary Chrisa Ofiliego, Yo Mama's Last Supper Renée Cox itp.

Inne interpretacje odnoszą umieszczone na krzyżu genitalia do ikonografii chrześcijańskiej, w której widoczne na wizerunkach ukrzyżowanego Chrystusa genitalia stanowiły znak jego człowieczeństwa. Krytyk i kurator Paweł Leszkowicz odczytywał Pasję jako portret masochizmu mężczyzn, którzy nieustannie zwiększają swoją siłę fizyczną. Z kolei według Agnieszki Sabor praca Nieznalskiej nie jest dziełem sztuki (tj. nie ma wartości artystycznej), a stanowi wypowiedź o charakterze zaangażowanego, społecznego i feministycznego reportażu i tylko przez ten pryzmat powinna być rozpatrywana.

Jerzy Krechowicz, ówczesny rektor ASP w Gdańsku, zeznał przed sądem, że w jego opinii praca Nieznalskiej nie przedstawia żadnej wartości artystycznej, jest grafomańska i powstała tylko po to, by prowokować.

Reakcja mediów i polityków Kontekst W latach 90. i na początku XXI w. wiele dzieł artystów, szczególnie tych należących do nurtu sztuki krytycznej, budziło kontrowersje w mediach i polskim społeczeństwie. Pierwszą pracą, która spotkała się z tego typu reakcją, była Piramida zwierząt Katarzyny Kozyry (1993), później były to prace m.in. Piotra Uklańskiego Naziści (1998), Zbigniewa Libery Lego. Obóz koncentracyjny (1996) czy Maurizio Cattelana (rzeźba przedstawiająca papieża Jana Pawła II przygniecionego meteorytem). Jednak największe kontrowersje wywołała instalacja Nieznalskiej – ze względu na zestawienie krzyża (będącego chrześcijańskim symbolem śmierci i zmartwychwstania Jezusa) oraz genitaliów.

Media W dniu otwarcia wystawy na łamach dodatku do Gazety Wyborczej „Co jest grane?” pojawił się artykuł pt. Pasja feministyczna, informujący o wystawie i planowanym na godz. 19 wernisażu. Trzy dni przed końcem wystawy, tj. 17 stycznia 2002 roku, na łamach lokalnego dodatku do Gazety Wyborczej opublikowano artykuł Anny Urbańczyk zatytułowany Pasja kontrowersyjna; według autorki tekstu zestawienie krzyża i męskich genitaliów było zaskakujące: Nic dziwnego, że realizacja szokuje, może (i czyni to) obrażać uczucia religijne.

18 stycznia w głównym wydaniu programu informacyjnego Fakty wyemitowano materiał na temat Pasji, zatytułowany „Sztuczka”. 19 stycznia zainteresowanie instalacją wyraziły także inne media prasowe i telewizyjne, sprawa zyskała ogromny rozgłos. Wszyscy, którzy opiniowali wystawę przyznawali, że nie widzieli jej osobiście.

Incydent w Galerii 21 stycznia 2002 roku w zamkniętej tego dnia dla publiczności galerii miał miejsce incydent z udziałem członków Ligi Polskich Rodzin, m.in. Gertrudy Szumskiej, Stanisława Żyły i Roberta Strąka, którzy wtargnęli do pomieszczeń wystawowych z żądaniem wydania im instalacji, a konkretnie stalowego krzyża. Twierdzili, że praca Nieznalskiej obraziła ich uczucia religijne. Ich zamiar nie doszedł jednak do skutku, ponieważ wystawa była już wówczas zdemontowana, a artystka odmówiła im wydania krzyża. Świadkami tego incydentu byli dziennikarze. Robert Strąk, poseł LPR z Gdyni, wydał wówczas oświadczenie dla prasy, w którym napisał między innymi:

Postępowanie karne thumb|Dorota Nieznalska na ławie oskarżonych w Sądzie Rejonowym w Gdańsku (13 stycznia 2003) thumb|Robert Strąk zeznaje przed Sądem Rejonowym w Gdańsku; Nieznalska na drugim planie (13 stycznia 2003) thumb|Dorota Nieznalska na ławie oskarżonych w Sądzie Rejonowym w Gdańsku (28 kwietnia 2003) thumb|Dorota Nieznalska udziela wywiadu w Sądzie Rejonowym w Gdańsku (2 czerwca 2003 roku)

Oskarżenie i proces Na podstawie zawiadomienia o podejrzeniu popełnienia przestępstwa, złożonego m.in. przez posła Roberta Strąka i posłankę Gertrudę Szumską oraz osoby prywatne, prokurator skierował 12 kwietnia 2002 roku do sądu rejonowego w Gdańsku akt oskarżenia, sformułowany na podstawie art. 196 Kodeksu karnego:

Nie zastosowano środka zapobiegawczego w stosunku do Nieznalskiej. Pierwsza rozprawa odbyła się 16 września 2002 roku, obrońcą Nieznalskiej podczas całego procesu był Wojciech CieślakPonieważ Nieznalska nie była w stanie zapłacić za pomoc prawną, więc mecenas zgodził się przyjąć w ramach wynagrodzenia kilka rysunków artystki. Źródło: . W charakterze świadków przesłuchano osoby, których uczucia religijne miały zostać obrażone. Przyznawały one jednocześnie, że nie widziały osobiście wystawy, a znają ją jedynie z artykułu zamieszczonego w Gazecie Wyborczej i relacji telewizyjnej stacji TVN. Instalacja, jako dowód w sprawie, została zabezpieczona przez prokuraturę. W roli oskarżyciela posiłkowego wystąpił Tomasz Pączek, osoba prywatna. Nieznalska nie przyznała się do popełnienia zarzucanych jej czynów, konsekwentnie w trakcie całego procesu twierdziła, że nie zamierzała obrazić uczuć religijnych.