thumb|300px|Siedem sztuk wyzwolonych otaczających filozofię. Ilustracja z Hortus deliciarum Herrady z Landsbergu Zachodnioeuropejska filozofia średniowieczna – okres w historii filozofii obejmujący różne nurty filozoficzne rozwijane w średniowieczu na obszarze zachodniego chrześcijaństwa.
Początek filozofii średniowiecza jest jednakże późniejszy niż daty wyznaczone dla tej epoki przez historyków – za jej lata początkowe uważa się często dopiero okres po patrystyce, czyli od ok. 750 r. Natomiast za jej kres zwykle uznaje się przełom XV i XVI wiekuOlszewski, s. 85–86.
Samo to pojęcie, jak i jego zakres znaczeniowy budzą jednak spory. Od zachodniej filozofii średniowiecznej, odróżnia się filozofie uprawiane w tym okresie na obszarze wschodniego chrześcijaństwa (np. filozofię bizantyńską czy armeńską), średniowieczną filozofię żydowską, oraz filozofię islamską. Pomimo licznych związków między nimi, są one uznawane za odrębne tradycje filozoficzne.
Spory o filozofię średniowieczną Tak jak i samo pojęcie średniowiecza, tak pojęcie filozofii średniowiecznej ukute zostało w renesansie na oznaczenie myśli filozoficznej rozwijanej pomiędzy filozofią starożytną, a renesansową.
Według filozofów odrodzenia, była to epoka upadku kultury i utraty dorobku myśli antycznejSwieżawski, s. 397. W porównaniu z racjonalną filozofią starożytną, filozofia średniowieczna przesiąknięta była religijnością. Odwaga myślenia i oryginalność były tłumione, wyżej natomiast ceniono autorytet i wierność tradycji.
Autorzy renesansowi podważali też samą zasadność wyodrębniania filozofii średniowiecznej. Miała być ona jedynie niedoskonałym (wobec słabej znajomości języka i źródeł) komentowaniem i kopiowaniem pism starożytnych filozofów (przede wszystkim Arystotelesa), lub powierzchownie filozofującą teologią.
Taki obraz filozofii średniowiecznej jako wtórnej i mało interesującej przetrwał aż do XX wieku. Kazimierz Twardowski w swoich wykładach o filozofii średniowiecznej twierdził:
Od lat osiemdziesiątych XIX w. rozwijają się studia nad średniowiecznymi tekstami źródłowymi. Pogłębienie i intensyfikacja badań nad filozofią średniowieczną, pociągnęły za sobą jej rewaluacjęSwieżawski, s. 398.. Tacy historycy filozofii jak Maurice de Wulf czy Étienne Gilson zwrócili uwagę, że średniowiecze było okresem niezwykle różnorodnym i bogatym w nowe treści. Wskazują oni, że filozofia średniowiecza nie jest jedynie zdegenerowanym arystotelizmem, lecz wypracowała własną problematykę, terminologię i metodologię. Pojęcia filozofii średniowiecznej jedynie powierzchownie odpowiadają pojęciom starożytnym, nadano im bowiem zupełnie odmienne znaczenieHeinzmann, s. 7.. Nie jest również uzasadnione traktowanie średniowiecza jako okresu „przerwy” w rozwoju myśli zachodnioeuropejskiej. Wprost przeciwnie, to w średniowieczu swoje źródło bierze wiele treści filozofii i nauki nowożytnej. Niektórzy autorzy (np. Leo Strauss) krytykowali powyższe spory, wskazując, że zakładają one ciągły postęp w myśli filozoficznej, którego zwieńczeniem jest współczesność. Zgodnie z takim rozumieniem filozofowie średniowieczni oceniani są pod kątem tego ile wnieśli do obecnego zbioru idei czy świadomości. Tymczasem filozofia średniowieczna powinna być badana jako odrębna całość, bez poczucia wyższości i porównywania jej z filozofią nowożytną.
Charakter filozofii średniowiecznej Specyfika rozwoju myśli filozoficznej w społeczeństwie feudalnym polega na tym, że wszystkie cele dociekania filozoficznego były podporządkowane interesom, kontroli i kierownictwu kościoła. W wiekach średnich myśl filozoficzna mogła egzystować tylko jako myśl teologiczna, pod pokrywką tej lub innej doktryny kościelnej. Każdy problem filozoficzny mógł uzyskać prawo obywatelstwa tylko pod warunkiem wiązania się z tym lub innym problemem teologicznym. Filozofia była „służebnicą teologii” ().
Tak więc sposób prowadzenia refleksji filozoficznej w średniowieczu w znaczący sposób różni ją zarówno od filozofii starożytnej jak i nowożytnej. W XX wieku zarzucono pogląd, jakoby filozofia średniowieczna były spójna i jednorodna, a wraz z tym, aby można było jednoznacznie określić jej "charakter". Mimo że średniowiecze było okresem bogactwa i różnorodności myśli, niektórzy badacze starają się wskazać pewien wspólny ówczesnym ludziom sposób myślenia, czy podzielany obraz świata, który odcisnął swe piętno na filozofii. On właśnie ma określać "charakter filozofii średniowiecznej".
W społeczeństwie feudalnym znaczną rolę odgrywało duchowieństwo. Nic więc dziwnego, że w ciągu wielu stuleci „na Wschodzie i na Zachodzie panującą formą ideologii w okresie feudalizmu była ideologia religijna, ... a filozofia przekształciła się w służebnicę religii”. Jest to główny rys filozofii średniowiecznej. W Europie piśmiennictwo i oświata po zwycięstwie chrześcijaństwa znajdowały się pod patronatem Kościoła, natomiast niechrześcijańskie szkoły filozoficzne oficjalnie zostały zamknięte na podstawie dekretu Justyniana w 529 r.. Samo pojęcie filozofii chrześcijańskiej jest niejednoznaczne i przez wielu krytykowane. Nie budzi jednak wątpliwości fakt, że filozofia średniowieczna przeniknięta była duchem chrześcijaństwa: czerpała z niego terminologię filozoficzną, problematykę i sens filozofowania. Chrześcijaństwo było zarówno inspiratorem refleksji filozoficznej, jak i ograniczeniem dla niej (np. poprzez kościelny nadzór). Biblijne Objawienie było dla wielu filozofów początkiem i celem refleksji, tym bardziej, że ogromna większość działalności filozoficznej odbywała się w ramach instytucji kościelnych (klasztory i uniwersytety).
Jeśli „myśl starożytnych była zwrócona ku rzeczom zewnętrznym”, to dla myślicieli średniowiecza cała otaczająca rzeczywistość była jedynie przejawem pewnej ponadzmysłowej rzeczywistości. Świat miał ukryty, mistyczny sens. To co zmysłowe i cielesne, uznawane było za mniej wartościowe. Cele ziemskie natomiast powinny być podporządkowane celom pozaziemskim. Z tego przekonania wynikał też obraz rzeczywistości, jako pewnego hierarchicznego porządku. Świat jest obrazem hierarchii niebieskiej. Porządek hierarchiczny przenika strukturę bytu, oraz różne sfery porządku ziemskiego (hierarchia władzy, stanów społecznych, hierarchia instytucji religijnych).
Wspólne w myśli średniowiecznej było również przyznawanie wyjątkowej roli autorytetowi. Autorytet był znacznie ważniejszy od osobistego doświadczenia. Gwarantował on ciągłość tradycji i ortodoksję myśli. Nowość była niepożądana i podejrzana. Najwyższym autorytetem było Pismo Święte, a w dziedzinie filozofii – Arystoteles. Stąd też wywodziła się średniowieczna metoda filozoficzna, bazująca przede wszystkim na dedukcji i w dużej mierze mająca charakter aprioryczny.
Scholastyka
Charakterystyczna dla średniowiecza jest również metoda scholastyczna, która wpłynęła na całą ówczesną filozofię. Nauka na średniowiecznych uniwersytetach polegała w głównej mierze na lekturze i dyskutowaniu tekstów, uznawanych za autorytarne. Były to pisma chrześcijańskie (Pismo święte, pisma Ojców Kościoła), a także niektóre teksty starożytne (np. dzieła Arystotelesa). Pisma te następnie były szczegółowo objaśniane i dyskutowane. Wypracowaną tam "metodę scholastyczną" charakteryzowało rozważanie argumentów za i przeciw, a także staranne budowanie aparatury pojęciowej, opartej na subtelnych dystynkcjach. Z tej praktyki narodziła się scholastyka rozumiana jako uzasadnianie (racjonalizowanie) prawd wiary oraz uzgadnianie treści pism chrześcijańskich z pismami pogańskich filozofów (traktowanych jako prawdy rozumowe).
Scholastyka starała się racjonalnie zgłębiać zagadnienia teologiczne i filozoficzne. Odmienną drogę przyjmowała mistyka, od XIII w. rozwijająca się w krajach niemieckich. Miała ona wpływ na dalszy rozwój filozofii niemieckiej, szczególnie w okresie romantyzmu. Jej najwybitniejszymi postaciami byli Hildegarda z Bingen i Mistrz Eckhart (przedstawiciel mistyki nadreńskiej.
Źródła filozofii średniowiecznej Filozofia starożytna Filozofia średniowieczna nie stanowi prostej kontynuacji myśli starożytnej. Upadek cesarstwa rzymskiego wiązał się z głębokim regresem społecznym, kulturowym i gospodarczym, a w konsekwencji również z upadkiem filozofii. Większość wiedzy starożytnej zaginęła i nie była dostępna uczonym średniowiecznym. Pozostały jedynie fragmenty najbardziej popularnych nurtów, łączonych często z chrześcijaństwem, judaizmem czy islamem.
Wiele kluczowych pojęć filozoficznych (Bóg, człowiek, świat, dusza) wydaje się wspólnych starożytności i wiekom średnim. Średniowieczni myśliciele nadawali im jednak często zupełnie inne znaczenia lub używali w odmiennym kontekście. Odmienne były też cel i sposób filozofowaniaHeinzmann, s. 7–8.
thumb|200px|Platon, Seneka i Arystoteles. Ilustracja ze średniowiecznego manuskryptu (ok. 1325–1335 r.) W średniowieczu niezmiernie wpływowe były neoplatonizm (najczęściej podany z drugiej ręki, przez Ojców Kościoła) oraz arystotelizm (szczególnie od XII w.). Obecne były także stoicyzm, a także myśl ezoteryczna (gnostycyzm, hermetyzm). Język starogrecki był aż do XII w. praktycznie nieznany, co właściwie uniemożliwiało kontakt z oryginalnymi dziełami filozofii greckiej. Również średniowieczna łacina różniła się znacznie od klasycznego języka łacińskiego. Z tego powodu dzieła starożytnych autorów zostały udostępnione łacińskiemu Zachodowi za pośrednictwem autorów arabskich i żydowskich. Znacznie mniejsze znaczenie miało pośrednictwo Bizancjum.
Średniowiecze znało jedynie nieliczne dzieła Arystotelesa. Do IX w. znane było O interpretacji w tłumaczeniach Mariusza Wiktoryna i Boecjusza. Pod koniec wieku X znane były również jego Kategorie (tłum. Boecjusza). W XII w. odkryto kolejne dzieła Stagiryty: pierwszą księgę Analityk pierwszych, Topiki i O dowodach sofistycznych. Lokalnie znane były także druga księga Analityk pierwszych i Analityki wtóre, lecz nie były rozpowszechniane. Pod koniec XII wieku powszechnie znany był już cały Organon, zaczynają się też pojawiać tłumaczenia innych dzieł Arystotelesa: fragmenty Fizyki; Metafizyki czy O duszySwieżawski, s. 465. W konsekwencji, przez większość średniowiecza, Arystoteles był znany przede wszystkim jako logik. Przekonanie to utwierdza było także przez dostępne opracowania i komentarze do jego dzieł. Szczególnie popularne były Isagoga Porfiriusza i komentarze do Kategorii i O interpretacji Boecjusza. Dodatkowo w średniowieczu krążyło wiele tekstów niesłusznie przypisywanych Arystotelesowi (np. Liber de causis czy Secretum secretorum)De Wulf, 132, I.
Platon znany był bezpośrednio jedynie z fragmentów Timajosa. Od XII w. lokalnie znane są również fragmenty Fedona i Menona. thumb|200px|Średniowieczne wydanie Timajosa Platona, pierwsza połowa X w.
Z okresu rzymskiego do średniowiecza przetrwały fragmenty dzieł Cycerona (Topiki, O powinnościach, De inventione, Rhetorica ad Herennium, Kategorie retoryczne), Lukrecjusza i Seneki Młodszego (O dobrodziejstwach). Senece przypisywano również domniemaną korespondencję z Pawłem z Tarsu (Formula Honestae Vitae, nazywana też De Quatuor Virtutibus Cardinalibus czy De Moribus), przez co był szczególnie ceniony w kręgach scholastycznychDe Wulf, 132, II.