Narodowe Zjednoczenie Wojskowe (NZW) – polska konspiracyjna organizacja wojskowo-polityczna o charakterze narodowym, we wczesnym okresie działająca pod nazwą Narodowego Związku Zbrojnego; istniała w latach 1944/1945–1956.
Zarys historyczny Po upadku powstania warszawskiego Armia Krajowa przeżywała poważny kryzys i nie była w stanie skutecznie przeciwstawić się przejmującym władzę komunistom. W związku z tym, inicjatywę w kraju postanowili przejąć narodowcy. Chodziło o odbudowanie konspiracyjnych struktur po załamaniu się działalności największej dotychczas organizacji i utworzenie nowej, która byłaby lepiej przystosowana do warunków po zajęciu ziem polskich przez Armię Czerwoną i powstaniu tzw. władzy ludowej. W listopadzie 1944 roku w Grodzisku Mazowieckim pod Warszawą doszło do spotkania przedstawicieli Stronnictwa Narodowego, na którym zostało formalnie utworzone Narodowe Zjednoczenie Wojskowe. Początkowo funkcjonowało ono także pod nazwą Narodowy Związek Zbrojny, która jednak nie przyjęła się na stałe. Inicjatorami jego utworzenia byli; ppor. Witold Borowski ps. „Witek”, „Witold”, „Wiktor Brzeziński” - szef Służby Oświatowo-Wychowawczej KG NSZ w pionie politycznym SN, August Michałowski ps. „Roman” – kierownik Wydziału Wojskowego Zarządu Głównego SN, ppłk Albin Walenty Rak ps. „Lesiński” – komendant główny NSZ-AK, mjr Tadeusz Danilewicz ps. „Kuba”, „Kossak” – szef sztabu KG NSZ (niescalonego z AK) oraz Zbigniew Stypułkowski ps. „Czemp” – b. sekretarz generalny Tymczasowej Narodowej Rady Politycznej, politycznego organu zwierzchniego nad NSZ. W skład NZW weszły struktury Narodowej Organizacji Wojskowej i Narodowych Sił Zbrojnych czy niektóre lokalne struktury AK, szczególnie w Białostockiem i na Mazowszu, które nie podjęły działalności w organizacjach powstałych na bazie rozwiązanej AK (tj. NIE, Delegatury Sił Zbrojnych na Kraj, Zrzeszenia Wolność i Niezawisłość, Ruchu Oporu Armii Krajowej czy Konspiracyjnego Wojska Polskiego). Oddziały partyzanckie NOW-AK i NSZ-AK w większości nie ujawniały się wobec wkraczających Sowietów, dlatego były, w porównaniu z tymi, którzy upublicznili swoją działalność w ramach tzw. Akcji „Burza”, w mniejszym stopniu rozpracowywane przez NKWD, a także przez rodzime siły komunistyczne (głównie PPR i AL). Siedzibą Komendy Głównej NZW była Łódź. Organizacja uznawała Rząd RP na uchodźstwie, a w kraju podlegała politycznie Wydziałowi Wojskowemu ZG SN.
Do lutego 1945 roku trwał etap tworzenia struktur organizacyjnych NZW, w ciągu marca uformował się sztab i Komenda Główna, a do czerwca kształtowała się struktura terenowa i trwały próby akcji scaleniowej z innymi organizacjami podziemnymi. W połowie 1945 roku NZW liczyło ok. 30 tys. członków, w tym ok. 7 tys. w oddziałach partyzanckich. Na początku 1946 roku KG NZW podporządkowały się resztki NSZ-ONR z przywódcami: ppłk. NSZ Stanisławem Kasznicą i mjr. NSZ Lechem Neymanem, zaś jesienią tego roku do NZW przyłączył się, rozbity przez UB, Okręg VII NSZ z kpt. Henrykiem Flame na czele. W marcu 1946 roku polityczni przedstawiciele NZW weszli w skład Komitetu Porozumiewawczego Organizacji Demokratycznych Polski Podziemnej, który był przedstawicielstwem antykomunistycznych organizacji niepodległościowych i działał do stycznia 1947 roku. W marcu i kwietniu 1946 r. w wyniku rozległych aresztowań UB rozbiło prawie całą KG NZW i niektóre komendy Okręgów. Nie były one już później odtwarzane w takiej skali, jak na początku działalności. W 1947 roku, wobec coraz większego terroru ze strony komunistów i spadku nadziei na wybuch III wojny światowej, część członków NZW ujawniła się po uchwaleniu przez Sejm amnestii 22 lutego 1947 roku. .
Program i cele NZW Głównymi celami polityczno-wojskowymi NZW były: prowadzenie walki zbrojnej o wyzwolenie Polski spod komunistycznej władzy, odbudowa suwerennego państwa polskiego z przedwojenną granicą wschodnią i granicą zachodnią na linii rzek Odry i Nysy Łużyckiej, nadanie przyszłemu państwu charakteru narodowo-katolickiego. Program ten w zwięzły sposób został sformułowany w rozkazie komendanta głównego NZW mjr. T. Danilewicza z 1 września 1945 r., który mówił:
Narodowe Zjednoczenie Wojskowe realizowało koncepcję państwa narodu polskiego. Pod pojęciem narodu rozumiano wspólnotę o charakterze historyczno-kulturowo-językowym, odcinając się przy tym zarówno od koncepcji liberalnych, definiujących naród jako wspólnotę polityczną obejmującą ogół obywateli, jak i rasistowskich, rozumiejących pod tym pojęciem wspólnotę opartą na więzach krwi. Uwzględniano możliwość asymilacji, a wręcz postulowano asymilację mniejszości narodowych i etnicznych zamieszkujących Polskę. Projekt ustrojowy NZW zakładał, że Polska po pokonaniu komunistów będzie demokratycznym państwem korporacyjnym z silną władzą wykonawczą.
Komendant Okręgu NZW Białystok mjr Florian Lewicki w rozkazie z 15 września 1945 roku odwoływał się do idei „Wielkiej, Wolnej, Sprawiedliwej, Katolickiej Polski Narodowej” oraz zapowiadał „Polskę dla Polaków””Stosunki polsko – białoruskie w województwie białostockim w latach 1939 – 1956” pod redakcją Jana Jerzego Milewskiego i Anny Pyżewskiej, IPN 2005, , str. 79 i 88.
Działania zbrojne Narodowe Zjednoczenie Wojskowe było drugą pod względem liczebności – po Zrzeszeniu Wolność i Niezawisłość – powojenną organizacją niepodległościową działającą w warunkach tzw. drugiej konspiracji. W latach 1945–1947 oddziały partyzanckie NZW prowadziły liczne akcje zbrojne przeciwko komunistycznym siłom bezpieczeństwa (KBW, UB, MO, ORMO), i NKWD, natomiast w mniejszym stopniu przeciwko regularnym oddziałom LWP oraz białoruskiej ludności cywilnej.
Oddziały partyzanckie NZW od lipca 1945 roku wchodziły w skład pionu Pogotowia Akcji Specjalnej (PAS). W początkowym okresie liczyły one nawet po 200-300 partyzantów. Najmniejszymi jednostkami były kompanie i plutony (patrole). Najwięcej oddziałów działało na obszarze północnego Mazowsza, w Białostockiem, Lubelskiem, Rzeszowskiem i na Podlasiu. Do podstawowych zadań oddziałów PAS należało prowadzenie samoobrony i wykonywanie wyroków śmierci głównie na członkach PPR i funkcjonariuszach UB i ich współpracownikach.
Oddziały NZW rozbijały komunistyczne więzienia, zdobywały broń i fundusze, chroniły majątek narodowy przed sowiecką grabieżą, przeprowadzały akcje ekspropriacyjne. Do jednego z największych ich sukcesów zbrojnych można zaliczyć bitwę, która odbyła się 6 maja 1945 r. pod wsią Kuryłówka między zgrupowaniem oddziałów NZW Okręgu Rzeszowskiego pod dowództwem mjr. Franciszka Przysiężniaka ps. „Ojciec Jan” a grupą NKWD. Poległo wówczas kilkudziesięciu żołnierzy sowieckichM. Bechta, W.J. Muszyński, Przeciwko PaX Sovietica. Narodowe Zjednoczenie Wojskowe i struktury polityczne ruchu narodowego wobec reżimu komunistycznego 1944-1956, Warszawa 2017, s. 394..
Jedną z ważnych działalności NZW było opanowywanie miejscowości oraz organizowanie wieców, na których wzywano ludność do stawiania oporu władzy ludowej i do utrudniania procesu sowietyzacji Polski. Na przykład, w dniu 29 września 1948 roku oddział NZW pod dowództwem porucznika Stanisława Franciszka Grabowskiego ps. "Wiarus" opanował Jedwabne. Podczas tej akcji żołnierze NZW zerwali łączność telefoniczną, jak również, przy użyciu erkaemów, zablokowali posterunek Milicji Obywatelskiej. Porucznik Grabowski zorganizował na rynku w Jedwabnem wiec, na którym wezwał ludność do konsekwentnego stawiania oporu władzom komunistycznym.
.
Niektóre oddziały wchodzące w skład NZW popełniały podczas swojej działalności również zbrodnie na ludności cywilnej. IPN ustalił, że oddział Romualda Rajsa zamordował 79 mieszkańców powiatu Bielsk Podlaski. Działania Narodowego Zjednoczenia Wojskowego skierowane były przeciwko ludności białoruskiej. Spowodowały one ucieczkę kilkudziesięciu tysięcy Białorusinów z ich domostw. Niejako więc automatycznie większość Białorusinów stanęła po stronie władzy komunistycznej. Komendant powiatu NZW Bielsk Podlaski Zachariasz Tarnowski ps. „Kochanowski”, po przeprowadzeniu na przełomie stycznia i lutego 1946 roku niszczycielskiego rajdu oddziału NZW pod dowództwem Romualda Rajsa ps. Bury na terenie powiatu bielskiego pisał „ Operacje kol. Burego spowodowały na tutejszym terenie akcje wojska i aresztowania wśród ludności polskiej. Ludność ruska w panice i strachu wyjeżdża do Bielska. Stanowisko ludności polskiej w tej sprawie jest dodatnie ponieważ ludność polska doskonale się orientuje, że każdy Rusin to wróg sprawy polskiej.””Stosunki polsko – białoruskie w województwie białostockim w latach 1939 – 1956” pod redakcją Jana Jerzego Milewskiego i Anny Pyżewskiej, IPN 2005, , str. 79 i 100.
W późniejszych latach w terenie utrzymywali się jedynie pojedynczy partyzanci NZW, jak Michał Krupa ps. „Wierzba” (przetrwał w konspiracji do lutego 1959 roku)D. Garbacz, Żołnierze Wołyniaka, Stalowa Wola 1999, s. 189. czy Andrzej Kiszka ps. „Dąb” (ukrywał się w leśnym bunkrze koło Huty Krzeszowskiej aż do 31 grudnia 1961 r.)S. Poleszak, [rec.] Józef Franczak ps. „Lalek“. Ostatni partyzant poakowskiego podziemia, Violetta Gut, Toruń 2004, „Dzieje Najnowsze“, 38, 2006, nr 2, s. 214..
Akcje przeciwko ludności cywilnej Romualda Rajsa i Józefa Zadzierskiego Na przełomie stycznia i lutego 1946 roku Romuald Rajs (pseudonim „Bury”) dokonał serii ataków na wsie zamieszkiwane w przeważającej części przez ludność prawosławną. Rajs i podlegli mu partyzanci odpowiedzialni są za mord w Puchałach Starych, zbrodnię w Zaleszanach oraz atak na wsie Zanie i Szpaki. Według Oddziałowej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w Białymstoku, IPN zbrodnie te noszą znamiona ludobójstwa. Natomiast Józef Zadzierski ponosi odpowiedzialność za zbrodnię w Piskorowicach. W lutym 2019 roku, Instytut Pamięci Narodowej wydał komunikat przygotowany przez Michała Ostapiuka i Kazimierza Krajewskiego, w którym podważono wcześniejsze ustalenia w sprawie czynów kpt. Romualda Rajsa „Burego”. Andrzej Pozorski, szef pionu śledczego IPN oświadczył, że komunikat nie był z nim konsultowany. Po fali krytyki, która przetoczyła się w mediach, jak również napięciach dyplomatycznych na linii Polska–Białoruś, IPN 21 marca 2019 roku wydał kolejne stanowisko, w którym przyznał, że stwierdzenia zawarte w komunikacie przedstawiają jedynie wyniki prac badawczych autorów zatrudnionych w IPN, które nie mają żadnej mocy prawnej i nie wpływają na wynik śledztwa S 28/02/Zi, zamkniętego w 2005 roku.
Pion wywiadu, propagandy i sądownictwa .
Wydawane pisma „Walka” – główny organ prasowy NZW, wydawany do 1947 r., pismo o takiej samej nazwie wychodziło także w Okręgu Białostockim „Teka” „Oko” „Wszechpolak” „Głos Jedności Polskiej” – wydawany w Okręgu Rzeszowskim „Bałtyckie Echo” – wydawany w Okręgu Mazowieckim „Echa leśne” – wydawany w Okręgu Mazowieckim „Sygnały”.
Struktura organizacyjna Komenda Główna NZW Komendant główny NZW: ppłk A. W. Rak ps. „Lesiński” (od listopada 1944 r. do stycznia 1945 r.), ppłk Władysław Owoc ps. „Paweł” (od stycznia do marca 1945 r.), ppłk T. Danilewicz ps. „Kuba”, „Kossak”, „Doman” (od marca do listopada 1945 r.), kpt. Włodzimierz Marszewski ps. „Gorczyca” (od listopada 1945 r. do lutego 1946 r.), płk Bronisław Banasik ps. „Stefan”, „Zrąb” (od lutego 1946 r. do stycznia 1948 r.); Szef sztabu KG NZW: ppłk T. Danilewicz (do czerwca 1945 r.), kpt. Jerzy Pilaciński ps. „Lech” (od listopada 1945 r. do listopada 1946 r.), mjr Józef Drelichowski ps. „Hen” (od listopada 1946 r. do stycznia 1948 r.). Oddział I Organizacyjny: por. Lechosław Roszkowski ps. „Tomasz” (jako p.o. do kwietnia 1945 r.), por. Kazimierz Mirecki ps. „Kazimierz”, „Żmuda” (od kwietnia do sierpnia 1945 r.), por. L. Roszkowski (od sierpnia 1945 r. do kwietnia 1946 r. Oddział II Wywiadowczy: kpt. W. Marszewski ps. „Gorczyca”, kpt. Tadeusz Zawadziński ps. „Wojciech” (od lipca 1945 r. do kwietnia 1946 r.), w międzyczasie mjr NN ps. „Józef” (kilka miesięcy w 1945 r.).