Franz Kafka (wym. niem. MAF: , ; ur. 3 lipca 1883 w Pradze, zm. 3 czerwca 1924 w Kierling) – niemieckojęzyczny pisarz pochodzenia żydowskiego, przez całe życie związany z Pragą. Prekursor egzystencjalizmu. Uważany za jednego z najważniejszych pisarzy XX wieku. W swoich powieściach stworzył model sytuacji zwanej sytuacją kafkowską i określanej w języku niemieckim za pomocą przymiotnika „kafkaesk”, którego istotą jest konflikt zniewolonej jednostki z anonimową, nadrzędną wobec niej instancją. Deformacja groteskowa, niejednoznaczne, paraboliczne obrazy oraz poczucie zagrożenia i niepewności składają się na panoramę literackiego świata Kafki.

Życiorys

Pochodzenie i rodzina thumb|Hermann Kafka – ojciec Kafki (1910) thumb|Julie Kafka – matka Kafki (1910) Kafka urodził się 3 lipca 1883 roku w Pradze należącej wówczas do monarchii austro-węgierskiej, a dokładniej do Królestwa Czech. Był synem Hermanna Kafki (1852–1931) i Julii Kafki, z domu Löwy (1856–1934). Pochodzący z prowincji ojciec prowadził sklep galanteryjny. Matka wywodziła się z bogatej rodziny osiadłej w Podiebradach. Kafka miał pięcioro rodzeństwa: dwóch braci, Georga i Heinricha, którzy zmarli niedługo po narodzinach, a także trzy siostry: Gabrielę znaną jako „Elli” (1889–1942), Walerię – „Valli” (1890–1942) i Ottilię – „Ottla” (1892–1943). Gabriela i Waleria wraz z rodzinami zostały wywiezione w październiku 1941 do łódzkiego getta, następnie we wrześniu 1942 do ośrodka zagłady w Chełmnie nad Nerem (Kulmhof am Nehr) i tam zginęły.

Jego językiem ojczystym był niemiecki, którym w Pradze posługiwało się w tamtym okresie 10% ludności. Kafkowie byli Żydami, jednakże Franz Kafka, jak i zresztą pozostali członkowie rodziny, mówił i pisał prawie wyłącznie po niemiecku. Znał również bardzo dobrze język czeski; języka hebrajskiego zaczął się uczyć dopiero pod koniec życia.

Dzieciństwo i okres młodzieńczy thumb|Kafka w wieku pięciu lat W okresie od 1889 do 1893 Kafka uczęszczał do niemieckiej szkoły ludowej przy Fleischmarkt (obecnie ulica Masná) w Pradze. Dalej kształcił się w humanistycznym Altstädter Gymnasium (Gimnazjum Staromiejskim) w pałacu Kinskich, gdzie językiem wykładowym był język niemiecki. Miał problemy z matematyką, jednak dobrze radził sobie z geografią i nauką języków obcych. Już w wieku młodzieńczym Kafka zajmował się literaturą (jego wczesne dzieła uznaje się za zaginione, prawdopodobnie sam je zniszczył) oraz ideami socjalizmu i darwinizmu. Pozostawał pod wpływem literackiego pisma „Der Kunstwart”. Jego przyjaciółmi z tamtego okresu byli między innymi: pochodzący z Warszawy żydowski aktor teatralny Rudolf Illowy, Hugo Bergmann (późniejszy rektor Uniwersytetu Jerozolimskiego), Ewald Felix Pribram i Oskar Pollak. Wakacje spędzał chętnie u swojego wuja Zygfryda, będącego lekarzem wiejskim w Třešti.

Studia i praca W sierpniu 1901 podjął studia na Niemieckim Uniwersytecie w Pradze. Kafka, początkowo zainteresowany chemią, postanowił studiować prawo. Pomimo to potrafił wygospodarować czas, by przez semestr uczęszczać na wykłady z historii kultury i germanistyki. W międzyczasie odbył kilka podróży i chwilowo zastanawiał się nad studiami germanistycznymi w Monachium. Porzucił jednak ten zamysł, kontynuując studia prawnicze w Pradze. W 1906 r. został wypromowany na doktora nauk prawnych, po czym odbył staż w sądzie ziemskim i karnym.

W 1902 poznał swojego później najlepszego przyjaciela, dobrze wówczas znanego w praskim środowisku literackim pisarza, Maxa Broda. Wokół Maxa Broda istniała grupa kilku zaprzyjaźnionych pisarzy, których wspólnym mianownikiem było żydowskie i jednocześnie praskie pochodzenie. Oprócz Kafki, do kręgu tego należeli też Felix Weltsch i Oskar Baum. Brod nazywał ich Kręgiem Praskim. thumb|Kafka (1906) thumb|Kafka z psem

Od 1908 do 1922 Kafka pracował w Zakładzie Ubezpieczeń Robotników od Wypadków Królestwa Czeskiego w Pradze, instytucji będącej kombinacją zakładu ubezpieczeń społecznych i inspekcji pracy. W ramach swoich obowiązków służbowych Kafka podróżował często po całych Czechach nadzorując warunki pracy w dziesiątkach zakładów przemysłowych. Wbrew temu, co sam pisał w swoich dziennikach, analiza opisów jego dokonań zawodowych robiona przez przełożonych wskazuje na to, że był on cenionym i sumiennym pracownikiem. Wskazuje też na to jego częste awansowanie. W momencie gdy musiał zrezygnować z pracy, piastował dobrze opłacane stanowisko nadinspektora. Nie lubił swojej pracy. W dzienniku pisałWagenbach, Klaus (2019) . Kafka’s Prague (paperback). Armchair Traveller. Translated by Ewald Osers with Peter Lewis. London: Haus Publishing. ISBN 9781909961654. s. 119–120.:

Oprócz tego, szwagier i ojciec Kafki wciągnęli go do współzarządzania fabryką azbestu pod Pragą, której sukces miał, w zamyśle ojca Kafki, stanowić przepustkę do elitarnego kręgu czeskich rodzin fabrykanckich. Inwestycja ta jednak skończyła się ostatecznie bankructwem.

Franz Kafka, według ówczesnych standardów, był raczej osobą dość zamożną. Jego zarobki wystarczały mu na prowadzenie w miarę dostatniego życia, typowego dla przedstawiciela praskiej, wyższej-średniej klasy. Między innymi stać go było na liczne podróże po Europie. Kilkanaście razy był w Berlinie i Wiedniu, kilka razy w Paryżu, raz we Włoszech. Wbrew rozpowszechnionym stereotypom, był dość znany w środowisku praskich, niemieckojęzycznych głównie pochodzenia żydowskiego, elit intelektualnych. Był stałym członkiem kilku praskich salonów literackich, gdzie czytywał swoje opowiadania i uczestniczył w dyskusjach. Publikował w „Prager Tagblatt” i później w „Berliner Tageblatt” recenzje sztuk teatralnych i dzieł literackich.

W 1909 zostały wydane jego pierwsze szkice prozy w monachijskim czasopiśmie literackim „Hyperion”.

Życie prywatne Relacje z rodzicami Franz Kafka mieszkał do 35. roku życia z rodzicami. Czuł się zdominowany przez ojca, Hermanna. Ich trudna relacja jest powszechnie znana. Hermann nie akceptował jego pasji do pisania. Traumatycznym wydarzeniem dla Kafki był incydent, gdy pewnej nocy, jako mały chłopiec, domagał się wody. Jego ojciec wpadł w złość, wyniósł go na balkon i pozostawił tam w samej koszuli nocnej, zamykając drzwi na klucz. Hermann Kafka jednak nigdy nie uderzył swojego syna, o czym Kafka pisał w Liście do ojcaFranz Kafka, List do ojca (tłum. Janusz Sukiennicki). thumb|upright|Pierwsza strona rękopisu Listu do ojca W sytuacjach konfliktowych między ojcem a synem, matka Kafki starała się łagodzić skutki wybuchów złości męża. Mimo podejmowanych prób zazwyczaj podporządkowywała się jego woli. Czytała też listy syna (np. te, które wysyłał do swojej narzeczonej), demonstrując kontrolę nad jego życiem prywatnym.

Stan zdrowia Od dzieciństwa był raczej słabego zdrowia i niemal co roku przebywał kilka tygodni w różnych sanatoriach. Często brał urlopy zdrowotne. Obawiał się o swoje zdrowie, miał problemy ze snem, skłonność do natrętnych myśli i okresy przygnębienia, podczas których (jak wspominał w listach) myślał o samobójstwie.

Uważał się za osobę nieatrakcyjną, unikał patrzenia w lustro, natomiast przez swoich przyjaciół był postrzegany jako przystojny mężczyzna. Kafka był entuzjastą sportu, lubił długie spacery i grał w tenisa. Bardzo dokładnie i wielokrotnie przeżuwał jedzenie, wierząc, że poprawi to jego trawienie.

Związki Kafka był zainteresowany kobietami, które były dla niego niedostępne. Do końca życia pozostał kawalerem. Swatano go z Felice Bauer, sekretarką z Prudnika, z którą prowadził ożywioną korespondencję przez ponad 5 lat. Po okresie półrocznych zaręczyn, z nie do końca jasnych przyczyn, do ślubu z Felicją nie doszło. Kafka po zerwaniu z Felicją zniszczył jej listy do siebie, natomiast jego listy do Felicji przetrwały i zostały wydane w latach 50. XX w. przez Maxa Broda. Wspomnienia przyjaciółki Felicji, Grete Bloch, sugerowały, że przyczyną rozstania z Felicją był romans z Grete, którego konsekwencją miałoby być dziecko Kafki, które zmarło w wieku 10 lat. Nie udało się jednak dowieść ani wykluczyć informacji, jakoby Kafka miał dziecko. mały|Felice Bauer z Franzem Kafką Niebagatelną rolę odegrała w życiu Kafki jego przyjaciółka Milena Jesenská (znana też pod nazwiskiem Pollack), tłumaczka jego dzieł na język czeski, która stała się jego miłością i najbliższą powierniczką. Korespondencja pomiędzy nimi zaczęła się jesienią 1919 roku, gdy Milena, zachwycona jego twórczością, napisała list z prośbą o zgodę na tłumaczenie jego książek z języka niemieckiego na czeski. Kafka miał plany małżeńskie wobec niej, ich relacja była głównie korespondencyjna, spotkali się tylko dwa razy. Literaturoznawca Ryszard Koziołek stwierdził, że Kafka w listach do Mileny był czuły, liryczny i przejmujący.

Kafka przed poznaniem Jesenskiej był zaręczony z kobietą, która nazywała się Julie Wohryzek. Zaręczyny zostały zerwane po tym, jak rozpoczął bliską relację z Mileną. Najbliżej była jednak związana z Franzem Kafką pochodząca z Pabianic Dora Diamant, jego ostatnia partnerka życiowa, dla której zdecydował się przerwać toksyczny związek z rodzicami (zwłaszcza z ojcem) i dla której wyprowadził się z domu. Zamieszkał z Dorą w Berlinie. W Stanach Zjednoczonych została wydana napisana przez Kathi Diamant biografia Dory Kafka’s Last Love. Jeden z rozdziałów książki Bagaże Franza K. Podróż której nigdy nie było Remigiusza Grzeli poświęcony jest właśnie losowi Dory Diamant. Grzela napisał też sztukę teatralną poświęconą Dorze – Naznaczeni (zamieszczoną w Bagażach Franza K.).

Przez większość swojego dorosłego życia Kafka odwiedzał domy publiczne. W czasach Kafki tolerowano odwiedziny nieżonatych mężczyzn w domach publicznych. Kafka zgromadził także kolekcję zdjęć o tematyce erotycznej. W listach do Mileny określał cielesność jako coś brudnego.

Światopogląd Franz Kafka był wegetarianinem, został nim w dużym stopniu pod wpływem teorii antropozoficznych Rudolfa Steinera, którego poznał osobiście po jego odczycie w Pradze. Miał jednak epizody, podczas których jadł mięso; jedzenie go sprawiało mu problemy żołądkowe. Był abstynentem alkoholowym. Nie przepadał za medycyną i preferował alternatywne metody leczenia. Jako nastolatek zadeklarował się jako socjalista. thumb|upright|Kafka w 1910

Poglądy religijne Kafka był ateistą. Przez pewien czas był jednak niegorliwym wyznawcą judaizmu. Tydzień po urodzeniu został zgodnie z religią żydowską obrzezany. Synagogę odwiedzał tylko cztery razy w roku na wyraźne życzenie ojca. Osobiście nie przepadał za chodzeniem do synagogiMax Brod (1960). Franz Kafka: A Biography s. 22-23.. Przez kilka lat aktywnie zajmował się ideami syjonistycznymi i myślał o migracji do Palestyny (aczkolwiek przypuszcza się, że myśl o alii była podyktowana względami zdrowotnymi, a nie religijnymi).

Ostatnie lata i śmierć W 1922 roku ze względu na postępującą gruźlicę musiał zrezygnować z pracy. W liście z 29 listopada 1922, napisanym do swego przyjaciela, Maxa Broda, pogrążony w gorączce Kafka prosił go, aby po jego śmierci spalił wszystkie jego utwory poza Wyrokiem, Palaczem, Przemianą, Kolonią karną, Lekarzem wiejskim i Głodomorem. Brod nie spełnił tego życzenia. W 1923 Kafka przeniósł się do Berlina, by zamieszkać z Dorą Diamant oraz poświęcić się wyłącznie pisaniu.

Rok później, w wieku 40 lat zmarł w sanatorium w Kierling, będącym jedną z gmin katastralnych Klosterneuburga. Bezpośrednią przyczyną śmierci było niedożywienie. Kafka przez gruźlicę nie był w stanie przyjmować pokarmów, a wtedy jeszcze nie znano żywienia dojelitowego. Przed śmiercią błagał lekarzy o zaaplikowanie mu śmiertelnej dawki morfiny, aby nie cierpieć dłużej. Jego ostatnimi słowami były: „Zabij mnie, bo inaczej będziesz mordercą!”. thumb|Grób Franza Kafki w Pradze zaprojektowany przez Leopolda Ehrmanna w formie sześciobocznego kryształu