Paweł Aleksander Pawlikowski (ur. 15 września 1957 w Warszawie) – polski reżyser, scenarzysta, producent filmowy i nauczyciel akademicki.
W latach 90. XX wieku zrealizował dla BBC kilka filmów dokumentalnych. W Wielkiej Brytanii wyreżyserował filmy fabularne Ostatnie wyjście (2000) i Lato miłości (2004). W latach 2004–2007 wykładał na Oxford Brookes University. Wyreżyserował Kobietę z piątej dzielnicy (2011). Międzynarodowe uznanie przyniosły mu filmy Ida (2013), Zimna wojna (2018) i Ojczyzna (2026). Dwa pierwsze zostały nagrodzone Złotymi Lwami na Festiwalu Polskich Filmów Fabularnych w Gdyni oraz Orłami dla najlepszego filmu. Za Idę otrzymał również Oscara dla najlepszego filmu nieanglojęzycznego (pierwszego w dziejach polskiej kinematografii Oscara dla filmu pełnometrażowego), a za Zimną wojnę i Ojczyznę – nagrodę za reżyserię na Festiwalu Filmowym w Cannes.
W swoich filmach, które reżyseruje na podstawie współtworzonych przez siebie scenariuszy, Paweł Pawlikowski portretuje bohaterów, którzy są pozbawieni tożsamościowej stabilności. Szczególne miejsce w jego utworach zajmują kobiety. Jego styl filmowy charakteryzowany był jako poetycki oraz umożliwiający odbiorcom skupianie się na przeżyciach bohaterów. W jego utworach odnajdywano aluzje do dzieł takich twórców jak Krzysztof Kieślowski, Yasujirō Ozu i Robert Bresson. Paweł Pawlikowski został laureatem nagrody Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego (2014) i Wiktora dla twórcy roku (2015). Został odznaczony Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski.
Życiorys Młodość, wykształcenie Paweł Pawlikowski urodził się 15 września 1957 w Warszawie. Jego matka, pochodząca z tradycyjnej katolickiej rodziny, była początkowo artystką baletową. Gdy zaczęła mieć problemy zdrowotne, ukończyła filologię angielską, a następnie wykładała na Uniwersytecie Warszawskim. Jego ojciec natomiast był lekarzem pochodzenia żydowskiego. Babka ze strony ojca, również z zawodu lekarka pochodzenia żydowskiego, została zamordowana w Auschwitz. On sam został ochrzczony i tak jak matka był katolikiem. Matką chrzestną Pawlikowskiego była aktorka Barbara Kwiatkowska-Lass, przyjaciółka jego matki.
Ojciec Pawlikowskiego na fali antysemickiej nagonki, będącej następstwem wydarzeń marcowych, już po rozpadzie małżeństwa w 1969 wyjechał do Austrii. W 1971, gdy Paweł Pawlikowski miał 14 lat, wyjechał wraz z matką do Wielkiej Brytanii. Rodzice Pawlikowskiego potem zeszli się w zachodnich Niemczech, gdy ojciec przeniósł się z Austrii. Później mieszkali we Włoszech i we Francji, a następnie na stałe osiedlili się w Anglii. Pierwszy okres pobytu w Anglii spędził w katolickiej szkole pod Londynem prowadzonej przez Zgromadzenie Księży Marianów. Ponieważ nie chciał się uczyć i poddać dyscyplinie, został z niej wyrzucony, w związku z czym ukończył ostatecznie szkołę protestancką.
Na uczelniach w Londynie i Oksfordzie studiował literaturę oraz filozofię, pisał doktorat o austriackim poecie Georgu Traklu. W Oksfordzie zapisał się również na warsztaty filmowe, po których przerwał karierę naukową. W 1986 otrzymał staż w BBC i zajął się tworzeniem filmów, początkowo dokumentalnych.
1990–1995: Filmy dokumentalne Jego najbardziej znane dzieła dokumentalne, realizowane dla BBC, poświęcone były Rosji. Z Moskwy do Pietuszek z Wieniediktem Jerofiejewem (From Moscow to Pietushki. A Journey with Benedict Yerofeyev, 1990), biografia tytułowego rosyjskiego pisarza, była równocześnie adaptacją utworu tegoż Moskwa – Pietuszki, czytaną przez Jerofiejewa z offu. W humorystycznych Podróżach Dostojewskiego (Dostoyevsky’s Travels, 1992) reżyser przedstawił losy prawnuka Fiodora Dostojewskiego, tramwajarza Dmitrija, który w trakcie transformacji ustrojowej usiłował zdobyć upragniony samochód marki Mercedes, co wiązało się z koniecznością kombinatorstwa. Właśnie w Podróżach Dostojewskiego pojawiła się kwestia wypowiadana przez bohatera dokumentu: „Musiałem zabić, bo potrzebowałem pieniędzy”. Serbski epos (Serbian Epics, 1992) i Wycieczka z Żyrinowskim (Tripping with Zhirinovsky, 1995) były z kolei obserwacjami gardzących demokracją populistów: serbskiego zbrodniarza wojennego Radovana Karadžicia oraz rosyjskiego polityka Władimira Żyrinowskiego. O ile film o Żyrinowskim satyrycznie przedstawiał jego polityczną karierę, o tyle etnograficzny portret serbskiej części Jugosławii w Serbskim eposie zbulwersował brytyjską opinię publiczną, rodząc podejrzenia, iż Pawlikowski sympatyzował z Karadžiciem.
1998–2011: Pierwsze filmy fabularne mały|upright|lewo|Dina Korzun grała w Ostatnim wyjściu Debiutem fabularnym Pawlikowskiego był telewizyjny Korespondent (The Stringer, 1998) o reportażyście amatorze, który zdobywa dzięki łutowi szczęścia sensacyjne materiały dla telewizji. Korespondent został jednak przyjęty chłodno. Przykładowo Godfrey Cheshire z „Variety” pisał, że „skąpe podejście do dramaturgii pozbawia film prawdziwego napięcia i narracyjnej konstrukcji, a także sprawia, że jego polityczne obserwacje wydają się płytkie, a nawet niezamierzenie efekciarskie”.
Ostatnie wyjście (Last Resort, 2000), dystrybuowane już w kinach, Pawlikowski poświęcił opowieści o rosyjskiej imigrantce (Dina Korzun), która stara się o uzyskanie azylu w Wielkiej Brytanii. Krytycy oceniali Ostatnie wyjście pozytywnie; Roger Ebert komentował film z uznaniem, twierdząc: „Podoba mi się sposób, w jaki Ostatnie wyjście się kończy, w jaki zamyka swoją emocjonalną podróż, nie udając, że historia, która leży u jego podstaw, dobiegła końca. Wychodzisz z kina zaciekawiony i poruszony”.
W 2004 Pawlikowski wyreżyserował kolejny film Lato miłości (My Summer of Love), opowiadający o historii miłosnej między dwiema nastolatkami, które dzieli „przepaść klasowa”. Lato miłości, powstałe na podstawie powieści Helen Cross, okazało się pierwszym istotnym sukcesem Pawlikowskiego; zbierając bardzo pozytywne recenzje, umożliwiło rozwój kariery Emily Blunt i Natalie Press, które odgrywały główne role. Doceniany był zwłaszcza sposób kręcenia zdjęć „z ręki”, przywodzący na myśl dokonania grupy Dogma 95 lub społeczny realizm Kena Loacha. Lato miłości otrzymało nagrodę BAFTA dla najlepszego brytyjskiego filmu roku.
W 2005 Pawlikowski rozpoczął realizację projektu The Restraint of Beasts, przerwanego w kolejnym roku z powodu choroby żony. Gdy wykryto u niej raka w ostatnim stadium, reżyser postanowił zawiesić projekt i opiekował się nią do ostatnich chwil. Wrócił do reżyserii po pięciu latach, gdy jego dzieci skończyły liceum i usamodzielniły się.
Kolejny film pełnometrażowy w reżyserii Pawlikowskiego, Kobieta z piątej dzielnicy (La Femme du Vème, 2011) na podstawie powieści kryminalnej Douglasa Kennedy’ego, rozgrywał się w Paryżu. W rolach głównych byłych małżonków reżyser obsadził Kristin Scott Thomas i Ethana Hawke’a, a ten drugi – wystylizowany na samego Pawlikowskiego – odtwarzał kreację człowieka pogrążonego w traumie oraz staczającego się w obłęd. Efekt pracy reżysera nie przekonał jednak krytyków. Scott Tobias z magazynu internetowego The A.V. Club, wychwytując podobieństwa między Kobietą a filmami Romana Polańskiego, stwierdzał: „Paweł Pawlikowski nie jest Romanem Polańskim, więc urojenia i psychoza jego nadętego bohatera nie mają odpowiedniej intensywności”.
2013–2018: Filmy o Polsce mały|upright|Agata Kulesza grała w IdzieW międzyczasie Pawlikowski opracował projekt filmu o postulantce w katolickim zakonie (Agata Trzebuchowska), która od swojej ciotki (Agata Kulesza) dowiaduje się, że jest Żydówką. Pierwotnie scenariusz napisany wraz z Cezarym Harasimowiczem był zatytułowany Sister of Mercy (Siostra miłosierdzia), jednak Pawlikowski przeredagował go wraz z Rebeką Lenkiewicz i przemianował na Idę (2013). Ida wzbudziła w Polsce olbrzymie kontrowersje; środowiska prawicowo-konserwatywne zarzucały reżyserowi przypisanie Polakom udziału w Zagładzie Żydów podczas II wojny światowej, podczas gdy krytycy lewicowi – utrwalanie stereotypu żydokomuny, ucieleśnianego przez postać graną przez Kuleszę. Mimo to niekiedy – ze względu na odrealnienie filmowej rzeczywistości, osiągnięte przez poetyckie czarno-białe zdjęcia – akcentowano niejednoznaczność, z jaką Ida podejmowała temat II wojny światowej i epoki stalinowskiej. Na 38. edycji Festiwalu Polskich Filmów Fabularnych Ida otrzymała Złote Lwy dla najlepszego filmu. Pawlikowski został później nagrodzony podczas 17. ceremonii wręczenia Orłów za najlepszy film i najlepszą reżyserię. Poza Polską Ida spotkała się z powszechnym uznaniem ze względu na subtelne ukazanie zawiłości II wojny światowej; w 2015 roku otrzymała nagrodę BAFTA za najlepszy film nieanglojęzyczny oraz Oscara w tej samej kategorii, stając się pierwszym polskim filmem pełnometrażowym uhonorowanym Nagrodą Akademii Filmowej. Agnieszka Tambor pisała: „Fabuła jest dość prosta, jednak to sposób realizacji powoduje, że film powszechnie nazywa się arcydziełem”. lewo|mały|Joanna Kulig i Paweł Pawlikowski na Festiwalu Filmowym w Cannes (2018) Ukończywszy prace nad Idą, Pawlikowski zamierzał nakręcić opowieść inspirowaną życiem swoich rodziców, z udziałem Joanny Kulig oraz Tomasza Kota w roli kochanków miotających się pomiędzy Europą Zachodnią a Wschodnią podczas zimnej wojny. Film zatytułowany Zimna wojna został ukończony w 2018 roku, a dzięki starannie zaplanowanej kampanii promocyjnej zakwalifikował się do udziału w konkursie głównym na 71. MFF w Cannes jako pierwszy film w języku polskim od czasu Przesłuchania (1982), zaprezentowanego w 1990 roku. Film po premierze przyjęto długimi owacjami na stojąco, a recenzje były jednoznacznie pozytywne. Pawlikowski otrzymał w Cannes Złotą Palmę za najlepszą reżyserię jako pierwszy polski filmowiec w tej kategorii, a Zimna wojna została uhonorowana także między innymi Europejską Nagrodą Filmową dla najlepszego filmu roku oraz umieszczeniem w ścisłej czołówce kandydatów do Oscara dla najlepszego filmu nieanglojęzycznego; statuetkę Akademii Filmowej odebrał jednak film Roma (2018) Alfonsa Cuaróna.
Dalsza kariera Po sukcesie Zimnej wojny Pawlikowski miał zamiar nakręcić film roboczo zatytułowany The Island, psychodramę toczącą się między dwiema głównymi postaciami a ludźmi czyhającymi na upadek ich szczęścia. Główne role mieli zagrać Joaquin Phoenix i Rooney Mara, lecz w 2023 roku wskutek strajku Gildii Aktorów Ekranowych produkcja filmu została zawieszona do odwołania. W 2025 roku Pawlikowski wyreżyserował krótkometrażowy film Muse o konflikcie pianisty i jego żony, z udziałem Małgorzaty Beli i Marcina Maseckiego. Muse ukazała się premierowo na platformie streamingowej Mubi. mały|Paweł Pawlikowski na Festiwalu Filmowym w Cannes (2026) W 2025 roku rozpoczął prace nad filmem roboczo zatytułowanym 1949, który rok później został premierowo zaprezentowany na Festiwalu Filmowym w Cannes pod tytułem Ojczyzna (Fatherland). Film opowiada o podróży niemieckiego pisarza Thomasa Manna i jego córki Eriki przez powojenne Niemcy – od Frankfurtu w RFN po Weimar w radzieckiej strefie okupacyjnej (późniejszym NRD) – w 200. rocznicę urodzin Johanna Wolfganga von Goethego. Reżyser celowo przekształcił biografię pisarza, aby ukazać kontrast pomiędzy publicznym a rodzinnym wizerunkiem literata. Ojczyzna została zakwalifikowana do konkursu głównego festiwalu w Cannes, gdzie Pawlikowski wygrał nagrodę za reżyserię. Spotkała się z bardzo pozytywnym odbiorem anglojęzycznych krytyków i została wybrana polskim kandydatem do kategorii najlepszego filmu międzynarodowego w 99. edycji Oscarów.
Kariera akademicka, udział w festiwalowych jury W 2004 Pawlikowski otrzymał pracę wykładowcy akademickiego na Oxford Brookes University, gdzie wykładał przez trzy lata.