thumb|Vinzenz Oder na planie miasta 1241 r. thumb|Odra Ołbińska pełniąca funkcję fos obronnych na planie miasta 1807 r. (Springstern) thumb|Zanikająca Odra Ołbińska na planie miasta 1833 r. thumb|Staw w Parku Stanisława Tołpy thumb|Staw w Parku Stanisława Tołpy Odra Ołbińska (Die Elbinger Oder) – nieistniejące współcześnie ramię boczne rzeki Odra, przepływające niegdyś przez teren Przedmieścia Piaskowego (Zatumie), a współczesne obejmujący osiedle Ołbin we Wrocławiu. Było to jedno z wielu dawnych ramion największej z wrocławskich rzek, istniejących do schyłku średniowiecza. Dokładny bieg jego koryta obecnie trudny jest do ustalenia. Koryto to przebiegało między głównymi ówcześnie ramionami rzeki, tj. pomiędzy Odrą Główną a korytem północnym, oddzielając się od Starej Odry prawdopodobnie w okolicach dzisiejszego Mostu Szczytnickiego i biegnąc na zachód, w rejonie dzisiejszej ulicy Bolesława Prusa, aż do swego ujścia do Odry Głównej – Odry Północnej – w rejonie Wyspy Bielarskiej. Reliktem dawnego koryta tego ramienia rzeki jest pozostałość po starorzeczu – staw w Parku Stanisława Tołpy.
Nad tym ramieniem rzeki w XII wieku zlokalizowano Opactwo Świętego Wincentego (ołbińskie), które istniało tu do 1529 roku. Nurt rzeki wykorzystywany był to do zasilania młyna wodnego. W ograniczonym zakresie wody te wykorzystywano także do żeglugi. Rozdział wód Odry dla poszczególnych ramion był przedmiotem kilku sporów pomiędzy klasztorem a miastem. W XVIII wieku zachodni odcinek Odry Ołbińskiej wykorzystano przy budowie fortyfikacji miejskich, jako system fos okalających bastiony i umocnienia położone na północ od Ostrowa Tumskiego, stanowiąc w tym czasie północno-wschodnią granicę pruskiej Twierdzy Wrocław (dzieło koronowe zwane Springstern). Ostatecznie ramię to wraz z jego rozlewiskami zostało zlikwidowane w XIX wieku podczas rozbiórki fortyfikacji miejskich przeprowadzonej do lat 60. XIX wieku. Dało to początek rozbudowie miasta w kierunku północno-wschodnim i powstaniu nowych dzielnic współczesnego Ołbina.
Pozostałość po Odrze Ołbińskiej, stanowi współcześnie niewielki zbiornik wodny, ukształtowany zgodnie z przyjętymi założeniami parkowymi. Zarówno sam staw jak i otaczający go obszar zieleni miejskiej, oceniany jest przez autorów publikacji dotyczących wrocławskiej przyrody, jako obszar o znikomych wartościach przyrodniczych, głównie z powodu bardzo silnej antropopresji wynikającej z gęstej zabudowy śródmiejskiej otaczającej park. Pomimo to bywa jednak równocześnie uznawany jest za ważny element w systemie terenów zielonych miasta biegnących od wrocławskich wysp położonych w Śródmiejskim Węźle Wodnym (tj. wyspy: Piaskowa, Słodowa, Bielarska i Tamka i inne) do Starej Odry. Samo starorzecze do lat sześćdziesiątych XX wieku posiadało pas oczeretu, lecz obecnie ukształtowany staw pozbawiony jest niemal zupełnie roślinności szuwarowej.
Stosowana w publikacjach nazwa własna tego ramienia rzeki Odra Ołbińska, odnosząca się do nazwy osiedla Ołbin, ma swój pierwowzór także we wcześniej stosowanej nazwie niemieckiej Die Elbinger Oder, w której również odniesiono się do niemieckiej nazwy tego osiedla Elbing. W publikacjach można również spotkać stosowaną przez niektórych autorów inną nazwę tego ramienia rzeki – Odra św. Wincentego (Vinzenz Oder) – odnoszącą się do zlokalizowanego nad jego brzegami wyżej wspomnianego Opactwa Świętego Wincentego.
Zobacz też Wrocławski Węzeł Wodny Wody powierzchniowe we Wrocławiu Skwer Skaczącej Gwiazdy
Uwagi
Przypisy Encyklopedia Wrocławia, Odra Ołbińska, s. 607 Encyklopedia Wrocławia, Opactwo Św. Wincentego na Ołbinie, s. 623 Encyklopedia Wrocławia, Odra Gółwna, s. 607 Encyklopedia Wrocławia, mapa: Fortyfikacje bastionowe pruskiej twierdzy Wrocław, według E. Małachowicza, Stare Miasto we Wrocławiu 1985, s. 207 Encyklopedia Wrocławia, Ołbin, s. 621 Encyklopedia Wrocławia, Park Nowowiejski, s. 653 Encyklopedia Wrocławia, Prusa Bolesława, s. 720 Niemiecko-polski słownik nazw ulic, Lehmdamm, s. 90 Niemiecko-polski słownik nazw ulic, Elbingstr., s. 41
Encyklopedia Wrocławia, Twierdza Wrocław, s. 924 Encyklopedia Wrocławia, Fortyfikacje Twierdzy Wrocław lata 1741-1807, s. 208 Encyklopedia Wrocławia, Springstern, s. 825 Encyklopedia Wrocławia, mapa: Wrocław w XII i na początku XIII w., s. 979 Encyklopedia Wrocławia, Wrocławska Droga Wodna, s. 980 Encyklopedia Wrocławia, Wrocławski Węzeł Wodny, s. 987-988 Encyklopedia Wrocławia, Groble, s. 250 Encyklopedia Wrocławia, Nowowiejska, s. 594 Encyklopedia Wrocławia, Przedmieście Piaskowe, s. 722 Encyklopedia Wrocławia, Zatumie, s. 1016
Trasa turystyczna "Budowle hydrotechniczne Wrocławskiego Węzła Wodnego", s. 3 Adam Guziak, Biosfera, s. 81 (PDF s. 8)
Bibliografia
Linki zewnętrzne
Kategoria:Wrocławski Węzeł Wodny