Muzeum Śląska Cieszyńskiego w Cieszynie to jedno z najstarszych muzeów publicznych w Europie Środkowej i najstarsze muzeum publiczne w Polsce, założone przez ks. Leopolda Jana Szersznika w roku 1802.
Historia Miejski pałac hrabiów Larischów powstał po wielkim pożarze Cieszyna w 1789 roku. Jan Józef Antoni hrabia Larisch von Mönnich, fundator rezydencji, postanowił wybudować dla siebie siedzibę, która odzwierciedlałby jego status społeczny i majątkowy. W 1796 roku hrabia Jan Larisch kupił mały dom mieszczański, który sąsiadował z domem szlacheckim (przy ówczesnej ulicy Konwiktowej – obecnie przy ul. T. Regera) i był w posiadaniu Larischów od XVIII wieku. Połączenie posesji pozwoliło zrealizować planowaną inwestycję i w latach 1790–1796, wznieść reprezentacyjną rezydencję hrabiego Larischa.
W 1805 roku cesarz Franciszek I podejmował w Cieszynie swych sojuszników – cara Aleksandra I, wielkiego księcia Konstantego, marszałka Kutuzowa i księcia Birona Kurlandzkiego. W tym czasie Pałac Larischów, a w szczególności jego część – tzw. Sala Egipska była miejscem, w którym koncertowano i organizowano bale dla gości. W roku 1809 pałac stał się siedzibą księcia Alberta Sasko-Cieszyńskiego, a następnie arcyksięcia Karola Ludwika Habsburga. W roku 1817 w pałacu gościł cesarz Franciszek I z żoną Karoliną Augustą i z całą świtą. W 1831 roku pałac został sprzedany hrabiemu Filipowi Ludwikowi Saint Genois d’Anneaucourt, który w roku 1839 ufundował budowę trzeciego skrzydła pałacu, zaprojektowanego przez architekta wiedeńskiego Józef Kornhäusla. W skrzydle tym zaprojektowano kolistą stajnię (obecnie znajduje się w niej kawiarnia), nad którą zlokalizowano salę balową zwaną Salą Rzymską.
W 1840 roku pałac odkupił cieszyński adwokat dr Antoni Demel (od tego momentu pałac był określany kamienicą demlowską), a następnie przypadł w udziale późniejszymi burmistrzom Cieszyna – Janowi Demel von Elswehr (synowi Antoniego) i Leonardowi Demel von Elswehr (wnukowi Antoniego). Kamienica demlowska została sprzedana miastu w 1918 roku, aby 21 czerwca 1931 roku stać się siedzibą cieszyńskiego Muzeum Miejskiego. Nowa instytucja została utworzona ze zbiorów publicznego muzeum ks. Leopolda Jana Szersznika (założonego w 1802 roku), etnograficznego Muzeum Śląskiego (założonego w 1903 roku przez Polskie Towarzystwo Ludoznawcze w Cieszynie), mieszczańskiego Muzeum Miejskiego oraz z prywatnych kolekcji.
W 1942 roku, w Muzeum, w Sali Rzymskiej wybuchł pożar, który strawił cały dach i uszkodził wnętrza drugiego piętra. 24 stycznia 1966 roku zostało zamknięte nakazem powizytacyjnym Inspektora Pracy Związków Zawodowych Pracowników Kultury i Sztuki. Po remoncie muzeum wznowiło działalność 1 maja 1969 roku. Z powodu złego stanu technicznego budynku, w 1983 roku zamknięto muzealne ekspozycje i rozpoczęto generalny remont, który objął też przystosowanie pałacu do nowoczesnych potrzeb muzealnych. Restaurację obiektu zakończono w roku 2002.
W roku 2004 Muzeum otrzymało Nagrodę im. Wojciecha Korfantego przyznaną przez Związek Górnośląski.
Architektura Budynek pałacu nosi cechy stylu barokowo-klasycystycznego. Dwupiętrowy i trójskrzydłowy obiekt jest murowany z cegły z użyciem kamienia łamanego w piwnicach, potynkowany. Piwnice pałacu są częściowo zamurowane i zostały sklepione kolebkowo. Układ wnętrz jest dwutraktowy. Na parterze znajdują się dwie sienie przelotowe: pierwsza zwieńczona sklepieniem krzyżowo-kolebkowym i kolebkowym z lunetą, druga sklepiona kolebkowo z lunetami. Większość pomieszczeń przyziemia jest sklepiona kolebkowo i żaglasto.
W skrzydle południowym znajduje się dawna stajnia (obecnie kawiarnia) na planie kolistym, o wysokości dwóch kondygnacji, zwieńczona sklepieniem kopulastym z lunetami, wspartym na toskańskiej, kamiennej kolumnie.
Pomieszczenia pierwszego piętra, położone w trakcie frontowym skrzydła północnego są sklepione krzyżowo-kolebkowo i kolebkowo z lunetami, z czterema polami sklepień żaglastych w narożnikach. Pomieszczenie w skrzydle wschodnim jest sklepione kolebkowo. Pomieszczenia na drugim piętrze ze skrzydła północnego i południowego są sklepione nieckowo (w Sali Egipskiej), a pozostałe posiadają sufity.
Klatki schodowe drugiego piętra są wyposażone w kute balustrady z XVIII wieku.
Frontowa elewacja jest siedmioosiowa. Część parterowa jest boniowana i została oddzielona od pięter profilowanym gzymsem. Przez pierwsze i drugie piętro są rozdzielone pionowymi parami smukłych płycin. Na osi budynku znajduje się kamienny portal z pachołkami, który został zwieńczony trójkątnym przyczółkiem z łukiem półkolistym. Dwuskrzydłowa, klepkowa brama z drewna, prowadząca na dziedziniec pochodzi z końca XVIII wieku. Prostokątne okna posiadają profilowane obramienia. Okna drugiego piętra w środkowej są wydłużone i zostały zwieńczone łukiem koszowym. Pomiędzy kolumnami okien zostały umieszczone żłobkowane filunki z motywem łez i rozet.
Elewacja boczna (patrząc od Parku Pokoju) jest dwunastoosiowa. Część parterowa jest oskarpowana, oparta została na resztkach murów obronnych i została oddzielona od pięter gzymsem. Okna drugiego piętra zostały przyozdobione uszatymi, listowymi obramieniami. Pałac został nakryty dwuspadowe, mansardowym i gontowym dachem z lukarnami.
Pomieszczenia drugiego piętra miały charakter reprezentacyjny. Część z nich (osiem pokoi frontowych i korytarz drugiego piętra) zostało ozdobionych klasycystyczna polichromią. Godnymi zapamiętania są: Gabinet Chiński, który został przyozdobiony orientalnymi motywami (smoki, rajski ptak), a także Sala Egipska o charakterze sali balowej. Na malarską dekorację tej drugiej składa się sześć krajobrazów z motywami antycznej architektury egipskiej i scenami rodzajowymi, które zostały ujęte w podziały egipskich kolumn. W krajobrazy został wpleciony i powtórzony motyw Wieży Piastowskiej i Rotundy św Mikołaja w Cieszynie. Jeden z pejzaży posiada polichromię datowaną na rok 1796, którą umieścił tam jej twórca – „malarz akademicki” Józef Mayer. Amfilada salonów mieszczących się na drugim piętrze Pałacu, została uświetniona zespołem klasycystycznych i eklektycznych pieców, mieszczących się w półkolistych niszach.
Do Pałacu od strony północnej przylegał niewielki ogród w stylu francuskim z ośmiobocznym pawilonem (obecny Park Pokoju).
Działy muzeum Muzeum posiada następujące działy: archeologia (oraz zabytki średniowieczne odkryte w centrum miasta) – opiera się na kolekcji Leopolda Szersznika, zaliczanej do tzw. starożytności (zabytki archeologiczne); monety rzymskie oraz gliniane naczynia kultury łużyckiej (1800–1750 lat p.n.e.) w tym: urny popielnicowe z prochami zmarłych, malowane naczynia antycznej Grecji i Rymu, zbiory ks. Bergera (zaliczane do kolekcji szersznikowskiej); groty oszczepów, narzędzia i ozdoby pochodzące głównie z terenu Śląska. Zbiory opierają się też na zabytkach gromadzonych przez Muzeum Miejskie w Cieszynie oraz zabytki zbierane przez Polskie Towarzystwo Ludoznawcze (włączone do muzealnych zbiorów w 1930 r.). W roku 1935 do Dział archeologii powstał w 1969 r. za przyczyną Towarzystwa Miłośników Regionu, które powołało w Cieszynie tzw. Towarzystwo Kopidołów i Inszej Maści Dziurołazów. Członkowie tego towarzystwa przyczynili się do licznych odkryć archeologicznych na terenie starego miasta. Pozostałe materiały pochodziły z badań wykopaliskowych na Górze Zamkowej w Cieszynie, grodzisk w Międzyświeciu i Starym Bielsku. etnografia – składa się z 6415 eksponatów, z których większość została odziedziczona po działającym od 1901 r. Polskim Towarzystwie Ludoznawczym, jak również istniejącym od 1931 roku Towarzystwie Przemysłu Ludowego i Domowego w Cieszynie. Wśród eksponatów można wyróżnić skrzynie i szafy malowane, obrazy na szkle, sztukę odpustową, elementy strojów ludowych wraz z biżuterią, ceramika ludowa i przedmioty codziennego użytku. fotografia – został wyodrębniony w roku 1981 z ok. 20 tysięcy eksponatów, na który składają się fotograficzna ikonografia Cieszyna i Śląska Cieszyńskiego, portrety mieszczańskie, cieszyńska fotografia warsztatowa, szklane klisze negatywowe, zdjęcia stereoskopowe, widokówki, oraz sprzęt fotograficzny, ramy fotograficzne i albumy. Zbiory Działu Fotografii Muzeum Śląska Cieszyńskiego ukazują szeroką, ponad stosześćdziesięcioletnią, panoramę dziejów fotografii na Śląsku Cieszyńskim. Ilustrują też krajobraz, kulturę, ludzkie historie oraz przemiany dokonujące się w tej części Europy. Zbiory pochodzą z kolekcji zapoczątkowanej przez Oskara Weismanna, twórcę założonego w 1901 roku Muzeum Miejskiego. Kolejne zbiory pochodziły z darów cieszyńskich mieszczan i kolekcjonerów i obejmowały dagerotypie, ambrotypie, ferrotypie, pannotypie oraz zdjęcia wykonywane współcześnie, jako dokumentacja ówczesnych czasów. Do niemniej interesujących zbiorów należy 1500 fotograficznych portretów niemal wszystkich warstw społecznych i zawodowych mieszkańców Cieszyna z lat 1860–1900. Część zbiorów stanowią ilustracje etnograficznej kolekcji Muzeum Śląskiego, pozyskane z Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w Cieszynie. Dalszą część zbiorów stanowi ok. 400 fotografii katalogowo-muzealnych dokumentujących rozwój cieszyńskiej ekspozycji muzealnej. W latach międzywojennych do zbiorów Muzeum trafił zespół fotogramów Muzeum Macierzy Szkolnej w Orłowej, który dokumentował polskie szkolnictwo, życie kulturalne i oświatowe oraz kulturę ludową na Śląsku zaolziańskim. historia – liczy prawie 14 tysięcy eksponatów, powstał na początku XX wieku siedemdziesiątych lat, dotyczył historii Śląska Cieszyńskiego w oparciu o kolekcję założyciela muzeum – księdza Leopolda Jana Szersznika, i kolejne eksponaty z ostatnich dwustu lat. W zbiorach znajdują się m.in.: tłoki i pieczęcie Cieszyna i innych, miast (począwszy od średniowiecznych), odznaki różnych stowarzyszeń, medale i odznaczenia wojskowe, medale pamiątkowe, plakaty i afisze, mundury, kolekcja banknotów, militaria, kolekcja sztandarów historycznych. kartografia – składa się z 3456 pozycji i obejmuje mapy i plany powstałe od 2. połowy XVI wieku do czasów współczesnych. Dział powstał na podstawie kolekcji księdza Szersznika oraz zbiorów Towarzystwa Ludoznawczego, Muzeum Miejskiego i cieszyńskiego bibliofila Wincentego Zająca. Do najstarszych obiektów należą miedziorytnicze mapy m.in. nieba, świata, Europy, krajów monarchii austriackiej, Śląska i Polski. Ponadto w zbiorze znajdują się XIX-wieczne mapy katastralne Cieszyna, rękopiśmienne i drukowane mapy poszczególnych części Śląska Cieszyńskiego oraz polskie, austriackie, niemieckie i czeskie mapy i atlasy Polski i Europy. naukowo-oświatowy – został utworzony w latach 80. Dział ten organizuje szeroko pojmowane akcje oświatowe, do których zaliczane są m.in. współpraca ze szkołami i placówkami oświatowymi z terenu Cieszyna i spoza miasta, przygotowywanie i prowadzenie lekcji muzealnych oraz organizacja odczytów, prelekcji i dyskusji dotyczących działalności muzeum i prezentowanych wystaw. sztuka – obejmuje ponad 9 000 eksponatów, na które składa się głównie kolekcja ks. L.J.Szersznika, Muzeum Miejskiego, Brunona Konczakowskiego, Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego (oraz eksponaty pozyskane i nabyte przez Muzeum) i są to: obrazy, rzeźby, grafiki, rysunki i rzemiosło artystyczne. Z kolekcji ks. Szersznika pochodzi księgozbiór, minerały i przedmioty z dziedziny przyrody, zaliczane do najcenniejszych zbiorów. W okresie międzywojennym Muzeum pozyskało eksponaty sakralne pochodzących z cieszyńskich i okolicznych kościołów: obrazy ołtarzowe i rzeźby z Ogrodzonej, Kisielowa, Puńcowa, Ochab, Lesznej, Stonawy oraz niektórych kościołów cieszyńskich.