mały|Hieroglify ze świątyni w Kom Ombo mały|Detale Scrimshaw na zębie wieloryba w Museum on Horta (Azores) thumb|Fotografia Bronisława Malinowskiego Antropologia wizualna – subdyscyplina antropologii kulturowej zajmująca się interpretowaniem wizualnej części kultury oraz wykorzystywaniem rysunku, malarstwa, fotografii, filmu i innych form wizualnych, w badaniach z zakresu antropologii kulturowej. W jej ramach badane są sposoby postrzegania wizualności przez członków różnych kultur. Antropologia wizualna jest również metodą, dzięki której antropolog może przedstawić treść badań za pomocą nie słów, lecz obrazu. Często metody wizualne są wykorzystywane również w antropologii stosowanej, bądź w badaniach partycypacyjnych.
Antropologia wizualna jest dobrze dostosowana do zrozumienia, w jaki sposób różnorodne grupy ludzi interpretują wizualne wyobrażenia zgodnie z ich społecznym położeniem i społecznym kontekstem. Tak też można byłoby określić cele socjologii wizualnej, która jawi się w tym kontekście jako socjologia jakościowaKrzysztof Konecki, Wizualne wyobrażenia. Główne strategie badawcze w socjologii wizualnej a metodologia teorii ugruntowanej, [w:] Przegląd Socjologii Jakościowej, Tom I, Numer 1, 2005, s.60-61..mały|Obraz Wilhelma Kuhnerta, ilustrujący ceremonię potasches z 1894 r. W Tsaxis, zatytułowaną "The Walas'axa". Obraz wydrukowany jako płyta w klasycznym studium Indian Kwakiutl autorstwa Franza Boasa "Organizacja społeczna i tajne stowarzyszenia Indian Kwakiutl", (1897)
Współcześnie antropologia wizualna obejmuje również badania wszystkich przedstawień wizualnych, takich jak taniec, muzea, materiały archiwalne i wszystkich sztuk wizualnych oraz produkcja i odbiór mediów w różnych kulturach.Tematy badawcze często obejmują malarstwo, tatuaże, rzeźby i płaskorzeźby, sztuka naskalna, scrimshaw, biżuterię, hieroglify, obrazy i fotografie. Do badań w obrębie antropologii wizualnej należy też badanie wzroku ludzkiego, własności mediów, relacja wizualnej formy i jej funkcji, a także zastosowanie przedstawień wizualnych.
Do najwybitniejszych przedstawicieli dyscypliny należą: Alfred Cort Haddon, Baldwin Spencer, David MacDougall, Margaret Mead, Gregory Bateson, Sol Worth, Franz Boas, a spośród Polaków Bronisław Malinowski i Zofia Rydet.
Rozwój antropologii wizualnej thumb|Nanuk z północy (scena z filmu) Fotografia od momentu jej powstania w połowie XIX w. była wykorzystywana przez etnologów przede wszystkim w celach dokumentacyjnych. Utrwalano m.in. życie ludów wymierających lub podlegających szybkim przemianom. Takiej dokumentacji dokonał m.in. Edward S. Curtis oraz zastosowanie fotografii w badaniach terenowych przełomu XIX i XX wieku, czyli antropologię wizualną Franza Boasa, który zdjęcia tubylców przywiózł i wykorzystał na równi z notatkami terenowymi już w roku 1894, a później bardziej znane fotograficzne relacje z wypraw Bronisława Malinowskiego.
Fotografia była stosowana również przez antropologów fizycznych do pomiaru porównawczego ludzkiego ciała (antropometria). W latach 30. XX wieku robiono zdjęcia, by udokumentować warunki socjalne. We współczesnej antropologii wizualnej ważnym momentem jej rozwoju było pojawienie się w latach 60. XX wieku kamery wideo. Jej niewielki rozmiar i możliwość nagrywania obrazu na bardzo małej taśmie magnetycznej (video) okazały się wielkim ułatwieniem dla badaczy wybierających się w długa podróż. Wybitnym filmem z dziedziny współczesnej antropologii wizualnej jest projekt z roku 1989 pod tytułem Imbalu – rytuał męskiej inicjacji u Gisu. Twórcami są: antropolog Susette Heald, reżyser Richard Hawkins i operator David MacDougall. Do przełomowych filmów etnograficznych należy również film Mellisy Llewelyn – Olamal kobiety z 1984 roku, przedstawiający kulturowe relacje między płciami u Masajów. Od lat sześćdziesiątych XX w. następowała instytucjonalizacja dyscypliny, a antropologia wizualna zaczęła przeżywać burzliwy rozwój. Na licznych uniwersytetach powstały kierunki, instytuty czy pracownie, które specjalizują się w tej gałęzi antropologii. Pojawiły się też specjalistyczne pisma (Visual Anthropology Review, Visual Studies) zajmujące się tą dziedziną. Antropologia wizualna zajmuje się nie tylko wytwarzaniem obrazów przez samych antropologów, ale również badaniami partycypacyjnymi (takimi w których rysunki, filmy bądź fotografie są wytwarzane wspólnie z partnerami badań), antropologią stosowaną i aktywizmem, wywiadami z użyciem środków wizualnych, eksperymentami wizualnymi, i wieloma innymi. Łączy się często również z innymi subdyscyplinami nauk społecznych. Historia antropologicznych filmów przeplata się wraz z historią filmu dokumentalnego i non-fiction. Jako podgatunek filmu etnograficznego wyróżnia się czasami ethnofiction.
Pierwszy krótki film etnograficzny został nakręcony przez oceanografa-antropologa Alfreda C. Haddona w roku 1898 na Wyspach Cieśniny Torresa. Brytyjski biolog i antropolog Baldwin Spencer w roku 1901 filmował tańce australijskich aborygenów. W Europie Zachodniej i w Stanach Zjednoczonych antropologia wizualna rozpowszechniła się po roku 1922, kiedy to amerykański filmowiec Robert J. Flaherty rozpowszechnił film Nanuk z Północy. Kolejnym filmem badawczym był dokument antropolożki Beatrice Blackwood Kukukuku. Wybitnymi antropologami posługującymi się kamerą jako narzędziem badawczym było małżeństwo – Margaret Mead i Gregory Bateson. W latach 30. XX wieku prowadzili oni badania na Bali. mały|Kard z pionierskiego antropologicznego filmu dokumentalnego Trance and Dance in Bali Gregory'ego Batesona i Margaret Mead, nakręcony w 1930 roku, wydany w 1952 rokuJak zauważa Gabriela Żuchowska-Zimnal w tekście Socjologia wizualna kluczem do (samo)poznania, bardziej teoretyzujące i krytyczne odrodzenie zainteresowania fotografią jako charakterystyczną, osobną metodą badawczą w naukach społecznych nastąpił w momencie pojawienia się postmodernizmu w teorii społecznej. Powstały wówczas ważne pisma i stowarzyszenia poświęcone wizualności w naukach społecznych: ”Studies in the Anthropology of Visual Communication”, International Visual Sociology Association i ”International Journal of Visual Sociology”. Dopiero temu momentowi rozpowszechnienia fotografii jako metody badawczej towarzyszy pojawienie się pierwszych ważnych tekstów, które dały początek instytucjonalizacji tej metody, oraz teoretyzowały status zdjęć w nauce oraz w życiu codziennym, współczesnym społeczeństwie i kulturze. Pierwszym teoretykiem, który zajął się fotografią był Pierre Bourdieu, autor ”Un art moyen” z 1965 roku. W tym kontekście Gabriela Żuchowska-Zimnal przywołuje późniejszy tekst Zrozumieć fotografię Johna Bergera (2012) z 1972, który stanowi stanowczy sprzeciw wobec przyznawania fotografiom statusu dzieł sztuki, gdyż brak im "potencjału regulowania dystansów społecznych na mocy prestiżu własności"; co więcej fotografie nie uświęcają wydarzeń na nich uchwyconych ani też samego daru dostrzeganiaGabriela Żuchowska-Zimnal, Socjologia wizualna kluczem do (samo)poznania, [w:] Półrocznik Nauka i Szkolnictwo Wyższe 1/41/2013, s.101.. Częściej wizualne metody reprezentacji i zapisu oraz analizy danych stosowano w antropologii kulturowej, chociaż także istnieje subdyscyplina, zwana socjologią wizualną. W socjologii zaangażowanej pod kątem reformy, używano fotografii jako narzędzia do społecznej analizy. Cywilizacja obrazu, w jakiej obecnie żyjemy, w coraz większym stopniu wymaga metod badawczych, posługujących się obrazem, a w konsekwencji także metod prezentacji i interpretacji danych oraz wniosków badawczych, gdzie role kluczową pełnią określone "wizualne wyobrażenia" pojęć oraz hipotez. Zauważyć trzeba, że rozwój teorii obrazu miał istotny wpływ na zmiany w sposobie naukowego interpretowania materiałów o egzotycznym pochodzeniu – już na jakiś czas przed epoką postmodernizmu, badacze zdali sobie sprawę, że rzeczywistość przedstawiona na fotografii jest wykreowana w znacznie większym stopniu, niż rzeczywistość poddana obserwacji bezpośredniej – zarówno przez prezentowane na obrazie postaci, jak i przez twórcę zdjęcia. Dzięki zdjęciom przywożonym przez antropologów, w socjologii narodziła się fotografia społeczna - wśród prekursorów, którzy dzięki reportażowi fotograficznemu dotarli do materiału o społecznościach trudno dostępnych bezpośredniej obserwacji oraz wykorzystali zdjęcia jako nowy sposób raportowania wyników, trzeba wymienić Josepha Johna Thomsona (fotografa między innymi londyńskich dzielnic biedy w cyklu Street Life in London 1876-77), Jacoba Augusta Riisa (nowojorskie dzielnice nędzy), Walkera Evansa, Dorothea Lange, czy Bena Shahna (który fotografował rolników w czasie Wielkiego Kryzysu na zlecenie Rządu USA)Gabriela Żuchowska-Zimnal, Socjologia wizualna kluczem do (samo)poznania, [w:] Półrocznik Nauka i Szkolnictwo Wyższe 1/41/2013, s.103..left|thumb|Bronisław Malinowski wśród mieszkańców Wysp Trobrianda, fotografia dokumentująca ekspedycję badawczą w 1918 roku.
Metodologia W I dekadzie XXI wieku nastąpił wysyp pierwszych podręczników i publikacji dotyczących badań nad wizualnością. Obok publikacji Piotra Sztompki Socjologia wizualna: fotografia jako metoda badawcza (2006), ukazały się Antropologia obrazu Krzysztofa Olechnickiego i Do zobaczenia, Socjologia wizualna w praktyce badawczej pod redakcją Jerzego Kaczmarka. W tym samym czasie przetłumaczono klasyczne podręczniki, wprowadzające w tę metodologię: Materiały wizualne w badaniach jakościowych Marcusa Banksa (2009) i Etnografię wizualną... Sary Pink (2009), oraz wydano dwa zbiory tekstów niepolskojęzycznych pod redakcją Macieja Frąckowiaka i Krzysztofa Olechnickiego (2011) oraz Piotra Sztompki i Małgorzaty Boguni-Borowskiej (2012). Pojawiły się również pierwsze polskie prace przedstawiające konkretne zastosowania tej metodologii wraz z wskazówkami badawczymi (np. Krawędzie doświadczenia. Studium z antropologii wizualnej i sensorycznej Ireneusza Jeziorskiego (2017).
Gabriela Żuchowska-Zimnal przyznaje, iż trudnością, która spotyka każdego praktyka, czy teoretyka metodologii antropologii wizualnej jest płynność granicy, wynikająca z braku precyzyjnego zdefiniowania, czym socjologia i antropologia wizualna faktycznie są, to znaczy jakie wykorzystanie jakiego obrazu w naukach społecznych jest na tyle wystarczające, aby móc stwierdzić, że mamy z nimi do czynienia. Punkt sporny, dotyczący definiowania tych dyscyplin wynika z tego, że obrazem zajmowano się naukowo w szerokim zakresie od czasów przedstawień naskalnych, czy hieroglifów. Ikonosferą zajmowano się w historii, socjologii sztuki, filozoficznej estetyce czy w archeologii, z czego wymienione są najoczywistszymi dyscyplinami naukowymiGabriela Żuchowska-Zimnal, Socjologia wizualna kluczem do (samo)poznania, [w:] Półrocznik Nauka i Szkolnictwo Wyższe 1/41/2013, s.102..
Luc Pauwels proponuje zacząć od uświadomienia sobie, że „wykorzystanie obrazów w naukach społecznych nie jest samo w sobie „z natury” techniką miękką (jakościową) ani twardą (ilościową).” Prawdopodobnie w tym drugim typie badań łatwiej jest uniknąć problemów wynikających z niejednoznaczności obrazów i ich podatności na różnorodne i różnokierunkowe interpretacje, które mogą prowadzić do naginania rzeczywistości pod uprzednio przygotowane tezy, a także do nadużyć. Jak jednak pokazuje bogaty dorobek autorów wybierających taką metodykę i poziom czasopism naukowych, w których dominują prace o takim charakterze, to właśnie techniki jakościowe dają szansę na pełne wykorzystanie bogactwa źródła jakim są na przykład fotografie obrazujące artefakty kulturowe, rytuały i instytucje, czy też z pozoru banalne, codzienne interakcje społeczne. Według Gabrieli Żuchowskiej-Zimnal nie warto rezygnować z wykorzystania zdjęć jako źródeł wiedzy, o ile można potwierdzić znaczenie znalezionych w nich treści dzięki zastosowaniu triangulacji (np. równoległe badanie techniką wywiadu).