right|150px Polski mundur wojskowy – charakterystyczny jednolity dla danej formacji wojskowej ubiór żołnierza Wojska Polskiego.
Geneza polskiego munduru wojskowego right|200px Początkowo ubiór żołnierzy stanowiła zbroja ochronna nakładana na odpowiednie odzienie. Dopiero w XVI wieku w wojskach zaciężnych zaczęto stopniowo zastępować uzbrojenie ochronne jednolitym ubiorem dostosowanym do używania broni zaczepnej oraz prowadzenia walki. Były to początki munduru wojskowego. W stosunku do jednolitych ubiorów piechoty wybranieckiej używano określenia „barwa”. Formacja otrzymała jednolite mundury szyte z sukien wielkopolskich i śląskich w kolorze niebieskim. Zygmunt August w około 1557 wprowadził barwę błękitną dla piechoty. Występowali też hajducy czarni i żółci. Piechota łanowa prawdopodobnie przybierała kolor zielony. Hajducy wojsk magnackich przybierali barwy heraldyczne. Według uniwersału Łukasza Załęskiego z 1630 roku mundury wybrańców były następujące: Barwa zwyczajna obłoczysta, pętlice czerwone u pachołków tak do delii, jak do żupanów czerwona, a u dziesiętników zielona pod deliami czerwonymi. Cechy munduru posiadały też ubiory milicji nadwornych, oddziałów przybocznych książęcych, królewskich, biskupich i magnackich oraz straży miejskiej.
Kształtowanie się polskiego munduru narodowego right|200px W polskim munduroznawstwie za okres początkujący epokę wojska jednolicie umundurowanego uważa się pierwszą połowę XVIII w. Wiązało się z upowszechnieniem służby wojskowej o charakterze stałym. Skoszarowanie regimentów i pozostawanie żołnierzy w służbie przez 5–6 lat stwarzało konieczność organizowania magazynów i jednolitego wyekwipowania oddziałów wojskowych. Ubiór znacznej części wojska, poza jazdą szlachecką, podporządkowano dyscyplinie mundurowej.
Piechota, gwardia piesza i konna oraz dragonia nosiły pąsowe surdutyRajtroki., żołnierze artylerii i inżynierii – koloru zielonego. Jazda wyposażona była w długie czarne buty, piechota zaś w pończochy do białych spodni, a później wysokie sukienne kamasze i trzewiki. Barwę wyłogów, galonów i guzików ustalali szefowie oddziałów. Na czarnych filcowych kapeluszach mocowano białą kokardę.
Mundury autoramentu cudzoziemskiego nie były pozbawione cech narodowych. Srebrno-karmazynowe szarfy oficerskie i temblaki stanowiły nawiązanie do heraldycznych barw narodowychBiały – srebrny orzeł na czerwonym polu.. Oddziały grenadierów gwardii w czasach saskich nosiły blachy na kaszkiety początkowo z wizerunkiem Orderu Orła Białego, a później orła-godła państwowego. Podkreśleniem odrębności narodowej było również noszenie przez oficerów pod szyją metalowych ryngrafów z wizerunkiem białego orła. right|200px
W stosunku do autoramentu polskiegoSzlachecka jazda., dopiero w 1746 roku opracowano przepisy określające jednolite umundurowanie formacji konnych. Za podstawę munduru przyjęto noszone dotychczas przez szlachtę ubiory narodoweŻupany, kontusze i miękkie czapki obwiedzione futrem.. Dokonano ujednolicenia kroju i barw tych ubiorów, dodano kolorowe wyłogi, srebrno-karmazynowe szarfy i temblaki oraz naramienniki z pętlicami dla dodania „dystynkcji” oficerom husarii, pancernych i lekkiej jazdy. Husaria nosiła karmazynowe kontusze i czapki oraz granatowe żupany, pancerni – granatowe kontusze i czapki oraz karmazynowe żupany. W praktyce te dwa typy jazdy nosiły żupany białe, zachowując przepisową barwę żupana na wyłogach kontusza. Chorągwie lekkie miały kontusze niebieskie, często z żółtymi wyłogami.
Po 1776 roku zostały utworzone brygady Kawalerii Narodowej i pułki straży przedniej. Wszyscy oficerowie i towarzysze mieli prawo noszenia żółtego obuwia, a na ramieniu złotych lub srebrnych sznurków naramiennych z guzikiem do zapięcia pasa od ładownicy oraz szlif oficerskich. Pocztowi nie nosili kontusza, tylko krótkie katanki z naramiennikami sukiennymi w barwie wyłogów, wysokie czapki i czarne obuwie.
Duży wpływ na kształtowanie się polskiego munduru wojskowego wywarły formacje konfederacji barskiej. Jednym z najbardziej charakterystycznych elementów była sukienna czapka z kwadratowym wierzchem, bez daszka, obszyta na otoku barankiem, tzw. konfederatka. Z czapki tej wytworzył się charakterystyczny typ narodowego nakrycia głowy – rogatywka. W wojsku nosili je początkowo oficerowie i towarzysze Kawalerii Narodowej. Rogatywki były ozdobione z lewego boku białymi kokardami, kitką włosianą, ozdobną zapinką z inicjałami królewskimi, a od 1791 r. także metalowym polskim krzyżem kawalerskim.
Mundur okresu reform Sejmu Wielkiego right|200px Reformy wojskowe Sejmu Czteroletniego wprowadzały zasadniczą zmianę dotychczasowego charakteru wojska. Zlikwidowano podział na polski i cudzoziemski autorament. Wojsko narodowe umundurowano w jednolity strój. Wzorem dla całej siły zbrojnej stał się mundur Kawalerii Narodowej. Ze skróconego kontusza powstała kurtka z barwnymi wyłogami, kołnierzem i mankietami. Stała się ona podstawowym elementem umundurowania żołnierzy. Noszona dotychczas przez oficerów kawalerii pikowana czapkaKonfederatka., stała się nakryciem głowy wszystkich oficerów. Zarządzenia Komisji Wojskowej Obojga Narodów z 17 lipca 1789 roku i 11 marca 1791 roku ustaliły jednolite narodowe mundury granatowe dla generałów, kawalerii i piechoty i zielone dla artylerii i inżynierii, pułków straży przedniej i ułanów królewskich.
Ubiór typu „obcego” pozostawiono jedynie gwardii. Poszczególne regimenty różniły się kolorem wyłogów, naramienników i guzików. Oznaki stopni oficerskich stanowiły hafty generalskie, szlify, paski i gwiazdki na szlifach. Oznakami stopni podoficerów były galony na wyłogach rękawów i na kołnierzach. Wszyscy oficerowie nosili na czapce rogatej srebrne galony powyżej otoku futrzanego. Strzelcy nosili zielony kapelusz filcowy z półkolistą główka i szerokim rondem podgiętym z lewej strony.
Na czapkach, pasach, ładownicach i czaprakach pojawił się wizerunek krzyża kawalerskiegoJako znak nawiązujący do husarii, której zbroje i proporce zdobił taki właśnie emblemat.. Narodowy charakter wojska podkreślano przyjęciem na blachy kaszkietów gwardii pieszej koronnej i niektórych regimentów piechoty orłów polskich odmiennego kształtu niż ówczesne godło państwowe. Na czapkach szeregowych piechoty i doboszy pułkowych widniał orzeł z monogramem Stanisława Augusta Poniatowskiego. Orły stały się też ozdobą bandolierów oficerskichPasy do ładownic..
W mundurach zaprojektowanych w okresie sejmu wielkiego walczyli żołnierze polscy w obronie Konstytucji 3 maja i w insurekcji kościuszkowskiej.
Umundurowanie wojsk Kościuszki right|200px W okresie insurekcji kościuszkowskiej regularne oddziały wojskowe walczyły w mundurach wprowadzonych w latach 1789–1791. Używano pikowanych rogatych czapek sukiennych i filcowych, kapeluszy i kaszkietów. Oddziały chłopskich kosynierów były ubrane w swoją odzież codzienną, sukmany, miękkie czapki rogate lub kapelusze, często z zatkniętym piórem lub gałązką jedliny.
Rogatywka od tej pory stała się jednym z polskich symboli narodowych, a chłopska sukmana została wyniesiona do rangi munduru. Powszechne noszono pasy skórzane do ładownicy oraz ozdobne brosze z podobizną Tadeusza Kościuszki i okolicznościowymi napisami i hasłami: „17 i 18 kwietnia 1794”, „Śmierć lub zwycięstwo za Ojczyznę 17 IV 1794”, „Wolność, Całość, Niepodległość”. Noszenie pewnych części ubioru, np. sukman, przez oficerów i generałów, godeł i oporządzenia żołnierskiego, a nawet typu fryzury było w owym czasie manifestowaniem demokratycznych przekonań uczestników powstania.
Barwa i mundur w Legionach right|200px Po likwidacji państwa polskiego, pielęgnowanie tradycji narodowych w zewnętrznych oznakach formacji polskich nie zawsze spotykało się ze zrozumieniem sojuszników.
Gen. Jan Henryk Dąbrowski w formowanych przez niego Legionach Polskich we Włoszech początkowo wprowadził poszczególnym batalionom wyłogi odpowiadające barwom dawnych pułków piechoty z 1794 roku. Ze względu na trudności materiałowe, wszyscy oficerowie, podoficerowie i szeregowcy, otrzymali jednolite mundury z karmazynowymi wyłogamiPrzed scaleniem 2 Legia nosiła wypustki pąsowe.. Przyjęcie tej barwy, zastrzeżonej dawniej dla generałów, oficerów i towarzyszy kawalerii narodowej, było wyrazem demokratycznego ducha panującego w Legionach.
Jako nakrycie głowy używany był początkowo dwurożny kapelusz francuski. Następnie jednak dla wszystkich żołnierzy wprowadzono rogatywkę. Miała ona otok z czarnego baranka i barwne wypustki. Czapka gen. Dąbrowskiego była ozdobiona podwójnym haftem generalskim. W końcu 1798 roku weszła w użycie wysoka sztywna „kaszkietowa” czapka o czterech rogach ze skórzanym denkiem, daszkiem i podpinką.
Oficerowie obu legii nosili trójkolorowe lombardzkie kontrepolety. Na epoletach był umieszczony napis: „Gli uomini liberi sono fratelli”„Ludzie wolni są braćmi”.. Zgodnie z porozumieniem zawartym 9 stycznia 1797 roku pomiędzy gen. Dąbrowskim a Administracją Generalną Lombardii, oficerowie i żołnierze mieli nosić na czapkach kokardę francuską. Kiedy jednak rząd Republiki Cyzalpińskiej przyjął Legiony na swój żołd, wysunął żądanie, by żołnierze polscy przywdzieli kokardę w barwach republikiZielono-biało-czerwona.. W obronie starej kokardy wystąpił m.in. Tadeusz Kościuszko, argumentując, że barwy biało-granatowo-karmazynowe są narodowymi barwami polskimi. W 1799 roku kokarda ta została uznana przez władze włoskie jako narodowa polska w zestawie barw: granatowej, karmazynowej i białej. Pozostawała ona nominalnie kokardą francuską, ale przez użycie odcieni barwGranat z karmazynem i biel. urosła do rangi narodowych barw polskich, które w różnych okolicznościach i w różnej formie przewijają się przez cały wiek XIX, równolegle z barwami biało-czerwonymi.
Po podpisaniu pokoju w Lunéville, Legiony utraciły charakter narodowy. Dotychczasowym sprzymierzeńcom chodziło o wyciszenie sprawy polskiej i zastąpienie polskich symboli narodowych barwami włoskimi. W oddziałach pozostających na służbie francuskiej, legiach: Naddunajskiej, a później Północnej i Nadwiślańskiej, oraz w pułku lekkokonnym gwardii starano się o mundury kroju polskiego, w tym polskie sztywne czapki rogate. W niektórych formacjach używano okrągłych czak, oznak stopni, półsłońca na czapkach, kolorowych kit i pomponów jak w armii francuskiej.
Umundurowanie armii Księstwa Warszawskiego W okresie formowania wojska i jego pierwszych walk na terenie Pomorza noszono wszystko to, co było osiągalne: obok polskiego używano umundurowania zdobycznego, pruskiego oraz otrzymywanego z magazynów francuskich. right|200px
Trzy legiePrzemianowane w dywizje. w 1807 roku posiadały mundur granatowy dla piechoty i jazdy z odmiennymi dla każdej legii barwami wyłogów, wypustek i lampasów: w pierwszej – żółtymi, w drugiej – amarantowymi i w trzeciej – białymi. W artylerii i inżynierii zachowano tradycyjne dla tych broni zielone mundury z czarnymi wyłogami i wypustkami. Kolorem generalicji i sztabów był granatowy z karmazynem.
We wrześniu 1810 roku wydano nowe przepisy o umundurowaniu wojsk Księstwa WarszawskiegoPrzepisy ubiorów dla wojsk i administracjów wojennych Księstwa Warszawskiego. Warszawa 1810.. Piechota otrzymała białe wyłogi, karmazynowe lub żółteWoltyżerowie. kołnierze, karmazynowe wyłogi rękawów i wypustki. Generałowie i oficerowie otrzymali fraki granatowe w piechocie, zielone w artylerii i inżynierii. Fraki generalskie do munduru wielkiegoGalowego., ozdobione były guzikami z wizerunkiem orła. Podoficerowie i szeregowcy byli ubrani w czapki polskie lub kaszkiety, kurtki, spodnie sukienne lub płócienne białe. Orła na czapkach formalnie wprowadzono dopiero w 1810 roku, mimo że faktycznie noszono go od początku formowania wojska