Stalag Luft IIW literaturze niemieckojęzycznej oznakowanie stalagów ma cyfrę arabską (Stalag Luft 2), a w anglojęzycznej rzymską (Stalag Luft II). (, Kriegsgefangenenlager 2 d. Lw, Litzmannstadt) – niemiecki nazistowski obóz jeniecki dla lotników rosyjskich istniejący od 1 lutego 1941 do 1 września 1944 roku w Litzmannstadt (niemiecka nazwa Łodzi).
Zarys dziejów Data Stan osobowy stalagu 1942 1 lutego 427marzecbrak danych 1 kwietnia 448 1 maja 492 1 czerwca 566lipiecbrak danych 1 sierpnia 606 1 września 382 1 października 504 1 listopada 961 1 grudnia 753 1943 1 stycznia 528 1 lutego 810 1 marca 720 1 kwietnia 788 1 maja 712 1 czerwca 714lipiecbrak danych 1 sierpnia 938 1 września 1031 1 października 1052listopadbrak danych 1 grudnia 766 1944 1 stycznia 758 1 lutego 627marzecbrak danych 1 kwietnia 748 1 maja 799 1 czerwca 845 1 lipca 841 według raportów OKW przekazywanych do centrali Międzynarodowego Czerwonego Krzyża w GenewieWitold J. Żurawski, Hitlerowskie obozy jenieckie w Wielkopolsce, w latach 1939–1945, Cz. XIV, poz. 19: Obóz jeniecki dla lotników w Łodzi oznaczony jako Stalag Luft 2 Litmannstadt, [w:] WWF, 2000, nr 37/2, s. 66–67.. Stalag był położony na terenie XXI Okręgu Wojskowego OKW (Oberkommando der Wehrmacht; Naczelnego Dowództwa [Niemieckich] Sił Zbrojnych, które sprawowało nadzór nad wszelkimi sprawami jenieckimi na obszarze Rzeszy oraz na terenach Generalnego Gubernatorstwa, Komisariatów Rzeszy na Wschodzie a także w Norwegii, Belgii i okupowanej części Francji), administrowany przez Luftwaffe, która posiadała swoją nieliczną sieć obozów dla jeńców-lotnikówMarczyk Wiesław, Jeńcy radzieccy w niewoli..., ss. 10, 30..
Funkcjonował od 1 lutego 1941 do 1 września 1944 roku w dzielnicy Litzmannstadt – Erzhausen (rejon Łodzi o nazwie Ruda PabianickaPrzed II wojną światową Ruda Pabianicka była osobnym miastem (od 1923 roku). 1 stycznia 1940 roku została włączona przez okupanta niemieckiego w obszar Litzmannstadt (Łodzi) jako tzw. „dzielnica zewnętrzna” o nazwie Erzhausen., na południowo-zachodnim obszarze miasta), w kwartale obecnych ulic: Odrzańskiej (; od płd.-zach.), Retmańskiej (niem. Paracelsusweg; od płn.-zach.), Łopianowej (niem. Schwertbrüderstraße; od płn.-wsch.) i Zuchów (niem. Goldene Pforte; od płd.-wsch.).
Przed umieszczeniem w tym miejscu jeńców radzieckich, prawdopodobnie przebywali w nim krótko jeńcy francuscy. Dzienna liczba jeńców radzieckich wahała się w granicach od ok. 400 do nieco ponad 1000 osób.
W marcu 1942 roku jego komendantem był hauptmann Maldbenden a komendantem służby wartowniczej (Führer v. Dienst) Kirstein KosArchiwum Państwowe w Łodzi, zespół Sondergericht in Litzmannstadt, sygn. 7124, k. 47..
Warunki panujące w obozie, w porównaniu z losem innych jeńców rosyjskich na przykład w obozach koncentracyjnych KL Auschwitz czy KL Mauthausen-Gusen, były umiarkowanie ciężkie. Poziom śmiertelności wymaga jeszcze szczegółowych badań, ale na pewno nie był masowy.
Ciała zmarłych jeńców grzebano początkowo w pobliżu obozu (najprawdopodobniej w lasku położonym za jego północnym ogrodzeniem), potem na cmentarzu prawosławnym „na Dołach”, przy ul. TelefonicznejMarek Budziarek, Bezimienne mogiły. Jeńcy sowieccy w Łodzi; [w:] „Dziennik Łódzki”, 15-16 V 1993, nr 11, s. 11.. Mogiły te nigdy nie były zaznaczone i do dziś nie wiadomo w której części cmentarza się znajdują. Nie ma również wiadomości na ten temat parafia św. Aleksandra Newskiego w Łodzi, która jest jego administratorem. Starania byłego (do końca 2016 rokuObecnie sprawami upamiętnień zajmuje się Instytut Pamięci Narodowej IPN, w tym przypadku jego oddział łódzki.) Wojewódzkiego Komitetu Opieki nad Miejscami Walki i Męczeństwa w Łodzi mające na celu ustawienie na terenie cmentarza kamienia z ogólną tablicą pamiątkową podjęte na początku XXI z różnych przyczyn spełzły na niczym.
Część jeńców pracowała w łódzkich fabrykach włókienniczych lub przemysłu skórzanego (m.in. w fabryce „Gentelman” przy zbiegu obecnych ulic B. Limanowskiego i al. Włókniarzy; popularnie zwanej „gumówką”). Pracowali również przy budowie stacji przeładunkowej na Olechowie. W miejscach pracy, poza stacją na Olechowie gdzie było to niemożliwe, pomocy udzielali im Polacy, dając żywność i papierosy. Prawdopodobnie część z nich pracowała też przy budowie podziemnego szpitala (525 m², o kubaturze 1600 m³) dla pobliskiego lotniska „Lublinek” na rogu ul. Pabianickiej i ul. Ewangelickiej (zach. narożnik)(dan), Tajemnicze lochy; [w:] „Express Ilustrowany”, z 3 czerwca 1996. i na pobliskim lotnisku wojskowym „Lublinek”.
Formalnie Stalag Luft II został zlikwidowany 1 września 1944 roku, gdy większość jeńców wywieziono do Stalagu Luft III w Żaganiu. W Łodzi pozostawiono tylko grupę chorych i niezdolnych do pracy, którzy w większości doczekali wyzwolenia 19 stycznia 1945 roku.
8 października 1944 rokuMarek Budziarek, Bezimienne mogiły. Jeńcy sowieccy w Łodzi. [w:] „Dziennik Łódzki”, 15-16 V 1993, nr 11, s. 44–45. w barakach stalagu została umieszczona na krótko grupa powstańców z Warszawy, których następnie wywieziono do Stalagu IV B–Zeithain w ZeithainFelicjan Majorkiewicz, Dane nam było przeżyć. Szkice historyczne, wspomnienia, materiały, Instytut Wydawniczy „Pax”, Warszawa 1972, s. 332–333 (autor w tym wydaniu mylnie pisze o czasowym pobycie tego transportu w więzieniu radogoskim – w rzeczywistości był to Stalag Luft II. Porównaj poprawioną i rozszerzoną wersję tych wspomnień: Lata chmurne, lata dumne, Instytut Wydawniczy „Pax”, Warszawa 1983, ).Stanisław Iwankiewicz, Pozostała pamięć i ślad na ziemi. Polski Szpital Wojskowy w Ziethain, [w:] „Gazeta Lekarska”, 2005, nr 1, s. 36–37..
Po zakończeniu okupacji niemieckiej w Łodzi (19 stycznia 1945 roku), około marca-kwietnia 1945 roku w barakach pozostałych po stalagu, umieszczono obóz dla niemieckich jeńców wojennych, który funkcjonował do około 1948 roku.
Teren obozu jest widoczny na niemieckich zdjęciach lotniczych wykonanych nad Łodzią w maju 1942 roku; w prawym dolnym rogu fotografii..
Ucieczki Prawdopodobnie pierwsza próba ucieczki miała miejsce na przełomie lat 1941/1942. Jej pierwszy etap trwał od grudnia 1941 do stycznia 1942 roku. W tym czasie grupa jeńców wykonała podkop spod niezamieszkałego bloku nr 14, stojącego przy północnym ogrodzeniu obozu, do niewielkiego lasu poza terenem stalagu znajdującego się w odległości ok. 25 m. Ucieczka miała nastąpić na wiosnę 1942 roku. Z powodu płytkości podkopu, w czasie wiosennej odwilży, robiący obchód strażnik zapadł się w niego. Niemcy znaleźli w nim rzeczy jednego z jeńców i tym tropem dotarli do organizatorów, w tym do Jurija Curkana (Юрий Цуркан; więziony w stalagu od 29 października 1941). Wszyscy zostali najpierw osadzeni w karcerze i poddani brutalnemu przesłuchaniu, a następnie wywiezieni do Stalagu Luft VI w Heidekrug w Prusach Wschodnich, w pobliżu dawnej granicy polsko-litewskiej. W 1967 roku Curkan opublikował swoje wspomnienia, m.in. z pobytu w Stalagu Luft IIJ. Curkan, Последний круг Ада (Ostatni krąg piekieł). Wyd. „Majak”, Odessa 1967, s. 35–44; skany w Dziale Okupacji Muzeum Tradycji Niepodległościowych w Łodzi, oddział Radogoszcz. Wydanie drugie tej publikacji, opatrzone przypisami zostało wydane nakładem rodziny Curkana ukazało się w grudniu 2017 roku..
9 października 1942 roku miała miejsce udana ucieczka dwóch oficerów lotnictwa: Aleksandra Kuzniecowa i Arkadego Worozcowa. Uciekli nie z obozu, ale podczas pracy w jednej z łódzkich fabryk. Zbiegiem okoliczności natrafili na łódzkich komunistów z PPR, którzy zajęli się nimi. Z czasem, na miarę możliwości, pozostając cały czas w ukryciu, włączyli się do pracy konspiracyjnej, przede wszystkim przy redagowaniu „peperowskich” gazetek w oparciu o rosyjski nasłuch radiowy. Po kilku miesiącach, zagrożony aresztowaniem Kuzniecow został włączony do składu pierwszego łódzkiego oddziału partyzanckiego GL, znanego dziś pod nazwą „Promienistych”. Z nim wziął udział w potyczce pod Głownem 8 maja 1943, która zakończyła się rozbiciem oddziału. Ocalał dzięki pomocy mieszkańców wsi Stary Waliszew.. Później, przy pomocy warszawskich komunistów, trafił do Warszawy i stąd do oddziałów partyzanckich na Lubelszczyźnie, gdzie doczekał wejścia Armii Czerwonej. Worozcow został aresztowany w Łodzi w końcu kwietnia 1943 roku. Po wielomiesięcznym śledztwie wysłano go do obozu koncentracyjnego Auschwitz, gdzie otrzymał numer 188 052. W lipcu 1944 został wywieziony w 400-osobowym transporcie do Mauthausen–Gusen k. Linzu w Austrii i tam dotrwał wyzwolenia obozu 5 maja 1945 roku.
Powojenne śledztwa w sprawie obozu Kwestia funkcjonowania obozów jenieckich na terenie Łodzi, w tym Stalagu Luft II, leżała i leży w kręgu zainteresowań Okręgowej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich-Instytut Pamięci Narodowej w Łodzi. Tutaj też znajdują się materiały zebrane w trakcie prowadzonego śledztwa. Mają one jednak charakter raczej historyczny niż procesowy.
Pierwsze dochodzenie sprawie Stalagu Luft II przeprowadziła w kwietniu 1948 r. Okręgowa Komisja Badania Zbrodni Niemieckich w Łodziakta tego postępowania w Archiwum Głównej Komisji Badania Zbrodni Niemieckich, sygn. 120/ob., ale poza podstawowymi faktami niewiele udało się wówczas ustalić. Przesłuchano wówczas osiem osób, ponadto dokonano oględzin terenu byłego obozu, sporządzono plany sytuacyjne oraz wykonano kilka zdjęć, po czym czynności przerwanoSkalę tych ustaleń prezentuje niewielka wzmianka o obozie w tomie V Biuletynu Głównej Komisji Badania Zbrodni Niemieckich w Polsce; Warszawa 1949, ss. 150-151.. Wznowiono je po reaktywacji Okręgowej Komisji w Łodzi, nadając prowadzonemu śledztwu sygnaturę OKŁ, ds. 60/67, „Śledztwo dotyczące zbrodni popełnionych przez hitlerowców w latach 1941–1945 w obozie dla jeńców radzieckich w Łodzi”. Trwało ono do grudnia 1977 roku i zakończyło się zawieszeniem ze względu m.in. na: brak dalszych możliwości zbierania dowodów wnoszących nowe fakty, nieustalenie sprawców zbrodni wojennych i możliwość prowadzenia dalszych prac poza procesowoOKŁ, akta sprawy Ds. 60/67. Marek Budziarek, „Obozy jenieckie [w Łodzi], w świetle akt Okręgowej Komisji Badania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w Łodzi”, [w:] Obozy hitlerowskie w Łodzi. Praca zbiorowa pod red. Albina Głowackiego i Sławomira Abramowicza. Łódź 1998..
Upamiętnienie Teren byłego stalagu nie jest upamiętniony, choć zachowało się kilka jego budynków (m.in. budynek komendantury stalagu, Lager-Kommandantur, przy ul. Odrzańskiej 37). Podjęte w tej sprawie działania w styczniu 1989 r. przez Komitet Osiedlowy Nr 20 „Odrzańska” (ul. St. Dubois 10), przy akceptacji Wojewódzkiego Obywatelskiego Komitet Ochrony Pamięci Walki i MęczeństwaArchiwum Państwowe w Łodzi, akta Wojewódzkiego Obywatelskiego Komitetu Ochrony Pomników Walki i Męczeństwa w Łodzi., nie zostały zrealizowane. Na początku 2014 roku została podjęta kolejna próba upamiętnienia tego miejsca, tym razem przez Obywatelski Komitet Upamiętnienia Obozu wyłoniony z Towarzystwa Przyjaciół Rudy Pabianickiej i z Klubu Towarzystwa Sympatyków Rudy Pabianickiej, mająca na celu ustawienie na rogu ul. Odrzańskiej i Zuchów kamienia ze stosowną tablicą pamiątkowo–informacyjną. Koordynatorem wstępnych działań organizacyjnych był Dział Historii Okupacji w Łodzi i Okręgu Łódzkim Muzeum Tradycji Niepodległościowych w Łodzi, który od lat gromadzi wszelkie informacje historyczne o tym obozie.
W zbiorach łódzkiego Muzeum Tradycji Niepodległościowych znajduje się rekonstrukcja planu obozu wykonana w 1961 roku przez mieszkańca tej okolicyMuzeum Tradycji Niepodległościowych w Łodzi, sygnatura A – 3973. oraz drewniany ozdobny talerz sygnowany „Stalag Luft 2 – Litzmannstadt – 1942”Muzeum Tradycji Niepodległościowych w Łodzi, sygnatura M – 1340.. Ponadto w zbiorach Działu II wojny światowej tego muzeum znajdują się nierejestrowane materiały dotyczące Saszy Kuzniecowa (przede wszystkim skany jego okupacyjnych dokumentów i zdjęć).