thumb|Dawny budynek Zjednoczenia Górnictwa Rud Żelaza, obecnie Urząd Miasta w Częstochowie thumb|Pomnik kopalni rud żelaza w Konopiskach thumb|Przekrój hałdy kopalni „Józef” w Jastrzębiu Częstochowski Obszar Rudonośny lub Częstochowskie Zagłębie Rudonośne lub Częstochowski Okręg Rudny – złoża rud żelaza ciągnące się od Zawiercia po Wieluń na długości około 120 kilometrów, przy szerokości złoża od 2 do 20 kilometrów, powstały w środkowym okresie ery mezozoicznej (jura środkowa, dogger).
Złoża Złoża rudy żelaza na terenie Polski występują w czterech obszarach. Oprócz Zagłębia Częstochowskiego, wyróżnia się Zagłębie Staropolskie, Zagłębie kujawskie (łęczyckie) oraz Obszar Dolnośląski. Na obszarze częstochowskim występują sferosyderyty i ruda pokładowa.
W zagłębiu Częstochowskim udokumentowano 27 złóż, w kategoriach A+B+C1 i C2 o łącznych zasobach rud żelaza 426 mln Mg (w przeliczeniu na żelazo 128 mln Mg). Granicę zachodnią ustalono na podstawie prowadzonych od wieków robót górniczych, które lokalizowane były na wychodniach. Jako granicę północną przyjęto linię przebiegającą przez miejscowości Naramice, Nietuszyna, Skrzynno, gdzie w 1938 roku badania prowadził Państwowy Instytut Geologiczny. Wschodnią granicę przyjęto jako umowną, wynikała ona z zasięgu rozpoznania i udokumentowania zasobów syderytów ilastych w kategoriach C1 i C2. Zapadnie warstw iłów rudonośnych przebiega w kierunku północno-wschodnim, nachylenie wynosi 1-3°. Opisany wyżej obszar ma podłużny kształt długości około 130 km i szerokości od 2 do 15 km a jego powierzchnia wynosi około 1200 km².
Ruda występuje pod dwoma postaciami: jako sferosyderyt (owalne konkrecje o średnicy ok. 0,15 m, zawartość żelaza do 41% Fe) i ruda pokładowa – główne bogactwo częstochowskich złóż, o średniej grubości 0,15–0,35 m i zawartości 28–33% Fe. Substancją rudną w obu przypadkach jest węglan żelaza FeCO3, wymieszany z minerałami ilastymi oraz węglanami wapnia, magnezu i kwarcu.
Serię rudonośną dzieli się na trzy poziomy. Najwyżej zalegający poziom stropowy, składający się najczęściej z dwóch pokładów o grubości do 15 cm. Na głębokości 30-50 metrów poniżej poziomu stropowego występuje poziom środkowy. Charakteryzuje się on zmienną miąższością, zwykle wyróżnia się w nim 3 warstwy rudy. Na głębokości 75 m pod poziomem środkowym zalega pokład spągowy, najważniejszy pod względem górniczym. Składa się z kilku warstw o grubości dochodzącej do 0,4 m. Poszczególne warstwy mieszczą się zwykle w furcie 1,2 m.
Eksploatacja
thumb|Piece prażalnicze dawnych ZGH Sabinów Przedmiotem eksploatacji był poziom spągowy i środkowy. Od XIV wieku ludzie zamieszkujący region częstochowski wydobywali rudy i poprzez proces wytapiania otrzymywali z nich żelazo. Na przełomie XIX i XX wieku czynnych było 21 kopalń. Liczba ta ulegała zmianie. Po II wojnie światowej, na początku lat 50. XX wieku nastąpiło wyraźne i dynamiczne zwiększenie prac geologiczno-rozpoznawczych za rudami żelaza w regionie częstochowskim. Od 1950 roku rozpoczęto budowę 15 nowych kopalń, a do roku 1964 wybudowano ich 25. Na przestrzeni XX wieku eksploatację rud żelaza prowadzono w 7 rejonach: Żarki – Osiny, Jastrząb – Osiny, Bargły – Poczesna – Brzeziny, Konopiska – Łaziec – Dźbów, Gnaszyn – Wyrazów, Wręczyca, Truskolasy – Panki. Czynnych w nich było w różnych okresach 68 kopalń. Andrzej Adamski wyróżnia podział na 16 rejonów: Rejon Przybynów-Ogrodzieniec z obszarem badań Skałka-Rudniki, Rejon Kopalni Rud Żelaza Osiny, Rejon Kopalni Rud Żelaza Dźbów, Rejon Libidza-Olsztyn, Rejon kopalni Kłobuck I, Rejon Kłobuck II, Rejon kopalni XX-lecia PRL w Golcach, Rejon Golce-Hutka, Rejon Kałmuk, Rejon Panki, Rejon Zwierzyniec, Rejon Krzepice-Dankowice, Rejon Krzepicki, Rejon Rębielice-Lubojenka, Rejon Krzepice-Rudniki i Rejon Praszka.
W 1970 roku zapadła decyzja o likwidacji górnictwa rud żelaza w regionie częstochowskim. Jako pierwszą zlikwidowano w 1970 roku kopalnię „Rudniki” w Rudnikach koło Zawiercia, a ostatnią kopalnię „Wręczyca” we Wręczycy Wielkiej w 1982 roku. W latach 1903–1968 wyeksploatowano złoże na powierzchni 68 km². Częstochowski Obszar Rudonośny jest częścią Częstochowskiego Okręgu Przemysłowego. W grudniu 1980 roku na terenie kopalni Szczekaczka w Brzezinach udostępniono do zwiedzania muzeum rud żelaza im. Stanisława Staszica w Brzezinach Wielkich. Była to jedyna kopalnia tego typu w Polsce. Od 1989 roku Muzeum Górnictwa Rud Żelaza w Częstochowie funkcjonuje w parku im. Stanisława Staszica w Częstochowie.
Następstwa Rozwój górnictwa i hutnictwa w Częstochowskim Obszarze Rudonośnym od XIV do XVII wieku przyczyniał się do powstawania nowych osad, gdzie zakładano kuźnicę i wydobywano rudę. Od zakładanych kuźnic brały początek nowe miejscowości, m.in. Poczesna, Błeszno, Gnaszyn, Panki. Wzrost wydobycia rud i budowa nowych zakładów na przełomie XIX wieku, a następnie po II wojnie światowej spowodował rozwój miejscowości. We wsi Raków (obecnie dzielnica Częstochowy) przy hucie Bernarda Hantkego wybudowano osiedle dla robotników, przeprowadzono elektryfikację, wybrukowano ulice, zbudowano szkołę i kościół. Po II wojnie światowej wybudowano osiedla dla robotników ze szkołami i przedszkolami oraz charakterystyczną Aleją Pokoju. Osiedla robotnicze powstały w Hucie Starej B, Dźbowie, Blachowni, pojedyncze bloki przy ul. Piłsudskiego czy w al. Wolności w Częstochowie. Przedsiębiorstwa Kopalni Rud Żelaza budowały placówki oświatowe. W 1979 roku na rzece Konopce, Kopalnia Rud Żelaza „Barbara” w Dźbowie wybudowała zalew Pająk w Konopiskach. Z wypompowywanej w kopalni „Dębowiec” w Dębowcu wody kopalnianej stworzony został zalew w Olsztynie (obecnie wyschnięty). Przedsiębiorstwa kopalniane sponsorowały kluby sportowe, m.in." Olimpia" Huta Stara, „Lot” Konopiska, Górnik Dźbów, huta Częstochowa sponsorowała klub Raków Częstochowa, huta Zawiercie sponsorowała klub Warta Zawiercie.
W wyniku rabunkowej działalności kopalnianej nastąpiła też degradacja środowiska na terenach pokopalnianych.
Po zamknięciu kopalni rud żelaza w latach 80. XX wieku w infrastrukturę pokopalnianą wykorzystano na prywatne kuźnie, zakłady związane z przemysłem żelaznym.
Do kuźniczej, górniczej lub hutniczej tradycji nawiązują herby wsi i gmin Konopiska, Poczesna, Panki oraz miast Blachownia i Poręba.
Kopalnie rud żelaza kopalnie rud żelaza Częstochowskiego Obszaru Rudonośnego Kopalnie oddziału blachowieńskiego istniejące na początku XIX wieku Kamienica Polska • Bargły • Nierada • Konopiska • "Antoni" koło Dźbowa • Młynek • Gnaszyn • Łaziec • Warpy • Całka • Zakrzew • Wręczyca Mała • „Konstanty” koło Pierzchna Niektóre kopalnie wieloszybikowe istniejące w końcu XIX i na początku XX wieku "Maria" w okolicy Dźbowa • "Łojki" w Łojkach • „Jan” w Gnaszynie • „Bolesław” w Jackowiźnie • „Emil” w Konopiskach • „Kąty I” i „Kąty II” w Konopiskach • „Nowiny” w Konopiskach • „Staropole” w Konopiskach • „Stanisław” między Łojkami w Konradowem • „Anna” między Łojkami a Konradowem Kopalnie podziemne firmy „Modrzejów- Hantke” Zakłady Górniczo- Hutnicze S.A. w Konopiskach (otwierane w latach 1899–1934) "Konopiska" w Konopiskach • "Józef" w Jastrzębiu • „Klepaczka” w Kamienicy Polskiej • „Wiesława” w Jastrzębiu • „Piotr” I w Jastrzębiu• „Nowiny I” i „Nowiny II” w Konopiskach • „Marianna” w Pałyszu • „Kąty I”, „Kąty II”, „Kąty III” i „Kąty IV” w Konopiskach • „Maria” w Konopiskach • „Franciszek” w Gnaszynie Dolnym • „Aleksander I”, „Aleksander II”, „Aleksander III” i „Aleksander IV” w Sobuczynie i okolicach Kuźnicy • „Emil” w Konopiskach • „Bolesław” w Jackowiźnie • „Janówka” w Konopiskach • „Halina” w Łaźcu • „Iza” w Konopiskach • „Jerzy” w Łojkach • „Krystyna” w Pankach Kopalnie firmy „Wspólnota Interesów” Zakłady Górniczo-Hutnicze S.A. w Częstochowie (otwierane w latach 1918–1939) "Aleksander I", "Aleksander II" w Gnaszynie Górnym • "Walenty" w Wygodzie • „Bernard dukle” w Wyrazowie • „Bernard” szyb centralny w Wyrazowie • „Paweł” w Gnaszynie Górnym • „Maria” w Łaźcu • „Aleksander III” w Dźbowie • „Brzózka” w Brzózce Kopalnie odkrywkowe (otwierane w latach 1916–1934) „Nowiny” w Konopiskach (1916-1922) • „Nowiny” w Konopiskach (1926-1937) • „Kąty” w Konopiskach • "Krystyna" w Pankach • "Wincenty" w Nieradzie • "Progres" w Konopiskach • "Piast" w Wąsoszy Nieradzie • „Tomasz” w Nieradzie • „Loluchna szybikowa” w Konopiskach • „Maria I”, „Maria II”, „Maria III”, „Maria IV” w Łaźcu • „Bronisław” Kopalnie uruchomione przed 1939 rokiem „Aleksander III” w Sobuczynie • „Piotr” w Jastrzębiu • „Marianna” w Pałyszu • „Brzózka” w Brzózce • „Paweł I”, „Paweł II”, „Paweł III”, "Paweł IV" w Gnaszynie Górnym • "Walenty" w Wygodzie • "Maria" w Łaźcu • "Żarki I" w Ostrowie Kopalnie uruchomione przez Niemców po 1939 roku „Aleksander IV” w Sobuczynie • „Karol” w Dźbowie • „Paweł V” w Gnaszynie Górnym • „Żarki II” w Ostrowie Kopalnie oddane do eksploatacji w latach 1945–1970 Powiat częstochowski: "Paweł VI" w Gnaszynie (Liszce Dolnej) • "Maria" w Sobuczynie • "Jerzy" w Łojkach • "Teodor" w Osinach • „Kuźnica” w Kuźnicy • „Barbara” w Dźbowie • „Tadeusz II” w Nowej Wsi • „Franciszek” w Gnaszynie • „Dębowiec” w Dębowcu • „Malice” w Kalei • „Szczekaczka” w Brzezinach
Powiat kłobucki: „Wręczyca” we Wręczycy Wielkiej • „XX lecia PRL” w Golcach • „Złochowice” w Złochowicach • „Czesław” w Dębiecznej (Truskolasy)
Powiat myszkowski: „Żarki III” w Ostrowie
Powiat zawierciański: „Rudniki” w Rudnikach Kopalnie rejonu „Borek” istniejące w latach 1919–1951 „Młynek” w Mazurach • „Bargły I”, „Bargły II”, „Bargły III”, "Bargły IV", "Bargły V", "Bargły VI" w Bargłach • "Włodzimierz" w Hucie Starej A • „Gabriel” szyb I-II w Poczesnej • „Niwy Teodor” w Osinach • „Niwy” w Osinach • „Huta I”, „Huta II” w Starej Hucie • „Nowa Huta III”, „Nowa Huta IV” w Poczesnej • „Elżbieta” w Michałowie • „Maszynowy I”, „Maszynowy II” w Starej Hucie • „Ludwik” w Poczesnej • „Wojciech” w Jastrzębiu • „Jan” między Bargłami a Michałowem • „Jan” we Włodowicach • „Tadeusz”, później „Tadeusz I” koło Huty Starej A • „Aleksander” w Sobuczynie • „Młynek” w Poraju
Oprócz wymienionych tutaj istniały kopalnie w okolicach wsi Kopalnia, „Gluckauf” i „Józef” w Kalei, „Aleksander” w Jastrzębiu, „Klepaczka” w Kamienicy Polskiej, „Katarzyna” w Wygodzie. Przed 1833 rokiem wydobywano żelazo do wielkiego pieca w Jaworzniku. W XVI wieku wydobywano rudę w Porębie w powiecie zawierciańskim. Rozwijał się tam wytop żelaza i stali. Po 1795 r. wybudowano piec odlewniczy, którego pozostałością jest wieża wyciągowa z 1798 roku. W Osinach, Konopiskach?, Dźbowie, Sabinowie i Kłobucku znajdowały się piece prażalnicze.
Kopalnia rud żelaza znajdowała się w okolicy wsi Zumpy. Piece hutnicze znajdowały się w Chwostku, Bruśku i Tworogu.
Kuźnice mały|Kuźnica, obecnie młyn w Kuźnicy Starej Już na początku XII wieku istniały kuźnice w Bobolicach, Koziegłowach, Olsztynie. Produkowały one żelazo na potrzeby warowni. W XVI wieku pod nazwami młynów pojawiają się również nazwy hut i kuźnic. W końcu XIV wieku w rejonie Częstochowy czynnych było 10 kuźnic. Wszystkie budowano przy ciekach wodnych, na których tworzono tamy. Do poruszania mechanizmów napędzających urządzenia kuźnic, wykorzystywano energię spiętrzonej wody. Paliwem był węgiel drzewny wypalany z drewna pozyskiwanego z wyrębu pobliskich lasów. Każda kuźnica zatrudniała przeciętnie od 6 do 12 kuźników, przy obsłudze trzech stanowisk, tj. pieca dymarskiego, pieca kowalskiego i młota kuźniczego. Rocznie wytapiano 12-17 ton żelaza. Do wytopienia jednej tony żelaza potrzeba było przeciętnie 5,2 ton rudy i tyle samo węgla drzewnego.
Rudę żelaza przywożono do Częstochowy nawet z odległego o 60 km Osjakowa. Kuźnica została tam założona w 1563 roku. Jeszcze w okresie międzywojennym w okolicach Osjakowa (Józefina, Jasień, Czernice) wydobywano rudę i transportowano ją do huty „Kościuszko” i „Pokój” na Śląsku oraz do Częstochowy.