Gornergratbahn – szwajcarska wąskotorowa kolej zębata o szerokości toru 1000 mm, w Alpach szwajcarskich, w kantonie Valais, prowadząca z miejscowości Zermatt na masyw Gornergrat.
Historia Po doprowadzeniu w 1891 roku kolei do miejscowości Zermatt, leżącej u podnóża kilku szwajcarskich alpejskich szczytów, nastąpił rozwój turystyki w regionie i uzasadnione ekonomicznie stało się zbudowanie dalszej turystycznej linii kolejowej z Zermatt na masyw Gornergrat. 10 czerwca 1895 roku firma Haag & Greulich wystąpiła do Rady Federacji o koncesję na budowę kolei, która została jej przyznana. Prace budowlane w ciężkich warunkach z uwagi na teren i dużą wysokość nad poziomem morza rozpoczęto w maju 1896 roku. Prowadziło je ponad 1000 robotników, głównie z Włoch. Zdecydowano się na wąski tor o szerokości 1000 mm, z zębatką systemu Abta na całej długości ze względu na nachylenie. Od początku przewidziano trakcję elektryczną, a konkurs na elektryfikację wygrała w 1896 roku firma Brown, Boveri & Cie, dla której był to dopiero drugi projekt elektrycznego systemu transportu, po tramwajach w Lugano. Kolej ta stała się pierwszą elektryczną koleją zębatą w Szwajcarii. Była też pierwszą koleją zębatą w Europie zelektryfikowaną prądem trójfazowym. Kolej zasilana jest w elektryczność przez własną elektrownię wodną na strumieniu Findelbach, a nadto podczas zjazdu w dół energia na skutek hamowania rekuperacyjnego oddawana jest do sieci – energia zaoszczędzona podczas trzech zjazdów pozwala na jeden–dwa wjazdy.
Kolej Gornergrat-Bahn (w skrócie GGB) została otwarta 20 sierpnia 1898 roku. W 1909 roku przedłużono trasę z początkowej długości 9,029 km do 9,339 km, przenosząc końcową stację 71 m wyżej. Od grudnia 1927 roku kolej zaczęła jeździć także zimą. Z uwagi na większe potrzeby w zakresie składowania dwuczłonowego taboru i ograniczoną ilość miejsca przy stacji w Zermatt, od 1971 roku rozpoczęto budowę podziemnej lokomotywowni – dwutorowej sztolni za mostem Getwing w Zermatt, powiększanej do 1995 roku.
W 1997 roku spółka Gornergrat-Bahn zmieniła nazwę na Gornergrat–Monte Rosa-Bahnen (Koleje Gornergrat–Monte Rosa), aby odzwierciedlić także kolejki linowe. W 2005 roku powrócono do nazwy Gornergrat Bahn AG. Doszło w tym samym roku do przejęcia spółki przez BVZ Holding (większościowego udziałowca kolei Matterhorn-Gotthard-Bahn), po czym nazwa Gornergrat Bahn AG została przeniesiona na spółkę zależną należącą do BVZ Holding.
Kolej wąskotorowa prowadzi na masyw Gornergrat, skąd można podziwiać widoki na Monte Rosa i Matterhorn. Stacja początkowa znajduje się w Zermatt, na wysokości 1604 m n.p.m., a stacja końcowa w Gornegratt, na wysokości 3089 m n.p.m. (różnica poziomów 1485 m). Na linii znajduje się pięć stacji lub przystanków pośrednich: Findelbach (1770 m n.p.m.), Riffelalp (2210 m n.p.m.), Riffelboden (2348 m n.p.m. – pociągi nie zatrzymują się), Riffelberg (2582 m n.p.m.) i Rotenboden (2819 m n.p.m.). Na trasie znajduje się wiele budowli inżynieryjnych, przede wszystkim pięć tuneli i galerii o łącznej długości 1364 m oraz pięć mostów lub wiaduktów. Najtrudniejszy w budowie był pierwszy odcinek z Zermatt do Riffelalp, gdzie należało zbudować cztery tunele i 90-metrowy żelazny most nad wąwozem strumienia Findelbach. Długość linii wynosi 9,339 km, w tym 3,790 km toru podwójnego. Maksymalne nachylenie wynosi 200‰, a średnie 160‰. Maksymalna prędkość jazdy pod górę wynosi 28 km/h, a w dół, ze względów bezpieczeństwa, 14 km/h.
W 1898 roku przewieziono 34,4 tys. pasażerów, a w 1944 roku 41 tys. w sezonie letnim i drugie tyle w zimowym. Po II wojnie światowej przewozy zaczęły skokowo rosnąć, głównie w sezonie zimowym, dochodząc do 3,7 mln. pod koniec XX wieku. W 1992 roku przewieziono 3184 tys. osób zimą i niecałe 554 tys. latem.
Tabor Pierwszą lokomotywą na etapie budowy kolei był parowóz nr 8 wyprodukowany przez SLM Winterthur w 1892 roku i nabyty w 1897 roku (w 1920 roku sprzedany do Hiszpanii i nazwany „Johan Fuchs”). Dla eksploatacji kolei zdecydowano się na tabor elektryczny zasilany trójfazowym prądem przemiennym o napięciu 350 V i natężeniu 40 Hz, od 1930 roku zmienionym na 725 V i 50 Hz. W 1898 roku dostarczono trzy dwuczłonowe pociągi składające się z dwuosiowej lokomotywy elektrycznej serii He 2/2 z jednoosiowym wagonem, czwarty w 1902 roku, a piąty w 1930 roku.
Od 1947 roku kolej eksploatowała wagony motorowe, pozwalające na zwiększenie prędkości z 8 do 14,4 km/h, a od lat 90. do 28 km/h (od serii Bhe 4/8 3501). Wagony motorowe serii Bhe 2/4 umożliwiały przewiezienie 110 pasażerów (część na miejscach stojących), dwuczłonowe Bhe 4/8 (od lat 60. XX wieku): 240 pasażerów, dwuczłonowe Bhe 4/8 3501 (od 1993): 256 pasażerów. Między 1993 a 1996 rokiem wydłużono tory lokomotywowni za 115 do 250 m, w celu zwiększania możliwości garażowania taboru.
Przypisy
Bibliografia
Linki zewnętrzne Gornergrat Bahn AG Gornergratbahn Gornergrat Bahn
Kategoria:Koleje zębate w Szwajcarii Kategoria:Valais