Archikatedra Chrystusa Króla w Katowicach – rzymskokatolicki kościół zbudowany w latach 1927–1955 w stylu klasycyzującym według projektu architektów Zygmunta Gawlika i Franciszka Mączyńskiego. Wznosi się w południowej części Śródmieścia Katowic, w kwartale ulic Powstańców, W. Stwosza, H. Jordana i Plebiscytowej.

Jest jedną z największych katedr w Polsce. Jego kubatura wynosi około 120 tys. m³. Portyk świątyni tworzą m.in. parzyście ułożone kolumny korynckie, a cały gmach wieńczy kopuła na niskim tamburze. Wnętrza archikatedry utrzymywane są w stylu art déco. Stanowi ona centrum życia religijnego archidiecezji katowickiej, a także jest świątynią katowickiej parafii katedralnej Chrystusa Króla. W podziemiach archikatedry działa Panteon Górnośląski w Katowicach.

W grudniu 2017 rozporządzeniem Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej Andrzeja Dudy zespół katedralny złożony z archikatedry oraz gmachu kurii metropolitalnej z ogrodem został ustanowiony pomnikiem historii.

Historia Początki mały|lewo|Przedwojenny model katedry Chrystusa Króla według projektu Zygmunta Gawlika

Po przyłączeniu części Górnego Śląska do Polski, w 1922 roku Stolica Apostolska delegowała osobnego administratora apostolskiego na Górny Śląsk – Augusta Hlonda, co potwierdził dekret z dnia 27 listopada 1923 roku wydany przez Rzymską Kongregację do Spraw Nadzwyczajnych. Diecezję katowicką powołano 28 października 1925 roku, a August Hlond, późniejszy prymas Polski, został jej pierwszym biskupem. Decyzja ta spowodowała to, iż konieczna stała się budowa kościoła katedralnego, pałacu biskupiego oraz budynków kurii diecezjalnej.

Już w 1924 roku władze kościelne pod nowe budynki zakupiły teren na południowym skraju ówczesnych Katowic, w kwartale ulic Powstańców, Plebiscytowej i W. Stwosza. Ich zakup wsparł kwotą 500 tys. złotych Wydział Budżetowo-Gospodarczy Urzędu Wojewódzkiego Śląskiego w Katowicach, a wcześniej na tych terenach znajdowała się cegielnia, pola i ogrody.

W tym samym roku został rozpisany konkurs architektoniczny. Ogłoszone warunki konkursu, precyzując szczegółowo potrzeby praktyczne, od strony artystycznej wskazywały jedynie ogólnikowo cechy, jakimi nowy kompleks miał się charakteryzować postulując jedynie, by nowa świątynia była monumentalna, a całokształt założenia miał cechować się jednolitością. Jedynym konkretnym warunkiem konkursu było wykluczenie stylu gotyckiego.

Konkurs wzbudził duże zainteresowanie – wpłynęło łącznie 37 prac. 19 kwietnia 1925 roku zebrało się jury konkursu w składzie: architekci Witold Minkiewicz, Karol Jankowski i Józef Gałęzowski, profesor historii Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie ks. Tadeusz Kruszyński, delegat katowickiego Związku Budowniczych Franciszek Rozkoszny, delegat Urzędu Wojewódzkiego Choduba, delegat Magistratu miasta Katowice Zimmermann oraz przedstawiciele władz kościelnych: wikariusz generalny ks. Teofil Bromboszcz i delegat Administracji Apostolskiej ks. Teodor Kubina. Sąd konkursowy uznał, że żaden z projektów nie zasługiwał na pierwszą nagrodę, a także żaden z nich nie nadawał się do realizacji bez uprzednich poważnych przeróbek. Ostatecznie o wyborze projektu zadecydowały głosy władz kościelnych – do realizacji przyjęto projekt krakowskiego architekta Zygmunta Gawlika, lecz nie w wersji pierwotnej, a po dokonaniu w nim poprawek.

Rozstrzygnięcie to wywołało kontrowersje. Środowisko architektoniczne w Polsce krytykowało zbyt mały udział architektów w jury, co wpłynęło na takie, a nie inne rozstrzygnięcie, a projektowi Gawlika zarzucono nieoryginalność, szkolne podejście do tematu, a nawet naśladowanie stylu empire rodem z Petersburga.

Ze względu na młody wiek Gawlikowi zalecono współpracę z bardziej doświadczonym Franciszkiem Mączyńskim. Po blisko roku pracy złożyli oni Komitetowi Budowy Katedry nowy projekt świątyni. Przewidywał on gmach z klasycyzującym wyrazem, choć dalekim od ortodoksji, a jego wnętrza miały mieć barokowy charakter. Wykonanie dekoracji rzeźbiarskiej elewacji zewnętrznych zlecono natomiast Xaweremu Dunikowskiemu.

Budowa mały|lewo|Budowa katedry w sierpniu 1934 roku; na pierwszym planie prezbiterium

Uroczyste rozpoczęcie budowy świątyni nastąpiło 5 czerwca 1927 roku. Kierownikiem technicznym budowy był inżynier Witold Wolański do października 1930 roku, a prowadzącym budowę został Jan Affa. Pierwszym magister fabricae, a zarazem przewodniczącym Komitetu Budowy Katedry w Katowicach wybrany został ks. Emil Szramek. Budowa pomimo dużego zainteresowania i poparcia społeczeństwa Górnego Śląska, a także wydatnej pomocy finansowej ze strony władz wojewódzkich i wojewody Michała Grażyńskiego przebiegała bardzo powoli, a często była ona wręcz zatrzymywana. W 1929 roku nastąpiło pierwsze wstrzymanie prac, a w związku z kłopotami władz kościelnych w sprawowaniu jednoczesnych robót w obrębie katedry i kurii diecezjalnej priorytetem stało się wznoszenie drugiego z tych obiektów. Prace ziemne i przy budowie fundamentów katedry trwały do 1931 roku, kiedy to zostały wstrzymane na skutek trudności finansowych. Sejm Śląski objął budowę swym patronatem i udzielał na nią subwencji z własnego budżetu do 1939 roku. Intensywne prace budowlane prowadzono w 1934 roku.

4 września 1932 roku wmurowano kamień węgielny, a w uroczystości tej uczestniczyli: abp Adam Stefan Sapieha, bp Antoni Szlagowski, bp Bernard Dembek, nuncjusz abp Francesco Marmaggi, wojewoda Michał Grażyński i członkowie kapituły katedralnej.

W trakcie robót budowlanych wielokrotnie dokonywano zmian w kształcie architektonicznym pierwotnego projektu. W latach 30. XX wieku zrezygnowano z wystroju rzeźbiarskiego fasady projektu Xawerego Dunikowskiego (model fasady zaprezentowano w 1931 roku w Pałacu Sztuki w Krakowie), a sam autor barokowość wnętrz zamienił na dekoracyjne motywy w duchu polskiego art déco. Niektóre zmiany wprowadzono wbrew woli Gawlika. Tak właśnie było z wybudowaniem w latach 30. XX wieku przylegającego do zachodniej ściany prezbiterium budynku przeznaczonego na plebanię, któremu Gawlik zarzucił koszarowy wygląd.

W 1938 roku erygowano lokalię z tymczasowym kościołem, którym było nowo wybudowane prezbiterium. Zostało ono poświęcone 6 czerwca 1938 roku. Do września 1939 roku mury zewnętrzne zostały wyciągnięte do wysokości 8 metrów, a ogółem w latach 30. i 40. XX wieku w obrębie katedry przeprowadzono szereg mniejszych i większych prac, jak m.in. budowa krypty czy konstrukcja filarów podkopułowych.Budowa krypty według projektu Gawlika ruszyła w 1934 roku.

W czasie II wojny światowej budowa katedry decyzją niemieckich władz okupacyjnych została wstrzymana, a fabrica ecclesiae została zlikwidowana. Okupanci nie zezwolili nawet na prowizoryczne zabezpieczenie istniejących murów i krypty. Niemcy urządzili tam schron przeciwlotniczy oraz tajne archiwum Gestapo.

Pierwsze powojenne prace w 1946 roku rozpoczął mistrz kamieniarski Edward Woźny wraz ze swym pomocnikiem Józefem Zioło. Formalnie decyzja o kontynuacji budowy zapadła 3 czerwca 1947 roku i była ona prowadzona pod kierunkiem ks. Rudolfa Adamczyka. W 1948 Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Katowicach zażądało obniżenia wysokości kopuły katedry o ok. 40 m, aby nie dominowała w pejzażu Katowic, jednak ks. Adamczyk to żądanie odrzucił. W 1950 roku zaistniała groźba ponownego wstrzymania robót, gdyż Wojewódzki Urząd Śląsko-Dąbrowski zamierzał cofnąć zezwolenie na budowę katedry. Jednocześnie Wydział Budowy sugerował redukcję wysokości kopuły świątyni motywując to względami oszczędnościowymi.

W latach 50. XX wieku, gdy z diecezji wysiedlono biskupów, a za wyimaginowane przestępstwa uwięziono ks. Adamczyka, kierownictwo budowy przejął narzucony przez władze komunistyczne wikariusz kapitulny ks. Jan Piskorz. Miał on około 1954 roku znaczący wpływ na modyfikację projektu, w wyniku którego ostatecznie obniżono wysokość kopuły. Ulegając presji władz wojewódzkich Kuria Biskupa zleciła Gawlikowi sporządzenie nowego projektu. Pierwotnie kopuła na wysokim tamburze po wybudowaniu dominowałaby w pejzażu miasta, a w drugiej, poprawionej wersji projektu została zastąpiona przez niską czaszę na niewysokim tamburze. Zmiana ta zupełnie zniekształciła pierwotny projekt Gawlika.

Konsekracja i dalsza działalność mały|Jan Paweł II w katedrze (1983)

Konsekracji świątyni dokonał 30 października 1955 roku, podczas tzw. wysiedlenia biskupów katowickich, ordynariusz częstochowski Zdzisław Goliński, jednak prace wykończeniowe trwały jeszcze prawie do drugiej połowy lat 60. XX wieku. Funkcje katedry pełnił dotychczas kościół pw. śś. ap. Piotra i Pawła, kiedy to 1 sierpnia 1957 roku prymas Polski kard. Stefan Wyszyński przeniósł dekretem prawa kościoła katedralnego na kościół pw. Chrystusa Króla. Po powrocie biskupów, przy nowej świątyni 20 grudnia 1957 roku erygowano parafię, a pierwszym jej proboszczem został ks. prałat Rudolf Adamczyk.

W związku z powstaniem Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach, 5 października 1968 roku w krypcie katedry bp Herbert Bednorz ustanowił kościół akademicki. W 1973 roku na mocy postanowień soboru watykańskiego II nastąpiła częściowa przebudowa oraz dostosowanie wnętrza do nowych wymogów liturgicznych. Wyposażenie i aranżację wnętrza zaprojektował Mieczysław Król, a elementy rzeźbiarskie Jerzy Egon Kwiatkowski.

20 czerwca 1983 roku w katowickiej katedrze gościł papież Jan Paweł II w trakcie swojej drugiej pielgrzymki do Polski, gdzie spotkał się z chorymi i osobami niepełnosprawnymi. Odprawiono modlitwy, odbyło się przemówienie i przywitanie zebranych, a na cześć papieża muzycy Wielkiej Orkiestry Symfonicznej Polskiego Radia i Telewizji wraz z chórem Filharmonii Śląskiej wykonali utwór Wojciecha Kilara Victoria.

25 marca 1992 roku katedra Chrystusa Króla stała się kościołem metropolitalnym w związku z podniesieniem diecezji katowickiej do rangi archidiecezji na mocy bulli Totus Tuus Poloniae Populus. 15 grudnia 1997 roku świątynię wpisano do rejestru zabytków nieruchomych pod nr. A/1658/97.

W kwietniu 2022 roku na zwieńczeniu fasady katowickiej archikatedry zaczęto stawianie tympanonu pn. „Hołd Ludu Śląskiego dla Chrystusa Króla”. W pierwszej kolejności wykonano trójkątną żelbetową podstawę, a po niej pierwsze figury przedstawiające Jezusa Chrystusa oraz świętych Jacka i Jadwigę. Prace zostały ukończone do czerwca 2025 roku. Budowa tympanonu wzbudziła kontrowersje – zarzucano mu m.in. ingerencję w zabytkową architekturę gmachu i zaburzenie jego proporcji. Nadbudowa ta uzyskała jednak zgodę konserwatora zabytków.

W ramach świętowania obchodów stulecia przyłączenia części Górnego Śląska do Polski, 19 czerwca 2022 roku odbyła się uroczysta inauguracja Panteonu Górnośląskiego w Katowicach, który został udostępniony zwiedzającym 16 lipca tego samego roku. Wraz z jego otwarciem otwarto taras widokowy znajdujący się na dachu archikatedry.

Architektura zewnętrzna mały|lewo|Archikatedra widziana z lotu ptaka (2025)

Archikatedra Chrystusa Króla w Katowicach to jedyna świątynia rzymskokatolicka wybudowana w XX wieku na terenie Polski z przeznaczeniem na katedrę, a zarazem jest to jeden z największych tego typu obiektów w kraju, którego kubatura wynosi ok. 120 tys. m³. Wysokość archikatedry wynosi 64 m (do szczytu kopuły 59 m), długość 101 m, szerokość nawy 50 m, szerokość między wejściami bocznymi 53 m, a szerokość schodów 20 m.

Architektonicznie reprezentuje cechy stylu klasycyzującego (bądź nawiązującym do klasycyzmu i baroku).