Język standardowy, dialekt standardowy, standard językowy (, , ) – odmiana języka przyjęta przez dane społeczeństwo do celów komunikacji publicznej i oficjalnej, stawiana w opozycji do pozostałych odmian. Przeciwstawia się zarówno odmianom lokalnym, jak i społecznym. W pierwszej kolejności języki standardowe pełnią funkcję unifikacyjną. Są bowiem pozbawione charakteru miejscowego, tj. posługują się nimi mieszkańcy większego obszaru geograficznego. Odmiany językowe przyjęte w roli standardów różnią się pod wieloma względami. Wspólną ich cechą jest to, że są akceptowane jako odmiany nadrzędne wobec wszelkich innych odmian występujących w społeczności.
Język standardowy zasadniczo odgrywa rolę języka pisanego. Jest szerzony przez szkoły i środki masowego przekazu oraz wykorzystywany w kontaktach oficjalnych. Zwykle (choć nie zawsze) podlega regulacji i cieszy się wsparciem instytucjonalnym. Język standardowy wykazuje dążność do eliminacji rozbieżności językowych, narzucając jedną formę jako łącznik między różnymi formami dialektalnymi. Spełnia szereg funkcji w różnych sferach życia społecznego, gdzie przybiera różne formy ukształtowania stylistycznego. Standard jest wykorzystywany w nauczaniu języka.
Podstawą języka standardowego może być np. dialekt centralny geograficznie (np. we Włoszech), dialekt stolicy (np. we Francji), czy też język pierwszego tłumaczenia Biblii (np. w przypadku języka niemieckiego). Nie wszystkie języki świata mają odmianę standardową. Niemniej również w społecznościach, gdzie nie istnieje oficjalny standard języka, przyjmują się odmiany o charakterze ponadlokalnym; są to np. odmiany interdialektalne (koiné, łączące cechy różnych dialektów) czy dialekty okolicznych większych miast. Bywa, że normy literackie powstają pod wpływem działalności misjonarzy. Języki standardowe mogą wykształcić się w formie ustnej, zanim zostanie stworzona forma pisemna. Pełnoprawna odmiana standardowa to taka, która przeszła proces kodyfikacji, tj. jej zasady zostały utrwalone w słownikach i gramatykach. Język standardowy nie daje się jednak łatwo utożsamić z zasobem cech i jednostek usankcjonowanych kodyfikacją, gdyż jest zmienny w czasie, a całkowite zdefiniowanie wszystkich jego aspektów jest niemożliwe. Niektóre języki (tzw. języki policentryczne lub pluricentryczne) mają więcej niż jedną odmianę standardową, co jest związane z istnieniem różnych ośrodków standaryzacji (dotyczy to np. angielskiego, francuskiego, niemieckiego, malajskiego). Czasami różne odmiany standardowe współistnieją w obrębie jednego kraju (np. norweski ma odmiany bokmål i nynorsk).
Nowoczesne językoznawstwo stroni od sądów wartościujących na temat odmian języka. W powszechnym obiegu odmiana standardowa uchodzi jednak za bardziej „poprawną” i „dopuszczalną” niż inne odmiany; stanowi też formę o najwyższym prestiżu, której użycie sygnalizuje poziom wykształcenia danej osoby. Standard bywa zatem pojmowany jako socjolekt powiązany z warstwami wykształconymi. Zdarza się też, że standard jest postrzegany jako neutralne narzędzie komunikacji, przeznaczone dla wszystkich członków społeczności bez względu na status społeczny czy pochodzenie.
W niektórych krajach język standardowy jest zbliżony do odmiany pewnego regionu lub grupy społecznej (i służy ogólnie jako środek swobodnej komunikacji, przyswajany też przez użytkowników pozostałych dialektów). W innych zaś krajach występuje dyglosja – dochodzi do ostrego rozgraniczenia funkcji języka standardowego (język wysoki) i odmian potocznych/regionalnych (język niski); domeną standardu (czerpiącego np. z tradycji literackiej, nauczanego głównie w szkołach) stają się wówczas sytuacje formalne i wypowiedzi pisemne. Na poziomie gramatycznym standard taki jest silnie odrębny od swobodnego języka mówionego (lub wręcz niezrozumiały bez przygotowania szkolnego). W krajach arabskich, gdzie w roli odmiany prestiżowej funkcjonuje klasyczny język arabski (de facto niebędący powszechnym narzędziem komunikacji), można mówić o powstawaniu dodatkowych (nowoczesnych) standardów o zasięgu regionalnym lub miejskim. W niektórych częściach świata zaobserwowano zanik różnic lokalnych na korzyść ekspansji odmian standardowych. W wielu zakątkach Europy i obu Ameryk dialekty regionalne zostały wyparte przez standard lub odmiany bliskie standardowi, do czego przyczyniły się przemiany społeczne.
Charakterystyka Podstawę języków standardowych tworzą dialekty właściwe dla ośrodków handlu/władzy, odmiany najszerzej zrozumiałe czy też mające oparcie w tradycji literackiej. Pod wpływem zjawisk takich jak przesunięcie referencyjne (termin z dziedziny antropolingwistyki) lub elaboracja funkcjonalna (termin z zakresu socjolingwistyki) prestiż powiązany z ośrodkami kultury zostaje przypisany również tamtejszej odmianie języka. Odmiana ta staje się punktem odniesienia dla innych odmian językowych, uprzywilejowanym w procesie edukacji i innych sferach życia. Działania standaryzacyjne zabiegają zwykle o skodyfikowanie normy językowej (za pośrednictwem gramatyk normatywnych i słowników) oraz wypracowanie ortografii. Istotną rolę w standaryzacji odgrywa akceptacja danej normy przez ogół społeczeństwa.
W potocznym obiegu można spotkać przekonanie, jakoby standardowe formy języka były bardziej „gramatyczne” niż odmiany niestandardowe. Jest to założenie lingwistycznie bezpodstawne, gdyż zasadami językowymi rządzą się wszystkie odmiany języka, również te nieskodyfikowane. Na tle innych odmian język standardowy wyróżnia się tym, że jest kojarzony z wyższym statusem socjoekonomicznym. Dialekty niestandardowe i standardowe często pełnią różne funkcje: pierwsze sygnalizują identyfikację ze społecznością lokalną (często spoza głównego nurtu); drugie zaś sygnalizują przynależność do szerzej rozumianego społeczeństwa, pluralistycznego i technicznego. Stosowność użycia obu typów odmian językowych można uważać za uzależnioną od okoliczności społecznych.
Terminologia W piśmiennictwie występują również bliskoznaczne określenia: „język literacki”, „język ogólnonarodowy”, „język ogólny”, „język kulturalny”, „dialekt literacki”, „dialekt standardowy”, „dialekt kulturalny”, „narzecze ogólne”. Termin „język standardowy”, pochodzący z anglojęzycznej tradycji lingwistycznej, ma charakter międzynarodowy i uchodzi za stosunkowo neutralne określenie tej odmiany języka; bywa uważany za nowoczesny zamiennik terminu „język literacki”. Na gruncie polskim mówi się częściej o „języku ogólnym”, „języku literackim” lub „języku kulturalnym”. Miano języka ogólnego bywa jednak także przeciwstawiane językowi specjalistycznemu (fachowemu), językowi literatury, prozy artystycznej czy poezji. Również termin „język literacki”, używany przede wszystkim w kontekście słowiańskim i wskazujący na nośnik w postaci piśmiennictwa, może być definiowany i rozumiany na rozmaite sposoby. Pojęcie języka literackiego jest niekiedy odnoszone do takich oficjalnych odmian języka, które ugruntowały się w ograniczonym zakresie – lub jedynie wśród niektórych warstw społeczeństwa (przykładem jest np. literacki język starogrecki); nie są to odmiany standardowe, gdyż te aspirują do roli odmian ponadregionalnych (i zaczęły powstawać dopiero w XIX–XX w.). Termin „język standardowy” pozwala uniknąć niepożądanych skojarzeń związanych z budową słowotwórczą pozostałych terminów, nawiązujących do różnych aspektów historycznych omawianej odmiany języka.
W lingwistyce znany jest także termin „dialekt standardowy” (), który pomaga podkreślić równoprawność dialektów (odmian niestandardowych) i języka standardowego. Rezerwowanie terminu „język” dla odmiany standardowej może bowiem sugerować, iż to tylko ona jest pełnoprawną formą języka, godną takiego miana. Wyrażenie „dialekt standardowy” uwydatnia fakt, że standard jest jedną z wielu odmian składających się na język. W podobnym sensie używa się terminu „odmiana standardowa (języka)” ().
Sporadycznie spotyka się definicję, zgodnie z którą język standardowy to język, któremu można przypisać jedną lub więcej standardowych postaci (tj. język, który przeszedł proces standaryzacji). Termin odnosi się wówczas do całokształtu takiego języka, nie zaś do dialektu standardowego.
W językoznawstwie, zwłaszcza w tekstach anglojęzycznych, odmianę standardową określa się często mianem dialektu (jest uważana za jeden z wielu dialektów danego języka). W rozumieniu dialektologii tradycyjnej dialekt to natomiast byt przeciwstawiany językowi standardowemu; takie też znaczenie przyjęło się w wielu językach europejskich. Badaniem języków standardowych zajmuje się dyscyplina zwana standardologią.
Funkcje Paul L. Garvin wyróżnia pięć następujących funkcji języka standardowego:
jednocząca – jednoczy daną społeczność językową, budując jej tożsamość w sensie kulturowym i politycznym, a także sprzyjając identyfikacji jednostki ze wspólnotą narodową; separująca – przeciwstawia daną społeczność językową innym; prestiżowa – pełni rolę nośnika prestiżu społeczno-kulturowego, zarówno dla całej społeczności, jak i dla posługującej się nim jednostki; partycypacyjna – umożliwia użytkownikom języka czerpanie z korzyści wynikających ze znajomości standardu (mobilność społeczna, możliwość udziału w dyskursie publicznym itp.); ramy odniesienia – służy jako miara dla oceny środków językowych.
Standard a inne odmiany Dialekt standardowy, jako instytucjonalna norma, jest przeciwstawiany niestandardowym (nieliterackim) wariantom języka (o podłożu regionalnym i socjalnym). Między językiem standardowym a odmianami niestandardowymi, a także między poszczególnymi odmianami niestandardowymi występuje szereg różnic dotyczących ich genezy, zasięgu geograficznego i funkcji społecznych. Pośród odmian niestandardowych znane są z jednej strony dialekty tradycyjne (regionalne, lokalne), związane z obszarami wiejskimi i silnie zróżnicowane wewnętrznie, a z drugiej – dialekty nowoczesne, które zyskują na znaczeniu pod wpływem procesów społecznych (urbanizacji i globalizacji) oraz w stosunkowo dużym stopniu odzwierciedlają stratyfikację społeczną. W Polsce dialekty tradycyjne (wiejskie) to mówione odmiany języka narodowego używane na pewnym ograniczonym terenie, zarezerwowane do obsługi sytuacji nieoficjalnych, niepodlegające kodyfikacji i podporządkowane uzusowi językowemu; z kolei język ogólny ma zasięg ogólnopaństwowy, istnieje w wersji mówionej i pisanej, jest wysoce skodyfikowany i obsługuje różne typy sytuacji społecznych. Bliskie standardowi odmiany miejskie, które istnieją w niektórych krajach, są czasem wartościowane negatywnie, przez pryzmat języka standardowego, w przeciwieństwie do dialektów wiejskich, które bywają kojarzone z dziedzictwem historycznym i bogactwem językowym.
Standard nie jest tworem jednorodnym; umożliwia bowiem tworzenie wypowiedzi w różnych stylach funkcjonalnych (np. naukowym, publicystyczno-dziennikarskim, administracyjnym, literackim, potocznym). Odzwierciedla to jego szerokie zastosowanie w różnych obszarach działalności i komunikacji, począwszy od tekstów naukowych, a skończywszy na codziennych sytuacjach życiowych. Język standardowy służy powszechnie jako język pisany, w odróżnieniu od odmian niestandardowych, które są związane z oralnością i zwykle nie mają wypracowanych zasad ortografii. Ze względu na przypisywaną jej rolę społeczną odmiana standardowa bywa nieściśle utożsamiana z językiem jako takim; np. wewnętrznie zróżnicowany język angielski jest zrównywany z angielszczyzną standardową. Zjawisko standaryzacji językowej nierzadko rzutuje na sposób wydzielania języków w kontinuach dialektalnych, gdzie kłopotliwe jest nakreślenie ostrych granic językowych, jeśli rozpatrywane są wzajemnie powiązane odmiany lokalne, a nie odmiany narodowe o wysokim stopniu elaboracji i zarysowanej odrębności politycznej ().