Wyśmierzyce – miasto w województwie mazowieckim, w powiecie białobrzeskim, położone w Dolinie Białobrzeskiej na prawym brzegu Pilicy.
Miasto jest siedzibą gminy miejsko-wiejskiej Wyśmierzyce oraz parafii rzymskokatolickiej św. Teresy z Ávili.
Wyśmierzyce leżą na terenie historycznego Zapilicza należącego do Mazowsza. Miasto zostało założone w 1338 rokuStanisław Pazyra, Geneza i rozwój miast mazowieckich, Warszawa 1959, s. 112.. Było miastem duchownymPolska XVI wieku, t. V Mazowsze, Warszawa 1895, s. 38..
Lokalny ośrodek rolniczo-usługowy. Przez miasto przebiega droga krajowa nr 48 (Tomaszów Mazowiecki – Kock).
Według danych GUS z 1 stycznia 2024 r. miasto liczyło 877 mieszkańców, będąc 107. najludniejszym miastem w województwie.
Położenie mały|Przykład starej drewnianej zabudowy Według danych z 1 stycznia 2009 powierzchnia miasta wynosi 16,84 km².
Wyszemierzyce, będące własnością duchowną, położone były w drugiej połowie XVI wieku w powiecie wareckim ziemi czerskiej województwa mazowieckiegoMazowsze w drugiej połowie XVI wieku ; Cz.1, Mapa, plany, Warszawa 1973, k. 4.. W drugiej połowie XVIII wieku Wyśmierzyce leżały w województwie sandomierskimJanusz Woliński, Jerzy Michalski, Emanuel Rostworowski (red.): Materiały do dziejów Sejmu Czteroletniego, tom V. Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1964, s. 443., w ramach którego stanowiły część ziemi radomskiejSebastian Piątkowski (red.): Z dziejów Radomia i regionu radomskiego w XVIII i XIX wieku. Radomskie Towarzystwo Naukowe, Radom 1997, s. 7.. W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do woj. radomskiego, zaś przed czerwcem 1975 do woj. kieleckiego.
Demografia W latach 1973–2017 (pomijając rok 1993, kiedy miastem stało się zaludniające się Borne Sulinowo) Wyśmierzyce były najmniejszym pod względem ludności miastem Polski; 31 grudnia 2014 liczyły 921 mieszkańcówLudność. Stan i struktura ludności oraz ruch naturalny w przekroju terytorialnym. Stan w dniu 31 XII 2014 r. (strona 77)., a rok później 924 osoby.. Status najmniejszego miasta Polski utraciły 1 stycznia 2018, kiedy to status miasta odzyskała Wiślica w województwie świętokrzyskim z 503 mieszkańcami, wypierając Wyśmierzyce o 45%Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 24 lipca 2017 r. w sprawie ustalenia granic niektórych gmin i miast, nadania niektórym miejscowościom statusu miasta, zmiany nazwy gminy oraz siedzib władz niektórych gmin (). (Natomiast od 1 stycznia 2019 roku najmniejszym miastem w Polsce jest Opatowiec liczący 330 mieszkańców). W 2024 roku Wyśmierzyce są szesnastym najmnieszym miastem Polski.
thumb|690x480px|center |Piramida wieku mieszkańców Wyśmierzyc w 2014 roku
Toponimia Do końca XVII wieku nazwa brzmiała Wyszemierzyce, o czym świadczą zapiski z 1398 (Vyszemierzice) i 1576 (Wyssemierzyce). Nazwa ta pochodziła od imienia Wyszemir, nosiła ją osoba poświadczona przez źródła historyczne. Zmiana nazwy na obecną nastąpiła poprzez zanik nieakcentowanego -e-, i przejście grupy spółgłoskowej -szm'- w -śm'-.
Historia Osada otrzymała prawa miejskie 12 grudnia 1338, które utraciła po upadku powstania styczniowego w 1869.
W 1378 powstała parafia wyśmierzycka. W 1657 wojska siedmiogrodzkie księcia Jerzego II Rakoczego zniszczyły doszczętnie Wyśmierzyce. W 1808 ówczesny zaborca austriacki sprzedał Wyśmierzyce Józefowi Teodorowi Makomaskiemu. W 1809 zostają włączone do departamentu radomskiego Księstwa Warszawskiego. 19 grudnia 1889 urodził się tam błogosławiony ks. prof. dr hab. Franciszek Rosłaniec (obecny patron miasta). Wyśmierzyce odzyskały prawa miejskie 1 lipca 1922..
Podczas okupacji hitlerowskiej, w maju 1942 roku Niemcy utworzyli getto dla żydowskich mieszkańców. Przebywało w nim około 900 Żydów. We wrześniu 1942 zostali wywiezieni do getta w Białobrzegach, a stamtąd do obozu zagłady Treblinka II i tam zamordowani.
Zabytki mały|Dzwonnica przykościelna Kościół św. Teresy z Ávili z drugiej połowy XIX wieku. Organistówka z połowy XIX wieku. Dzwonnica z XIX wieku (rekonstrukcja).
Edukacja Publiczna Szkoła Podstawowa Publiczne przedszkole
Sport W mieście, od 1965 roku, działa klub piłki nożnej MKS Wyśmierzyce. W sezonie 2025/2026 gra lidze okręgowej w grupie Radom.
Burmistrzowie Wyśmierzyc mały|Plac Wolności Marek Bielewski (1990–1998) i (2014–2018) Władysław Jasiński (1998–2014) Wojciech Sępioł (2018-2024) Małgorzata Zajączkowska (od 2024)
Zobacz też Synagoga w Wyśmierzycach Cmentarz żydowski w Wyśmierzycach
Przypisy Klub MKS Wyśmierzyce na portalu 90minu.pl
Linki zewnętrzne
Kategoria:Miasta w Polsce lokowane w XIV wieku Kategoria:Miasta w województwie mazowieckim Kategoria:Prywatne miasta duchowne I Rzeczypospolitej (województwo mazowieckie)