Okręty podwodne typu IIA – typ okrętów podwodnych marynarek Finlandii i III Rzeszy, z okresu międzywojennego i II wojny światowej. Zostały zaprojektowane z obejściem postanowień Traktatu Wersalskiego przez założone w Holandii tajne niemieckie biuro projektowe IvS. Okręt prototypowy tego typu – „Vesikko” dla fińskiej marynarki wojennej – został zwodowany w 1931 roku w stoczni Crichton-Vulcan w Turku, a jednostki seryjne budowane już dla Kriegsmarine wodowano od czerwca 1935 roku w stoczni Deutsche Werke w Kilonii. Okręt prototypowy tego typu bazował na konstrukcji niemieckich jednostek typu UB II z czasów pierwszej wojny światowej. Ten sam projekt został użyty dla niemieckich okrętów przybrzeżnych, gdy kraj ten wznowił produkcję jednostek tej klasy.
Niemieckie jednostki typu IIA były używane głównie do szkolenia i testów, chociaż podjęły także kilka patroli bojowych w początkowym okresie drugiej wojny światowej, w tym zwłaszcza w trakcie kampanii norweskiej. W czasie prowadzenia działalności operacyjnej zatopiły sześć jednostek, w tym brytyjski okręt podwodny HMS „Thistle”, same też stały się obiektem kilku nieudanych ataków torpedowych, zaś U-1 zatonął na minie. W kwietniu 1940 roku wszystkie pozostające w służbie jednostki zostały ponownie skierowane do prowadzenia działalności szkoleniowej, którą prowadziły do lata 1944 roku. U-5 oraz U-2 zatonęły w 1943 i 1944 roku w wypadkach morskich na Bałtyku.
Okręty typu IIA były niewielkimi jednokadłubowymi jednostkami przybrzeżnymi o wyporności nawodnej 254 ton, wyposażonymi w trzy wyrzutnie torpedowe kalibru 533 mm. Zdolne były do rozwinięcia prędkości 13 węzłów na powierzchni i 7 węzłów w zanurzeniu. Zanurzenie testowe tych jednostek określone zostało na 100 metrów, zaś ich załoga liczyła 25 osób.
Geneza Traktat wersalski w 1919 roku zabronił Niemcom projektowania i budowania okrętów podwodnych. Jednak już od 1924 roku w tajnym niemieckim biurze projektowym Ingenieurskantoor voor Scheepsbouw (IvS) w holenderskiej Hadze opracowywano szereg projektów (Pu22 i Pu26) okrętów podwodnych dla Estonii i FinlandiiMöller, E., Brack, W.: 'The Encyclopedia of U-Boats, s. 91Eberhard Rőssler: The U-Boat, s. 88-95.. left|thumb|Zwodowany 1 czerwca 1930 roku „Vetehinen” typu Vetehinen, o wyporności 493 ton Pracowano też w tym czasie nad projektami dla Hiszpanii, a następnie także dla Turcji. Finlandia rozważała wówczas możliwość budowy małych okrętów podwodnych, o wielkości nie przekraczającej 99 ton, ostatecznie jednak zdecydowała się na nieco większe okręty, stąd zwodowano „Saukko” o wyporności 114 ton. We wrześniu 1927 roku w Finlandii położono stępkę pod pierwszy z fińskich okrętów typu Vetehinen o wyporności 500 ton, budowanych według projektu IvS oznaczonego jako CV702. 23 kwietnia 1928 roku doszło do spotkania szeregu emerytowanych i czynnych oficerów, doradców oraz projektantów, podczas którego ustalono, że jednostki o wyporności 250 ton są najmniejszą z dopuszczalnych możliwości, z uwagi na konieczne właściwości taktyczno-techniczne na przyszłym teatrze działań wojennych. Za podstawę przyszłego projektu uznano konstrukcję jednostek typu UB II z I wojny światowej. Spotkanie to uznaje się za punkt zwrotny w historii rozwoju okrętów typu II. Mimo wielu bowiem trudności i chwilowych zmian koncepcji, ostatecznie podstawowe założenia nowego okrętu nie uległy zmianie. Uznawano przy tym, że z korzyścią dla projektu będzie, jeśli jakieś obce państwo wybuduje pierwszy okręt takiego typu, a z doświadczeń przy jego budowie będzie mogła skorzystać IvS. 20 lutego 1930 roku w specjalnym memorandum ustalono, że szczególne znaczenie należy przyznać przygotowaniom do budowy małych, prostych w budowie okrętów, które mogą być budowane szybko. Skonkretyzowano założenie, że nowe okręty powinny mieć około 200 ton wyporności i prędkość nawodną 12 węzłów, z trzema dziobowymi wyrzutniami torpedowymi kalibru 53 cm. left|thumb|„Vesikko” współcześnie, jako muzeum Po wyposażeniu i przeprowadzonych z sukcesem testach jednostek typów Vetehinen i Saukko, Finlandia przygotowywała się do złożenia zamówienia na jednostki o wyporności 250 ton. Rozważano przy tym projekty IvS 170 i 172, a także 179. Ostatecznie złożono w stoczni Crichton-Vulcan w Turku zamówienie na jednostkę 250-tonową, budowaną pod nadzorem IvSEberhard Rőssler: The U-Boat, s. 95-97.. Projekt tej jednostki nosił w IvS oznaczenie CV707 – oparty był na wcześniejszej koncepcji 179, z wyjątkiem zewnętrznych zbiorników siodłowych. Jednostka ta pod nazwą „Vesikko” została zwodowana 10 maja 1933 rokuEberhard Rőssler: The U-Boat, s. 95-97.. W konstrukcji tej, standardowe dla okrętów z poprzedniej wojny wyrzutnie torped 500 mm zastąpiono wyrzutniami kalibru 533 mm, pod dziobowym przedziałem torpedowym umieszczono instalację akumulatorów elektrycznych z 62 ogniwami, zaraz zaś za nim umieszczono centralę bojową okrętu – znajdującą się ponad centralnym zbiornikiem balastowym.
W celu zapewnienia małemu okrętowi napędu dieslowskiego o dużej mocy, wykorzystano znajdujące się wówczas w dyspozycji marynarki silniki MWM o mocy wyjściowej 350KM przy 1000 obrotów na minutę, wykorzystywane przy konstrukcji nowych trałowców. Zajmowały one tyle samo miejsca w kadłubie okrętu, co znacznie słabsze sześciocylindrowe silniki jednostek UB-II o mocy 142 KM. Zbiorniki paliwa zostały umieszczone w kadłubie sztywnym, poniżej siłowni. Przestrzeń mieszkalna została umieszczona przedziale torpedowym oraz rufowym, wykorzystując fakt że w tym ostatnim nie umieszczono żadnego uzbrojenia. W praktyce, przestrzeń mieszkalna tego okrętu nigdy nie była satysfakcjonująca podczas pobytu w morzu. Proces budowy „Vesikko” był bardzo długi, gdyż sam projekt był zmieniany praktycznie aż do momentu przekazania jednostki marynarce wojennej Finlandii.
Program mobilizacyjny do 1932 W memorandum z 3 marca 1926 roku o „Militarnych wymaganiach w specyfikacji małych i średnich u-bootów w świetle naszych wojennych doświadczeń operacyjnych”, kontradmirał Arno Spindler podkreślał, że marynarka niemiecka postawiona w obliczu mobilizacji – zakładając że oponentami będą Francja i Polska – jako idealnych rozwiązań będzie potrzebowała średniej wielkości jednostek podobnych do UB III i UC III do zadań minowych i torpedowych oraz jednostek odpowiadających okrętom UB II do operacji przybrzeżnychEberhard Rőssler: The U-Boat, s. 97.. Już wkrótce powstały jednak plany mobilizacyjne, w których przewidywano, że Reichsmarine potrzebować będzie nowocześniejszych jednostek UF (350 ton) jako zamiennik za UB II oraz UG (640 ton) zamiast UB III. Na tej bazie powstały plany programu mobilizacyjnego składającego się z 36 jednostek UF, 42 okrętów UG oraz 6 jednostek UC III. right|thumb|E1 – tu jako „Gür” tureckiej marynarki, w 1936 roku IvS odpowiedzialna była za projekty nowych jednostek z zastosowaniem najnowszych osiągnięć technologicznych. Okręty minowe przewidziane były specjalnie na śródziemnomorski teatr wojenny, zaś jednostki UC III uważane były raczej za zbyt małe na ten obszar. Zaproponowano w związku z tym opracowanie większych jednostek, które zdolne byłyby do odbycia 45-dniowego rejsu z Niemiec na ten akwen – nowe plany zakładały budowę 36 jednostek UF, 36 UG oraz 12 UI. Gdy opracowany dla Hiszpanii E1 był w budowie, ten projekt został wybrany zamiast UG. Po przeprowadzeniu jednak w Finlandii – z sukcesem – testów okrętu 250-tonowego, porzucono zamiar wyposażenia marynarki w jednostki typu UF. Szczególny wpływ na tę decyzję miał fakt zamiaru odejścia od wyrzutni 50 cm na rzecz kalibru 533 milimetrów, jako że wkrótce dostępne miały się stać wystrzeliwane z wyrzutni torpedowych miny o tej średnicy. W efekcie, w 1932 roku najwłaściwszymi projektami okazywały się CV702 („Vetehinen”), CV707 („Vesikko”) oraz E1.
Program rekonstrukcji 1932–1935 Jesienią 1932 roku dekretem ministra obrony Rzeszy, zdecydowano o uruchomieniu tzw. „programu rekonstrukcji”, w celu budowy do roku 1938 nowoczesnej niemieckiej marynarki o dużej wartości bojowejEberhard Rőssler: The U-Boat, s. 97-99.. 22 listopada tego roku zdecydowano w związku z tym o powołaniu w Głównym Biurze Okrętów „Oddziału MVB”, jako że okręty podwodne miały być odtąd nazywane Motorenversuchsboot (eksperymentalnymi łodziami motorowymi). Szeroko dyskutowano także o środkach niezbędnych dla rozpoczęcia produkcji u-bootów. Marynarka miała bowiem nadzieję, że okręty wg projektów IvS – E1 oraz CV707 – w które zainwestowała znaczne zasoby, zapewnią trzon nowego ramienia podwodnego floty. Celem szybkiej produkcji okrętów, rozpatrywano jednak jedynie projekt CV707. Projektowi E1 przyznano wówczas oficjalne oznaczenie „MVBI”, zaś projektowi CV707 „MBVII”. Przegląd projektów E1 oraz CV707 doprowadził jednak do decyzji o konieczności wprowadzenia zmian projektowych – w tym, w przypadku CV707, zmniejszenia wielkości kiosku, wprowadzenia nowych wyrzutni torpedowych przystosowanych to wystrzeliwania torped G7a i G7e, a także min. Skutkiem zmian projekt E1 otrzymał nowe oznaczenie „MVBIA”, zaś CV707 „MVBIIA”. Podjęty 4 czerwca 1934 roku program budowy floty podwodnej przewidywał w związku z tym produkcję 10 jednostek typu IA oraz 18 okrętów IIA.
W latach 1933–1935, gdy Adolf Hitler zdobywał dyktatorską władzę w Niemczech, dowodzący niemiecką marynarką Erich Raeder w sekrecie zarządził rozbudowę Reichsmarine i jednocześnie utrzymywał przyjacielskie relacje z brytyjską Royal Navy – zakładając, że wkrótce zawarta zostanie umowa angielsko-niemiecka, a nałożone na niemiecką flotę restrykcje traktatu wersalskiego zostaną złagodzoneClay Blair: Hitler's U-Boat War, T. 1, s. 33-35.. Autoryzował wówczas sekretne planowanie pancerników „Gneisenau” i „Scharnhorst” oraz „Bismarck” i „Tirpitz”, a także floty podwodnej składającej się początkowo z dwudziestu czterech małych 250-tonowych okrętów podwodnych, dziesięciu średnich okrętów o wyporności 500 ton oraz dwóch dużych jednostek podwodnych o wyporności 750 ton. Już jednak w 1935 roku Hitler odrzucił traktat wersalski i zainicjował pobór. 18 czerwca zawarto niemiecko-brytyjski układ morski zezwalający Niemcom na budowę floty w stosunku 35:100 do brytyjskiej w okrętach liniowych oraz maksymalnie 45% łącznej brytyjskiej wyporności okrętów podwodnych. Ze strony niemieckiej ceną za to było zobowiązanie do przystąpienia do artykułu 22 traktatu londyńskiego z 1930 roku, zakazującego prowadzenia nieograniczonej wojny podwodnej przeciw żegludze. Już 11 dni później, 29 czerwca, Reichsmarine została zmieniona w Kriegsmarine, a Niemcy wprowadziły do służby swój pierwszy po I wojnie światowej okręt podwodny – U-1.
Budowa i konstrukcja Kontrakt na budowę sześciu jednostek według projektu MVBIIA podpisano ze stocznią Deutsche Werke w styczniu 1934 roku, w tym samym też miesiącu – okrężną drogą przez IvS w Hadze – w ścisłej tajemnicy do Kilonii dotarły z Zagłębia Ruhry blachy walcowane do budowy ich kadłubówEberhard Rőssler: The U-Boat, s. 99-100.. Tą samą drogą na początku roku 1934 dostarczono główne i pomocnicze silniki, zaś w zakładach Julius Pintsch AG w Fürstenwalde koło Berlina wyprodukowano wyrzutnie torpedowe dla dwóch pierwszych okrętów IIA.
Stępkę pod pierwszą jednostkę położono 11 lutego 1935 roku w Kilonii, gdzie zwodowano ją 15 czerwca 1935 roku. Położenie stępki Wodowanie Wejście do służby+Budowa i wejście do służby jednostek typu IIAVesikko 1 sierpnia 1931 10 maja 1933 30 kwietnia 1934U-1 11 lutego 1935 29 czerwca 1935 29 czerwca 1935U-2 1 lipca 1935 25 lipca 1935U-3 19 Jul 1935 6 sierpnia 1935U-4 31 Jul 1935 17 sierpnia 1935U-5 14 Aug 1935 31 sierpnia 1935U-6 21 Aug 1935 7 września 1935 left|thumb|Przecinacz sieci torpedowych na dziobie i służące do ich przenoszenia ponad okrętem kable wzdłuż kadłuba U-9 – podobnego projektu MVBIIB – jedne z wielu w jednostkach typu II pozostałości konstrukcyjnych po U-Bootach z czasów I wojny światowej