Wielgie (do 1954 gmina Czarne) – gmina wiejska w Polsce w województwie kujawsko-pomorskim, w powiecie lipnowskim. W latach 1975–1998 gmina administracyjnie należała do województwa włocławskiego.

Siedzibą gminy jest Wielgie.

Według danych z 31 grudnia 2012 gminę zamieszkiwało 6817 osób. Natomiast według danych z 31 grudnia 2019 roku gminę zamieszkiwało 6691 osób. Z kolei według danych z 31 grudnia 2024 roku gmina liczyła 6652 mieszkańców.

Struktura powierzchni Według danych z roku 2002 gmina Wielgie ma obszar 133,83 km², w tym: użytki rolne: 73% użytki leśne: 16%

Gmina stanowi 13,18% powierzchni powiatu.

Gmina znajduje się w południowej części ziemi dobrzyńskiej, ma typowo rolniczy charakter. W gminie są cztery szkoły podstawowe. Wokół nieskażonego cywilizacją Jeziora Orłowskiego utworzono Obszar chronionego krajobrazu. Odpowiednia infrastruktura, wydzielone tereny rekreacyjne, pobliskie lasy i jeziora stanowią dogodną bazę do rozwoju turystyki. Gmina przyciąga amatorów grzybobrania, wędkarstwa i odpoczynku na łonie natury.

Demografia Dane z 30 czerwca 2004: Opis Ogółem Kobiety Mężczyźnijednostka osób % osób % osób %populacja 6544 100 3274 50 3270 50gęstość zaludnienia(mieszk./km²) 48,9 24,5 24,4

thumb|690x480px|center |Piramida wieku mieszkańców gminy Wielgie w 2014 roku

Gospodarka Według danych z rejestru REGON z końca 2024 roku na obszarze gminy Wielgie zarejestrowanych było 510 podmiotów gospodarki narodowej, wśród których przeważającą część (426) stanowiły osoby fizyczne prowadzące działalność gospodarczą. W strukturze lokalnej przedsiębiorczości wyraźnie dominuje sektor usługowy oraz handlowy – do kategorii „pozostała działalność” zakwalifikowano 320 podmiotów (62,7%), natomiast w branży przemysłowej i budowlanej funkcjonowało 178 przedsiębiorstw (34,9%). Sektor związany z rolnictwem, leśnictwem, łowiectwem lub rybactwem reprezentowało 12 podmiotów gospodarczych (2,4%). Wśród osób fizycznych prowadzących własną działalność najczęściej deklarowanym profilem było budownictwo (32,6%) oraz handel hurtowy i detaliczny połączony z naprawą pojazdów samochodowych (22,8%).

Pod względem wielkości przedsiębiorstw w gminie niemal całkowicie dominują mikro-przedsiębiorstwa zatrudniające do 9 pracowników, których zarejestrowano 503; ponadto w regionie funkcjonowało 5 małych przedsiębiorstw (10–49 zatrudnionych) oraz 2 średnie firmy (50–249 zatrudnionych). W strukturze prawnej podmiotów posiadających osobowość prawną najliczniejszą grupę tworzyły spółki cywilne (9 jednostek). W skali całego 2024 roku w gminie zarejestrowano 49 nowych firm przy jednoczesnym wyrejestrowaniu 28 podmiotów. W ujęciu historycznym dla lat 2009–2024 największą aktywność w zakładaniu nowych przedsiębiorstw odnotowano w 2018 roku (58 debiutów), z kolei najmniej firm powstało w 2016 roku (31 podmiotów). Najwięcej przedsiębiorstw wykreślono z rejestru w 2011 roku (40 jednostek), a najmniej w roku 2010 (14 podmiotów).

Rynek pracy W skali całej gminy Wielgie wskaźnik zatrudnienia kształtuje się na poziomie 89 osób pracujących na 1000 mieszkańców, przy czym strukturę zatrudnionych tworzy 56,7% kobiet oraz 43,3% mężczyzn. Stopa bezrobocia rejestrowanego w 2024 roku wynosiła 13,3% - wskaźnik ten osiągnął 21,1% w grupie kobiet oraz 10,6% wśród mężczyzn. Przeciętne miesięczne wynagrodzenie brutto wynosiło wówczas 6696,12 PLN, co stanowiło 77,6% średniej płacy krajowej.

Dla lokalnego rynku pracy charakterystyczne jest ujemne saldo dojazdów zatrudnionych, wynoszące −222 osoby – podczas gdy poza granice gminy do pracy wyjeżdżało 308 mieszkańców, z innych jednostek administracyjnych przyjeżdżało 86 pracowników. Pod względem struktury zatrudnienia mieszkańców dominującą rolę odgrywa sektor rolniczy (rolnictwo, leśnictwo, łowiectwo i rybactwo), skupiający 30,1% aktywnych zawodowo. W dalszej kolejności mieszkańcy gminy znajdują zatrudnienie w przemyśle i budownictwie (18,6%), sektorze usługowym obejmującym m.in. handel i transport (17,3%) oraz w działalności finansowej, ubezpieczeniowej i obsłudze rynku nieruchomości (2,5%).

W latach 2002–2024 w gminie Wielgie obserwowany był permanentny trend wzrostowy w obszarze przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia brutto. Na początku XXI wieku (w latach 2002–2004) średnie uposażenie oscylowało w granicach 1622–1709 PLN. W drugiej połowie dekady dynamika wzrostu płac przyspieszyła, przenosząc przeciętne zarobki z poziomu 1922 PLN w 2005 roku do 2338 PLN w roku 2008. Na koniec 2010 roku przeciętna płaca brutto osiągnęła wartość 2541 PLN. W kolejnej dekadzie tempo wzrostu uposażeń uległo dalszemu przyspieszeniu – w 2016 roku przeciętne zarobki przekroczyły próg trzech tysięcy złotych, osiągając poziom 3056 PLN, natomiast do 2020 roku wzrosły do wartości 4107 PLN. Długofalowy proces transformacji płacowej doprowadził do sytuacji w 2024 roku, kiedy średnie wynagrodzenie mieszkańców ukształtowało się na poziomie 6696,12 PLN, co odpowiadało 77,6% ówczesnej średniej krajowej.

Budżet gminy W 2024 roku suma dochodów budżetu gminy Wielgie ukształtowała się na poziomie 56,5 mln złotych, co w przeliczeniu na jednego mieszkańca dawało kwotę 8,5 tys. złotych (wzrost o 24,1% w relacji do roku 2023). Głównym źródłem wpływów do budżetu pozostawały wpływy sklasyfikowane w dziale „różne rozliczenia” (41,8%), a w dalszej kolejności dochody od osób prawnych, fizycznych i innych jednostek nieposiadających osobowości prawnej (16,2%) oraz środki na oświatę i wychowanie (7,3%). Wpływy z podatku dochodowego od osób fizycznych (PIT) wyniosły 506 złotych per capita (6,0% dochodów ogółem), z kolei podatki dochodowe od osób prawnych (CIT) zasiliły budżet kwotą 5,3 złotych w przeliczeniu na jednego mieszkańca (0,1%).

W tym samym okresie roczne wydatki gminy zamknęły się w kwocie 52,5 mln złotych, czyli 7,9 tys. złotych na jednego mieszkańca, notując wzrost o 7,1% w stosunku do roku ubiegłego. W strukturze wydatków budżetowych największy udział miały nakłady na oświatę i wychowanie, na które przeznaczono 42% całości funduszy. Istotną część budżetu skonsumowały również wydatki na pomoc społeczną (9,9%) oraz administrację publiczną (9,8%). Na cele inwestycyjne gmina Wielgie przeznaczyła w 2024 roku kwotę 6,9 mln złotych, co stanowiło 13,1% ogólnej sumy wydatków budżetowych.

W latach 2017–2024 łączne roczne wydatki budżetowe jednostki samorządu terytorialnego wzrosły z poziomu 35,7 mln złotych do 52,5 mln złotych, osiągając w ujęciu historycznym swój rekordowy pułap w 2022 roku, kiedy to na realizację zadań własnych i zleconych przeznaczono 55,9 mln złotych.

Gwałtownym fluktuacjom w analizowanym wieloleciu ulegały z kolei nakłady na infrastrukturę transportową połączoną z łącznością (Dział 600) oraz na rolnictwo i łowiectwo (Dział 010). W sferze transportu rekordowe zaangażowanie finansowe odnotowano w 2022 roku, przeznaczając na ten cel 8,3 mln złotych (14,8% budżetu), podczas gdy dwa lata później wartość ta wyniosła 4,1 mln złotych. Z kolei w dziale rolnictwa gmina wygenerowała najwyższe koszty w 2023 roku na poziomie 4,3 mln złotych (8,6%), które w 2024 roku spadły do kwoty 1,4 mln złotych per annum. Na cele inwestycyjne gmina Wielgie przeznaczyła w 2024 roku łącznie 6,9 mln złotych, co stanowiło 13,1% ogólnej sumy zrealizowanych wydatków budżetowych.

Oświata i edukacja Według danych z Narodowego Spisu Powszechnego z 2021 roku poziom wykształcenia mieszkańców gminy Wielgie jest wyraźnie niższy od średniej dla województwa kujawsko-pomorskiego. W strukturze wykształcenia osób powyżej 15 roku życia dominują osoby z dyplomem zasadniczym zawodowym (26,8%) oraz podstawowym ukończonym (20,6%). Wykształceniem średnim zawodowym legitymuje się 18,1% populacji, wyższym 13,7%, natomiast średnim ogólnokształcącym 11,0%. W ujęciu struktury płci odnotowuje się wyraźne dysproporcje kierunkowe – w grupie kobiet największy odsetek posiada wykształcenie podstawowe ukończone (22,3%), z kolei wśród mężczyzn dominuje profil zasadniczy zawodowy (33,7%).

Zabytki Wykaz zabytków nieruchomych wpisanych do rejestru zabytków: drewniany kościół pod wezwaniem św. Michała z 1793 roku w miejscowości Czarne, nr A/434 z 15.11.1982 roku zespół dworski w Nowej Wsi, obejmujący: drewniany dwór z 1848; spichrz z pierwszej połowy XIX w.; park z przełomu XIX/XX w., nr 349/A z 29.06.1994 roku zespół dworski z przełomu XIX/XX w. w Wielgiem, obejmujący: dwór; park; budynek gospodarczy, nr 265/A z 20.06.1988 roku zespół dworski z drugiej połowy XIX w. w Witkowie, obejmujący: dwór; park, nr A/20/1-2 z 20.03.2000 roku zespół dworski w Wylazłowie, obejmujący: dwór z ok. 1930; park z 1900; dom mieszkalny, nr 402/A z 16.04.1997 roku kościół parafii pod wezwaniem Nawiedzenia Najświętszej Maryi Panny z lat 1873-1875 w Zadusznikach, nr A/425 z 08.05.1988 roku zespół dworski z końca XIX w. w Zadusznikach, obejmujący: dwór; park, nr 336/A z 07.02.1994 roku. Do obiektów nieruchomych wpisanych do gminnej ewidencji zabytków na terenie gminy należą:

ogrodzenie z bramą kościoła parafialnego w Czarnem z pocz. XX w.

cmentarz parafialny rzymskokatolicki w Czarnem z pocz. XX w.

ogrodzenie z bramą cmentarza parafialnego w Czarnem z pocz. XX w.

dom drewniany nr 47 w Czarnem z ok. 1930 r.

kapliczka z figurą Najświętszej Maryi Panny w Nowej Wsi z 1945 r.

zespół dworsko-parkowy w Olesznie, obejmujący: dwór z XIX w, oraz pozostałości parku dworskiego z połowy XIX w.

cmentarz ewangelicki w Orłowie z połowy XIX w.

cmentarz ewangelicki w Rumunkach Oleszeńskich z pocz. XIX w.

cmentarz ewangelicki w Rumunkach Witkowskich z pocz. XIX w.

kapliczka z figurą Najświętszej Maryi Panny w Suradówku z 1945 r.

cmentarz ewangelicki w Teodorowie z pocz. XIX w.

krzyż przydrożny w Tupadłach z 1901 r.

figura Najświętszej Maryi Panny w Tupadłach z 1945 r.

młyn na ulicy Krętej/Starowiejskiej w Wielgiem z ok. 1900 r.

cmentarz parafialny rzymskokatolicki w Wielgiem z drugiej połowy XIX w.

krzyż przydrożny w Wielgiem (Obręb Teodorowo) z pierwszej połowy XIX w.

ogrodzenie z bramą kościoła parafialnego w Zadusznikach z końca XIX w.

figura Matki Boskiej przy kościele parafialnym w Zadusznikach z 1907 r.

cmentarz parafialny rzymskokatolicki w Zadusznikach z czwartej ćwierci XIX w.

figura Chrystusa w Zadusznikach z 1946 r.

figura św. Józefa w Zadusznikach z pierwszej ćwierci XX w.

pozostałości parku dworskiego w Zakrzewie z końca XIX w.

figura Matki Boskiej w Zakrzewie z 1936 r. Sołectwa Bętlewo, Czarne, Czerskie Rumunki, Nowa Wieś, Oleszno, Piaseczno, Płonczyn, Rumunki Tupadelskie, Suradówek, Suszewo, Teodorowo, Tupadły, Wielgie, Witkowo, Zaduszniki, Zakrzewo, Złowody.

Miejscowości Według TERYT w gminie znajdują się miejscowości: Bałdowo – wieś Będzeń – wieś Bętlewo – wieś Czarne – wieś, (Czarne-Kolonia – cz. m.) Czerskie Rumunki – wieś (Ślewo – cz. m.) Kamienne Brody – wieś Lipiny – wieś Nowa Wieś – wieś, (Chalinek – cz. m., Kolonia Nowowiejska – cz. m.) Oleszno – wieś Orłowo – wieś, (Karolewo – cz. m., Krzyżówki – cz. m.) Piaseczno – wieś, (Józefowo – cz. m.) Płonczyn – wieś Płonczynek – wieś Podkłokock – kolonia Rumunki Oleszeńskie – kolonia Rumunki Tupadelskie – wieś Rumunki Witkowskie – kolonia Suradówek – wieś Suszewo – wieś Szczepanki – wieś Teodorowo – wieś Tupadły – wieś Wielgie – wieś, (Miodusy – cz. m.) Witkowo – wieś, (Gołąbki – przysiółek) Wylazłowo – osada Zaduszniki – wieś, (Podlasie – cz.m.) Zakrzewo – wieś Złowody – wieś, (Kurowo – przysiółek)

Sąsiednie gminy Dobrzyń nad Wisłą, Fabianki, Lipno, Skępe, Tłuchowo

Przypisy