mały|Mundury polskich żołnierzy z 1935
Mundur Wojska Polskiego w II Rzeczypospolitej – ubiór żołnierza Wojska Polskiego w II Rzeczypospolitej.
Odradzające się Wojsko Polskie przyjęło zarówno w spadku po zaborcach, jak i sojusznikach różnorodne mundury. Departament Mobilizacyjno-Organizacyjny Ministerstwa Spraw Wojskowych otrzymał zadanie wypracowania wzoru jednolitego polskiego munduru wojskowego. Takim stał się mundur wz. 1919. Tenże mundur, udoskonalany i ozdabiany, stał się już w 1930 ubiorem garnizonowo-wieczorowym. Ten sam mundur po zdjęciu łapek, numerów i innych oznak, stawał się mundurem polowym.
Mimo że w innych armiach odchodzono już od bogatej kolorystyki i dodatków do kurtek i czapek polowych, w Polsce nadal upiększano mundur. Zbyt mało uwagi poświęcono wymogom praktycznym umundurowania. Dopiero od 1935 rozpoczęto przystosowanie munduru ogólnowojskowego do warunków polowych. Eliminacja wszelkich oznak i ozdób, poza oznakami stopni, obowiązywała podczas ćwiczeń w terenie. Przyjęto koncepcję unifikacji kroju mundurów dla wszystkich żołnierzy. Nie przeprowadzono jej jednak do końca.
Geneza munduru Zanim narodził się jednolity mundur wojska II Rzeczypospolitej, znakiem zespalającym szeregi armii było godło – orzeł na nakryciu głowy. W pierwszych latach istnienia państwa Wojsko Polskie charakteryzowało się dużą różnorodnością pod względem wyszkolenia wojskowego, zwyczajów, komend, typu umundurowania oraz oznak wojskowych. Odradzająca się w 1918 armia w szerokim zakresie wykorzystywała umundurowanie poaustriackie i poniemieckie. Jednostki przybyłe z Francji przywiozły ze sobą mundury francuskie z elementami symboliki narodowej. Oddziały tworzone na Syberii, w Odessie i Murmańsku, umundurowane były w mundury japońskie, chińskie, ale także i brytyjskie, francuskie czy rosyjskie. Realizowano również zakupy z demobilu w Wielkiej Brytanii, USA, Włoch i Francji.
Komisja Uniformowa wydała w grudniu 1918 instrukcję „Umundurowanie polowe Wojska Polskiego”, wzorowaną na legionowych przepisach mundurowych. Zachowano dawną okrągłą maciejówkę, a niemieckie kurtki spolszczono, dodając guziki z orłem. Wszyscy żołnierze, którzy służyli w Legionach przed 10 kwietnia 1918, otrzymali przywilej noszenia srebrnego wężyka na kołnierzu. Dla odróżnienia broni i służb utrzymano barwne wypustki na czapce, kurtce i płaszczu. Oprócz spodni polowych, oficerowie otrzymali prawo noszenia do ubioru wyjściowego długich, czarnych spodni z wypustką karmazynową, generałowie zaś z podwójnymi lampasami karmazynowymi, a oficerowie sztabu generalnego z amarantowymi. thumb|Generałowie Wacław Iwaszkiewicz-Rudoszański i Władysław Jędrzejewski z grupą oficerów sztabowych; marzec 1919.
W kawalerii i artylerii konnej pozostawiono ułankę barwy polowej bez kieszeni górnych, z dwoma rzędami guzików i ze stojącym kołnierzem. Oficerowie kawalerii nosili poza służbą amarantowe rabaty, wysokie czapki ułańskie ze srebrnymi etyszkietami i biało-metalowe pasy.
11 stycznia 1919 określono typ munduru marynarskiego i lotniczego. Dla formacji lotniczych przyjęto granatową barwę munduru z wypustkami ciemnożółtymi. Marynarka wojenna nosiła umundurowanie ogólnowojskowe z wypustkami jasnoniebieskimi.
Oddziały ochotnicze, zwłaszcza konne szwadrony wojewódzkie, starały się nawiązać do barw wojewódzkich z XVIII wieku, włączając je do otrzymywanych mundurów typu niemieckiego. Oddziały pomorskie podkreślały w oznakach mundurowych swój regionalizm. Góral, a jednocześnie oficer Legionów Polskich, płk Andrzej Galica forsował koncepcję wyróżnienia pułków strzelców podhalańskich swastyką wplecioną w gałązki jedliny – tradycyjny znak Podhala. Zamiast czapek podhalańczycy mieli nosić kapelusze z orlim piórem. Dowódca nowogródzkiego 77 pułku piechoty uzyskał dla swoich żołnierzy prawo noszenia znaku „niedźwiadka” – herbu Żmudzi.
12 października 1919 określono wzór munduru kadetów. Nawiązywał do ubiorów wojskowych doby Księstwa Warszawskiego i Królestwa Polskiego. Posiadał granatową i żółtą barwę oraz charakterystyczny krój, guziki i „półsłońce”. Rogatywka kadetów zapoczątkowała w odradzającym się Wojsku Polskim ten typ nakrycia głowy.
Widząc potrzebę integracji wojska, również w zakresie umundurowania, dowódca Armii Wielkopolskiej gen. Dowbor-Muśnicki, wystosował do Naczelnika Państwa Józefa Piłsudskiego memoriał. Zwracał w nim uwagę na pilną potrzebę opracowania jednolitego munduru, by uniknąć nieporozumień wynikających na tym tle między żołnierzami, a nawet oficerami różnych formacji. mały|Oznaka legionowa W maju 1919 Naczelnik Państwa rozszerzył prawo do noszenia dotychczasowej wyróżniającej oznaki legionowej na wszystkich żołnierzy Wojska Polskiego by i zewnętrznie zaznaczyć jedność, dając wyraz tej woli całego wojska do zatarcia różnic.
Mundur wz. 1919 mały|Rogatywka wzór 1919 mały|Oficer jazdy w 1920 mały|Kurtka mundurowa wz. 19/Muzeum Wojska w Białymstoku Zagadnienia mundurowe znalazły się w gestii Departamentu Mobilizacyjno-Organizacyjnego Ministerstwa Spraw Wojskowych, a konkretnie na powołanej w grudniu 1918 Komisji Ubiorczej.
Głównym zadaniem komisji było opracowanie projektu jednolitego polskiego munduru wojskowego. W skład komisji weszli przedstawiciele Sztabu Generalnego, a jako eksperci: ppor. Mikołaj Wisznicki – malarz, autor pracy o umundurowaniu I Korpusu Polskiego w Rosji, Bronisław Gembarzewski – dyrektor Muzeum Narodowego, organizator i pierwszy dyrektor Muzeum Wojska Polskiego. Artysta malarz – rotmistrz Wojciech Kossak, historyk sztuki prof. Eligiusz Niewiadomski i prof. Kazimierz Słowiński z katedry towaroznawstwa Politechniki Warszawskiej. Później dołączył do nich historyk wojskowości płk dr Marian Kukiel.
Przyjęto zasadę, że nowy mundur nie może przypominać mundurów zaborców. Za jeden z priorytetów uznano określenie też właściwej barwy ochronnej. Trudność polegała na tym, że zarówno Niemcy, jak i Rosja wypracowali wcześniej swoje barwy o dobrych właściwościach maskujących. Latem 1918 w pobliżu stacji kolejowej w Wawrze przeprowadzono próby z mundurami prawie wszystkich armii świata. Tam zdecydowano, że mundur będzie miał barwę khaki. Co do kroju, wzorowano się na brytyjskich i francuskich kurtkach oficerskich typu frencza. Kurtki szeregowych przypominały francuskie. Ze względu na oszczędności skóry zdecydowano się w piechocie na owijacze od kostki pod kolano.
Emocje budziło też nakrycie głowy. W tym czasie w piechocie noszono czapki okrągłe „maciejówki” wzorowane na legionowych, okrągłe typu angielskiego z barwnym otokiem i daszkiem okutym metalem w kawalerii i artylerii konnej oraz rogatywki w Armii Hallera i w pułkach wielkopolskich.
Maciejówka, związaną z Legionami popierana była przez żołnierzy I Brygady Legionów. Jako tańszą popierał ją również Departament Gospodarczy MSWojsk. Rogatywka miała za sobą niezwykle silny argument tradycji wojskowej. Była ona uznawana za narodowe nakrycie głowy od XVIII wieku. Dopiero 21 września 1918, po ponownym wysłuchaniu Gembarzewskiego i Kukiela, Komisja Ubiorcza w głosowaniu opowiedziała się za wprowadzeniem rogatywki jako nakrycia głowy o typie polskim, przydającym mundurowi polowemu wyraźnego charakteru narodowego. Uzasadnienie tego wniosku zakończone zostało słowami: aby obcy na całym świecie po niej poznali Polaka.
Czapki okrągłe pozostawiono trzem pułkom szwoleżerów, a od 1924 nosiły je jednostki Korpusu Ochrony Pogranicza. Do zajęć w koszarach, w stajniach i jako podkładkę pod hełm przyjęto sukienną furażerkę.
Zarówno Komisja Ubiorcza, jak i władze wojskowe krytycznie ustosunkowały się do nadmiernego ozdabiania polowego przecież munduru kolorowymi dodatkami. Kwestię odróżniania rodzajów broni rozwiązano przy pomocy kolorowych patekna kołnierzach z wypustką odmiennej barwy.
Znakiem wyróżniającym żołnierza polskiego był też srebrny wężyk na kołnierzu będący przedłużeniem dawnej tradycji munduru Legionów Polskich: szeroki dla generałów, nieco węższy dla oficerów i wąski dla szeregowych. Do 1936 panowała w wojsku dość duża dowolność w wykonywaniu wężyków, zwłaszcza u szeregowych. Robiono je z galonu, taśmy lub wyszywano białą wełną. Przynależność do oddziału oznaczano numerami pułków na naramiennikach i literami w samodzielnych batalionach technicznych.
Początkowo oznaki stopni miały być umieszczone na naramiennikach i rękawach. Pod wpływem sugestii napływających zarówno od wojskowych, jak i od ludności cywilnej zdecydowano się na umieszczenie oznak stopni również na czapkach. Pod wpływem wzorów włoskich i francuskich, a także wykorzystując doświadczenia Armii Wielkopolskiej i Błękitnej Armii, umieszczono również oznaki stopni na mankietach rękawów
Rodzaje ubioru W związku z tym, że nie opracowano różnych typów mundurów, polowy mundur wojskowy w różnych konfiguracjach spełniał też funkcję ubiorów: bojowego, garnizonowego, służbowego, salonowego i codziennego. ubiór bojowy stosowano na terenie operacyjnym, na manewrach i na specjalny rozkaz. ubiór garnizonowy stosowano w szyku: na paradach, rewiach, na przeglądach, na wartach honorowych oraz przy pełnieniu służby garnizonowej i na specjalny rozkaz. ubiór służbowy stosowano przy meldowaniu się, przy obecności na paradach, rewiach, przeglądach i na musztrach i ćwiczeniach, przy reprezentacjach, wizytach oficjalnych, pogrzebach i mszach żałobnych. ubiór salonowy stosowano: na wizytach, obiadach i wieczorach proszonych, balach i rautach. ubiór codzienny stosowano we wszystkich wypadkach życia codziennego i podczas pracy biurowej.
Zmiany w umundurowaniu w latach 20. mały|Podporucznicy piechoty w 1933 Przepisy mundurowe zawarte w instrukcji „Przepis ubioru polowego Wojska Polskiego”, a zatwierdzone dekretem z 1 listopada 1919 przez Naczelnego Wodza Józefa PiłsudskiegoDziennik Rozkazów MS Wojsk. nr 98 z 15 listopada 1919. były wielokrotnie modyfikowane. Do czasu dużej reformy umundurowania w 1935 wymieniono prawie 50% treści instrukcji.
Były to między innymi następujące zmiany: zniesienie oznak stopni na rękawach kurtek i płaszczy z wyjątkiem wężyka generalskiegoDziennik Rozkazów MS Wojsk. nr 4 z 1920. ustalenie oznak kompanii przybocznej i szwadronu przybocznego prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej przywrócenie barwnych proporczyków na kołnierze w broniach jezdnychDziennik Rozkazów MS Wojsk. nr 27 z 1920. wprowadzenie oznak marszałka PolskiDziennik Rozkazów MS Wojsk. nr 15 z 1920. wprowadzenie beretów zamiast furażerek w broniach pancernych zmiana kształtu i barwy daszków u czapek na czarne przywrócenie barwnych otoków w broniach jezdnychDziennik Rozkazów MS Wojsk. nr 6 z 1928. wprowadzenie oficerskiego płaszcza wprowadzenie letniej bluzy oficerskiej zmiana kroju kurtki oficerskiej wprowadzenie płaszczy skórzanych od deszczu wprowadzenie barwnych otoków na czapkachDziennik Rozkazów MS Wojsk. nr 32 z 1930. i ciemnych spodni wieczorowych oraz pasa salonowego zmiana wzoru guzików
Reforma mundurowa mały|Mundury piechoty polskiej mały|Kapral w rogatywce usztywnionej thumb|5 Pułk Strzelców Podhalańskich w marszu; 1935 W 1930 podjęto prace nad gruntowną zmianą umundurowania wojsk lądowych i lotnictwa. Powołana została kolejna Komisja Ubiorcza. Projektowane wzory przedmiotów ubioru wykonywał Instytut Techniczny Intendentury, po czym były one testowane w jednostkach liniowych.
Rezultatem prac Komisji była reforma umundurowania przeprowadzona w latach 1935–1937. Zmieniona została barwa mundurów. Ministerstwo Spraw Wojskowych zmierzało do zastąpienia rogatywek czapkami okrągłymi. Zwyciężyła jednak tradycja i rogatywka pozostała. W 1935 wprowadzono nową czapkę garnizonową. Zmieniono jej krój i kształt, denko usztywniono od wewnątrz. Zachowano przy tym przechylenie wierzchu na prawą stronę. Czapki okrągłe, z usztywnionym denkiem, pozostawiono w pułkach szwoleżerów, KOP-ie i morskim dywizjonie żandarmerii.