Siły polskie w powstaniu warszawskim

thumb|Żołnierze batalionu „Zośka” thumb|Zdobyczna „Pantera” należąca do plutonu pancernego „Wacek” Siły polskie w powstaniu warszawskim – opis struktury, liczebności i uzbrojenia oddziałów Armii Krajowej oraz pozostałych polskich formacji zbrojnych, uczestniczących w powstaniu warszawskim 1944 roku.

Dowódcy powstania thumb|Generał „Bór” (drugi z lewej) podczas odprawy w okolicach fabryki Kamlera na Woli, 4 sierpnia 1944 Powstanie warszawskie zostało rozpoczęte z inicjatywy dowództwa Armii Krajowej (podziemnej armii podległej Rządowi RP na uchodźstwie). Oddziały AK stanowiły także trzon oddziałów powstańczych przez cały okres bitwy o stolicę. W momencie wybuchu powstania Komenda Główna AK ulokowała swoją siedzibę w fabryce Kamlera na Woli. Obsada personalna najważniejszych elementów sztabu Komendy Głównej była następująca (stan na 1 sierpnia 1944): generał Tadeusz Komorowski „Bór” – komendant główny AK; generał Tadeusz Pełczyński „Grzegorz” – szef sztabu KG AK; generał Leopold Okulicki „Kobra” – I zastępca szefa sztabu KG AK; pułkownik Janusz Bokszczanin „Sęk” – II zastępca szefa sztabu KG AK; podpułkownik Antoni Sanojca „Kortum” – szef oddziału I (organizacyjnego); pułkownik Kazimierz Iranek-Osmecki „Heller” – szef oddziału II (wywiadowczego); pułkownik Józef Szostak „Filip” – szef oddziału III (operacyjnego); pułkownik Kazimierz Pluta-Czachowski „Kuczaba” – szef oddziału V (łączność); pułkownik Jan Rzepecki „Prezes” – szef oddziału VI (Biuro Informacji i Propagandy).

O ile KG AK stanowiła najwyższy organ dowódczy armii podziemnej, o tyle na poziomie taktycznym działaniami oddziałów AK w trakcie powstania kierował w praktyce dowódca Okręgu Warszawskiego AK – pułkownik Antoni Chruściel „Monter”. Funkcję szefa sztabu okręgu pełnił major Stanisław Weber „Chirurg”.

Ordre de Bataille w dniu 1 sierpnia 1944 thumb|Pułkownik „Monter” (w środku) wraz oficerami BIP thumb|Żołnierze Kolegium „A” – jednostki Kedywu Okręgu Warszawskiego AK thumb|Żołnierze batalionu „Golski” W momencie wybuchu powstania warszawskiego do walki przystąpiły zarówno oddziały Armii Krajowej, jak też członkowie tych organizacji konspiracyjnych, które pozostawały niezależne od władz Polskiego Państwa Podziemnego.

Armia Krajowa 1 sierpnia 1944 do walki o stolicę wyruszyły oddziały Okręgu Warszawskiego AK oraz jednostki dyspozycyjne podległe bezpośrednio Komendzie Głównej AK.

Okręgiem Warszawskim AK dowodził pułkownik Antoni Chruściel „Monter”. Podległe mu oddziały przystępowały do boju w ramach zgrupowań w poszczególnych obwodach. W ujęciu bardziej szczegółowym były to: Obwód I „Śródmieście” pod dowództwem podpułkownika Franciszka Pfeiffera „Radwana” (ok. 13 tys. żołnierzy); Obwód II „Żoliborz” pod dowództwem podpułkownika Mieczysława Niedzielskiego „Żywiciela” (ok. 2460 żołnierzy); Obwód III „Wola” pod dowództwem podpułkownika Jana Tarnowskiego „Waligóry” (ok. 2500 żołnierzy); Obwód IV „Ochota” pod dowództwem podpułkownika Mieczysława Sokołowskiego „Grzymały” (ok. 2000 żołnierzy); Obwód V „Mokotów” pod dowództwem podpułkownika Aleksandra Hrynkiewicza „Przegonii” (ok. 2500 żołnierzy); Obwód VI „Praga” pod dowództwem podpułkownika Antoniego Żurowskiego „Bobera” (ok. 8820 żołnierzy); Obwód VII „Obroża” (powiat warszawski) pod dowództwem majora Kazimierza Krzyżaka „Bronisława” (ok. 11 tys. żołnierzy); VIII samodzielny rejon „Okęcie” pod dowództwem majora Stanisława Babiarza „Wysockiego” (ok. 1200 żołnierzy).

Do tego należy doliczyć także jednostki podlegające bezpośrednio dowódcy Okręgu Warszawskiego AK – tj. Batalion NOW-AK „Antoni” i Batalion harcerski „Wigry” (tworzące tzw. Zgrupowanie „Paweł”, które stanowiło odwód Okręgu), Kedyw Okręgu Warszawskiego AK, jednostki saperskie, jednostki łączności itp. Wyżej wymienione oddziały – znajdujące się pod ogólnym dowództwem podpułkownika Franciszka Rataja „Pawła” – liczyły ok. 1850 żołnierzy. Ponadto w skład obwodu VII „Obroża” wszedł liczący ok. 840 żołnierzy oddział partyzancki podporucznika „Doliny” (Adolf Pilch), który wycofując się przed Armią Czerwoną dotarł do Puszczy Kampinoskiej aż z Nowogródczyzny.

Jednostkami dyspozycyjnymi podległymi bezpośrednio Komendzie Głównej AK były natomiast: Oddziały Kedywu KG AK dowodzone przez podpułkownika Jana Mazurkiewicza „Radosława”. Tworzyły one tzw. Zgrupowanie „Radosław”, które liczyło ok. 2300 żołnierzy. Kedyw został rozlokowany w dzielnicy Wola, gdzie Komenda Główna AK zamierzała ulokować swoją siedzibę; Pułk „Baszta” dowodzony przez podpułkownika Stanisława Kamińskiego „Daniela”. Pułk liczył ok. 2200 żołnierzy. Został rozlokowany w dzielnicy Mokotów i podlegał dowódcy tamtejszego obwodu AK.

Z wyliczeń generała Jerzego Kirchmayera wynika, że ogólny stan liczebny jednostek AK w Warszawie wynosił ok. 50 tys. zaprzysiężonych żołnierzy (mężczyzn i kobiet) – z czego ok. 45 281 służyło w jednostkach Okręgu Warszawskiego AK, ok. 2300 w szeregach Kedywu, a kolejnych 2200 w Pułku „Baszta”. Według tego samego źródła w ramach okręgu funkcjonowało 800 plutonów AK (647 pełnych plutonów oraz 153 plutony „szkieletowe”) – w tym 198 plutonów Wojskowej Służby Ochrony Powstania. Poziom wyszkolenia żołnierzy był nierówny. Największą wartość bojową prezentowały zaprawione w potyczkach z Niemcami oddziały Kedywu oraz inne jednostki dyspozycyjne Okręgu lub KG AK. Pozostali żołnierze nie mieli na ogół świeżego doświadczenia bojowego, większość z nich brała jednak udział w wojnie obronnej 1939 roku.

W rzeczywistości tylko część żołnierzy weszła jednak do akcji w godzinie „W”. Wynikało to przede wszystkim z faktu, iż dowództwo AK skróciło czas mobilizacji do 12 godzin, przez co wielu żołnierzy nie zdążyło dotrzeć na czas do punktów zbiorczych. Dla przykładu w Śródmieściu, gdzie stawiennictwo było stosunkowo najwyższe, do oddziałów dotarło nieco ponad 60% żołnierzy. Podobnie wyglądało stawiennictwo na Mokotowie. Z kolei na Woli i Pradze do oddziałów dotarło zaledwie ok. 40% żołnierzy (dotyczy to również oddziałów Kedywu KG AK). Z obliczeń autorów opracowania „Polskie Siły Zbrojne w drugiej wojnie światowej” wynika, że 1 sierpnia 1944 zmobilizowano łącznie ok. 36 500 żołnierzy AK – w tym ok. 32 500 w Warszawie oraz ok. 4 tys. na terenach podmiejskich. Z kolei Jerzy Kirchmayer oceniał, że do walki przystąpiło ok. 23 tys. żołnierzy AK (plus ok. 1800 członków pozostałych organizacji podziemnych).

Biorąc pod uwagę straty poniesione przez powstańców w pierwszym dniu walki oraz fakt, iż część jednostek AK uległa wówczas rozwiązaniu lub przeszła do podwarszawskich lasów, Kirchmayer oceniał, że stan bojowy sił polskich przeciętnie w ciągu całego powstania wynosił od 25 tys. do 28 tys. żołnierzy. Z kolei w ocenie pułkownika Adama Borkiewicza przez oddziały polskie przewinęło się w okresie powstania ok. 50 tys. żołnierzy (nie licząc zaprzysiężonych, którzy nie wzięli udziału w walkach). Z tej liczby ok. 10 tys. żołnierzy odpadło już w pierwszych dniach powstania (oddziały z Mokotowa, Ochoty, Pragi i powiatu warszawskiego), natomiast 1300 przybyło do stolicy spoza terenów Okręgu Warszawskiego AK.

Inne ugrupowania Pewne trudności budzi ustalenie liczebności oddziałów bojowych wystawionych podczas powstania przez organizacje konspiracyjne działające niezależnie od Armii Krajowej. Jerzy Kirchmayer oceniał, że 1 sierpnia 1944 dysponowały one w Warszawie siłami o łącznej liczbie ok. 1800 żołnierzy. Z kolei zdaniem Adama Borkiewicza liczyły one ok. 2 tys. ludzi – przy czym jego zestawienie nie uwzględnia żołnierzy Narodowych Sił Zbrojnych. W ujęciu bardziej szczegółowym w powstaniu wzięły udział: jednostki obwodu stołecznego Armii Ludowej, dowodzone przez majora Bolesława Kowalskiego „Ryszarda” (od 270 do 800 żołnierzy); jednostki Narodowych Sił Zbrojnych, dowodzone przez pułkownika Spirydiona Koiszewskiego „Topora” (od 740 do 3500 żołnierzy); jednostki Korpusu Bezpieczeństwa, dowodzone przez pułkownika Leona Korzewnikjanca „Doliwę” (od 620 do 700 żołnierzy); jednostki Polskiej Armii Ludowej, dowodzone przez pułkownika Juliana Skokowskiego „Zaborskiego” (od 120 do 500 żołnierzy).

Oddziały złożone z członków tych organizacji pozostawały taktycznie podporządkowane dowództwu AK. Na mocy porozumienia wojskowego zawartego w dniach 14 i 15 września 1944 utworzono Połączone Siły Zbrojne AL, PAL i KB. Ich dowódcą został pułkownik Julian Skokowski „Zaborski” (PAL), podczas gdy funkcję jego zastępców pełnili major Józef Małecki „Sęk” (AL) oraz pułkownik Leon Korzewnikjanc „Doliwa” (KB).

Struktury bojowe w trakcie powstania thumb|Żołnierze Kompanii „Leśnik” z działkiem przeciwpancernym 5 cm PaK 38. Ogród Krasińskich thumb|Żołnierze Batalionu „Gustaw” thumb|Żołnierze Zgrupowania „Żaglowiec” thumb|Major „Okoń” wśród żołnierzy Grupy „Kampinos” thumb|Żołnierze Batalionu „Kiliński” thumb|Wymarsz patrolu sanitarnego Wojskowej Służby Kobiet thumb|Kapitan „Krybar” wraz z żołnierzami swojego zgrupowania thumb|Żołnierze Zgrupowania „Ryś”. Mokotów W trakcie powstania struktura polskich oddziałów wielokrotnie ulegała przekształceniu. Już 5 sierpnia 1944, wobec rysującego się rozbicia powstania na kilka odosobnionych ośrodków walki, pułkownik „Monter” podzielił Okręg Warszawski AK na trzy grupy – „Północ”, „Śródmieście” i „Południe”.

Grupa „Północ”

Grupa „Północ” obejmowała oddziały powstańcze walczące na Starym Mieście, Żoliborzu oraz w Puszczy Kampinoskiej. Dowodził nią pułkownik Karol Ziemski „Wachnowski”. W szczytowym momencie Grupa „Północ” liczyła ok. 17 tys. żołnierzy – z czego 11 tys. walczyło na Starówce, 3 tys. na Żoliborzu, a kolejne 3 tys. w Puszczy Kampinoskiej. W dniach 1–2 września 1944 główne siły grupy opuściły Stare Miasto i przeszły kanałami do Śródmieścia oraz na Żoliborz. Dwa dni później Grupa „Północ” została oficjalnie rozwiązana. W ujęciu bardziej szczegółowym struktura grupy była następująca.

Stare Miasto Batalion im. Walerego Łukasińskiego; Batalion im. Stefana Czarnieckiego (znany też jako Batalion „Gozdawa”); Zgrupowanie „Kuba”-„Sosna” (w składzie: Batalion „Nałęcz”, Kompania P 20 „Edward”, Kompania „Ryszard”, Kompania „Batory”, Pluton „Roja”, pluton milicji PPS, pluton NSZ); Zgrupowanie „Róg” (w składzie: Batalion „Gustaw”, Batalion „Dzik”, Batalion „Bończa”, Kompania Motorowa „Orlęta”, Kompania „Lubiec”, 104. Kompania Syndykalistów, Batalion „Wigry”, Batalion „Antoni”, Batalion AL „Czwartacy”); Zgrupowanie „Radosław” (w składzie: Brygada Dywersji „Broda 53”, Batalion „Czata 49”, Batalion „Miotła”, Batalion „Pięść”, Kompania „Leśnik”, Kompania „Waligóra”); odwód Grupy „Północ” (w składzie: Batalion „Chrobry I”, Brygada Dyspozycyjno-Zmotoryzowana NSZ „Koło”, Kompania Szturmowa „Wyrwy”).

Żoliborz Zgrupowanie „Żaglowiec”; Zgrupowanie „Żmija”; Zgrupowanie „Żyrafa”; Zgrupowanie „Żubr”; Zgrupowanie „Żniwiarz”; Zgrupowanie „Żbik”; kompania AL.

Puszcza Kampinoska Pułk „Palmiry”-„Młociny” (znany też jako Grupa „Kampinos”).

Grupa „Śródmieście”

Grupa „Śródmieście” obejmowała oddziały powstańcze walczące w Śródmieściu Północnym, Śródmieściu Południowym oraz na Powiślu. Dowodził nią pułkownik Franciszek Pfeiffer „Radwan”. Wobec faktu, iż komunikacja pomiędzy północną a południową częścią Śródmieścia mogła odbywać się wyłącznie poprzez silnie ostrzeliwany przez Niemców wąski odcinek al. Jerozolimskich, walki faktycznie toczyły się w dwóch ośrodkach – właściwej Grupy „Śródmieście” obejmującej teren Śródmieścia Północnego, oraz Śródmieścia Południowego, które zostało wyodrębnione jako „Podobwód Śródmieście Południowe”. W szczytowym momencie Grupa „Śródmieście” liczyła ok. 23 tys. żołnierzy – z czego 13 tys. walczyło w Śródmieściu Północnym, 7600 w Śródmieściu Południowym, a kolejnych 2,5 tys. na Powiślu. W ujęciu bardziej szczegółowym struktura grupy była następująca.

Śródmieście-Północ Zgrupowanie „Chrobry II” (w składzie: Batalion „Lecha Żelaznego”, Batalion „Lecha Grzybowskiego”); Batalion „Rum”; Zgrupowanie „Gurt” (w składzie: Batalion „Gurt”, batalion WSOP, Zgrupowanie IV);