mały|300px|Nagrobek biskupa Andrzeja Trzebickiego Nagrobek biskupa Andrzeja Trzebickiego – barokowy nagrobek usytuowany przy północnej ścianie prezbiterium kościele Świętych Piotra i Pawła w Krakowie, wykonany w latach 1695–1696Michał Rożek, Przewodnik po zabytkach Krakowa, Kraków 2006, s. 273.. Został wzniesiony przez kamieniarzy pracujących w kamieniołomie w Dębniku według projektu nieznanego autora, a jego fundatorem był siostrzeniec biskupa, dziekan kapituły krakowskiej Kasper Cieński.
Opis Nagrobek jest jednokondygnacyjny i jednoosiowy, wykonany z trzech rodzajów kontrastującego ze sobą kamienia. Mimo że generalnie jest to nagrobek architektoniczny, rzeźba dominuje nad architekturą. Na wydatnym łamanym cokole wspierają się po bokach zdwojone pilastry z ustawionymi przed nimi pełnoplastycznymi figurami kobiecymi (personifikacje cnót Wiary i Męstwa, bądź Kościoła i SynagogiTadeusz Dobrowolski, Sztuka Krakowa, Kraków 1959, s. 406.). Pilastry wspierają akantowy fryz, wydatny gzyms kordonowy, a także zwieńczenie w postaci plastycznego kartusza z herbem łabędź i znajdujących się po bokach insygniów biskupich (pastorał) i książęcych (miecz). Zwieńczenie to podtrzymywane jest przez dwa aniołki z girlandami kwiatowymi. W części środkowej znajduje się profilowany sarkofag, na nim tablica kartuszowa, plastycznie ujęta po bokach w chrząstkowo-małżowinowe woluty i zwieńczona uskrzydloną trupią główką. Na tablicy widnieje majuskułowa łacińska inskrypcja.
Nad sarkofagiem umieszczona jest owalna nisza z ustawionym na niewielkim cokoliku popiersiem zmarłego, zwieńczona skrzydlatą anielską główką. Na cokole nagrobka umieszczono trzy kartusze. Na środkowym widnieje uskrzydlona klepsydra. Po obu stronach tablicy widnieją pełnoplastyczne figurki puttów. Podobne putta siedzą na sarkofagu po obu stronach niszy z popiersiem. Po obu stronach niszy belkowanie podtrzymywane jest przez dwa ukazane do połowy tułowia trupy (tzw. muskelmany) z umięśnionymi, wyschniętymi i gnijącymi ciałami.
Materiał Nagrobek wykonano z różnobarwnych materiałów powszechnie wykorzystywanych do tworzenia małej architektury w Rzeczypospolitej w XVII wieku. Należą do nich silnie skrystalizowane wapienie (potocznie zwane "marmurami"). Dominuje czarny "marmur dębnicki" wydobywany w kamieniołomach w miejscowości Dębnik koło Krzeszowic. Do wykonania dekoracji rzeźbiarskich, tj. popiersia biskupa, putt, figur alegorycznych, kartusza herbowego i ornamentów roślinnych, użyto jasnokremowego "marmuru zalaskiego" wydobywanego w kamieniołomie Zalas-Głuchówki. Płomienie wazonów wykonano z "marmuru świętokrzyskiego" (różanka zelejowska lub paczółtowicka). Podczas niedawnej konserwacji dzieła wzmocniono efekt światłocienia odtwarzając na ścianie wokół nagrobka grafitową opaskę, która tworzy barokową iluzję cienia.
Program ideowy i symbolika Program ideowy monumentu jest typowy dla barokowej sztuki sepulkralnej. Makabryczne zwłoki ukazane w trakcie rozkładu, uskrzydlona klepsydra i czaszka symbolizują przemijanie i śmierć. Siedzące putta tworzą wrażenie zadumy nad marnością zasług duchownego. Wieńcząca niszę niebiańska główka ze skrzydełkami symbolizuje nieśmiertelność duszy. Pod względem plastycznym nagrobek ukazuje wędrówkę duszy od tego, co ziemskie i doczesne (tablica, personifikacje), przez makabryczną i przerażającą śmierć (uskrzydlona czaszka i muskelmany) do tego, co wieczne i niebiańskie (nisza ze zwieńczeniem i popiersiem).
Zdaniem badaczy, bardziej niż jakością wykonania nagrobek wyróżnia się złożoną ikonografią, a zwłaszcza rzadkim rzeźbiarskim przedstawieniem rozkładających się zwłok wspierających gzyms i wysokiej klasy popiersiem zmarłego. Popiersie to wykonano wiele lat po śmierci modela, prawdopodobnie na podstawie zachowanych portretów.
Inskrypcja na tablicy
Przypisy
Bibliografia
Joanna Daranowska-Łukaszewska, Nagrobek biskupa Andrzeja Trzebickiego w kościele ŚŚ. Piotra i Pawła w Krakowie, „Biuletyn Historii Sztuki”, nr 39/1977, s. 177-190. Marcin Fabiański, O jezuickim nagrobku biskupa Andrzeja Trzebickiego, „Folia Historiae. Artium”, Seria Nowa, nr 10/2005, s. 127-160. Piotr Krasny, Nagrobek biskupa Andrzeja Trzebickiego w kościele śś. Piotra i Pawła w Krakowie a plastyka nagrobna Domenica Guidi, [w:] Między gotykiem a barokiem. Sztuka Krakowa w XVI i XVII wieku, Materiały sesji naukowej, wyd. Towarzystwo Miłośników Historii i Zabytków Krakowa, Kraków 1997, s. 101-112.
Trzebickiego Kategoria:Sztuka w Krakowie