Pomniki i obiekty upamiętniające w Sanoku

Pomniki i obiekty upamiętniające w Sanoku – miejsca pamięci, pomniki, dzieła rzeźbiarskie i tablice pamiątkowe wzniesione w Sanoku ku czci osób lub dla upamiętnienia wydarzeń związanych zarówno z historią miasta, jak i państwa polskiego.

Pomniki Istniejące

Pomnik Tadeusza Kościuszki, upamiętniający Tadeusza Kościuszki. Znajduje się w centrum miasta przy ulicy Tadeusza Kościuszki, przy południowym zboczu Góry Parkowej i wejściu do Parku miejskiego im. Adama Mickiewicza. Zaprojektowali go Józef Marek i Józef Wajda w 1958 roku. Odsłonięcie nastąpiło 15 września 1962 roku. Obelisk zwieńczony rzeźbą orła upamiętniający 125 oficerów i żołnierzy Wojsk Ochrony Pogranicza, poległych w latach 1945–1947 w walkach z UPA. Znajduje się poniżej budynku Sanockiego Domu Kultury przy ulicy Adama Mickiewicza 24. Na postumencie kolorowe wykonanie z napisami XV. W ochronie granic PRL. WOP. Powyżej na pionowej tablicy inskrypcja: Bohaterskim żołnierzom WOP poległym w walce z bandami UPA i poniżej wypisane są nazwiska poległych kolejno z lat 1945, 1946 i 1947 oraz u dołu podpis: Społeczeństwo Podkarpacia rok 1945–1960. Pomnik został odsłonięty 11 czerwca 1960, w piętnastą rocznicę walk i z okazji 15-lecia WOP. Projekt wykonał Edmund Królicki. Pomnik ku czci Polaków-ofiar okupanta niemieckiego z lat 1942–1944. Jest położony przy ulicy Przemyskiej w dzielnicy Olchowce, obok cerkwi Wniebowstąpienia Pańskiego. Upamiętnia około 40 Polaków, których w latach 1942–1944 w Olchowcach rozstrzelali Niemcy. Inskrypcja głosi: Miejsce uświęcone krwią Polaków pomordowanych przez oprawców hitlerowskich w latach 1942–1944”. Społeczeństwo miasta Sanoka 1974. Pomnik powstał w czynie społecznym, został odsłonięty 20 lipca 1975 roku, a jego projektantem był Wojciech Kurpik. Inicjatorem było sanockiego koło ZBoWiD. Pomnik upamiętniający żołnierzy 6 Pomorskiej Dywizji Piechoty 1 Armii Ludowego Wojska Polskiego. Znajduje się przy ulicy Jana Pawła II obok Szkoły Podstawowej nr 9 (w latach 1975–1999 Szkoły Podstawowej nr 7) w dzielnicy Wójtostwo. Stanowiły go dwie tablice zainstalowane na trzech, wysokich pionowych przewodach. Pierwsza tablica jest wykonana w barwie złotej – w górnej części zawiera oznaczenia wojskowe i wizerunki trzech żołnierzy i zawiera inskrypcję: Synom Ziemi Sanockiej poległym na polu chwały w szeregach 6 Pomorskiej Dywizji Piechoty, 1 Armii Ludowego Wojska Polskiego w walkach o Warszawę, Wał Pomorski, Kołobrzeg, forsowanie Odry, Berlin. Towarzysze broni, młodzież szkolna, nauczyciele, rodzice. Sanok 9 V 1976. Druga tablica poniżej u podstawy pomnika zawiera treść: Synowie Ziemi Sanockiej I i II Armii WP polegli o wolność ojczyzny w latach 1943–1945, poniżej listę 75 nazwisk poległych żołnierzy oraz podpis u dołu: Polsko Tobie oddaliśmy życie, Ziemi Ojczystej ciało, Wiarę przyszłym pokoleniom. Zw. Kombatantów RP i BWP Koło w Sanoku. „Nowak”. Pomnik został odsłonięty podczas obchodów Dnia Zwycięstwa w dniu 9 maja 1976 roku. Inicjatorem ustanowienia pomnika był Marian Jarosz. Projektantem tablicy był doc. Józef Galica, a wykonanie przeprowadziła Fabryka Maszyn i Urządzeń Wiertniczych w Gorlicach. Podczas uroczystości 15 maja 1994 pomnik poświęcił ks. Adam Sudoł. Pomnik Grzegorza z Sanoka upamiętniający Grzegorza z Sanoka. Położony przed budynkiem przy ulicy Teofila Lenartowicza 2, u zbiegu z ulicą Jana III Sobieskiego (pierwotnie był to dom należący do Wilhelma Szomka, a obecnie mieści się w nim Miejska Biblioteka Publiczna im. Grzegorza z Sanoka w Sanoku). Inicjatorem pomnika był Władysław Harajda, ówczesny dyrektor biblioteki. Powstał według projektu Mariana Koniecznego, a wykonało go przedsiębiorstwo GZUT z Gliwic w 1985 roku. Został odsłonięty 27 kwietnia 1986 podczas „Dni Sanoka '86”Franciszek Oberc: Kalendarium sanockie 1974-1994, w: Sanok. Dzieje miasta, Praca zbiorowa pod redakcją Feliksa Kiryka, Kraków 1995, s. 957.. Przedstawia Grzegorza z Sanoka w pozycji stojącej, z prawą ręką uniesioną i rozłożoną jej dłonią oraz z lewą dłonią trzymającą otwartą księgę. W księdze widoczna treść-cytat Grzegorza z Sanoka: Trzeba żyć w taki sposób, żeby swoją działalnością, pracą, twórczością być użytecznym dla innych. Losy kraju i świata nie zależą od sił nadprzyrodzonych, ale od samych ludzi. Pomnik upamiętniający artystę malarza, rodowitego sanoczanina Zdzisława Beksińskiego (1929-2005). Znajduje się na sanockim rynku przy frontowej elewacji kamienicy przy ulicy Rynek 14. Autorem rzeźby był Adam Przybysz. Pomnik został odsłonięty 19 maja 2012 roku. Figura jest odlana z brązu, mierzy 180 cm wysokości i waży 200 kg. Pomnik św. Zygmunta Gorazdowskiego. Znajduje się przy kościele Chrystusa Króla. Przedstawia stojącego ks. Zygmunta Gorazdowskiego skłaniającego się do siedzącej kobiety z dzieckiem na rękach. Treść podpisu na postumencie brzmi: Patron miasta Sanoka Św. Ks. Zygmunt Gorazdowski. 1845 Sanok 1920 Lwów. Autorami było małżeństwo Marek Maślaniec i Agnieszka Świerzowicz, a monument został sfinansowany z darów sanoczan Został odsłonięty 30 października 2010 roku. Pomnik Jana Pawła II. Znajduje się przy kościele Przemienienia Pańskiego. Inicjatorem i donatorem był były prałat ks. Adam Sudoł. Odsłonięty w czerwcu 2011 roku. Autorami byli Marek Maślaniec i Agnieszka Świerzowicz. Odlewnikiem był Karol Badyna. Inskrypcja brzmi: Bł. Jan Paweł II, Papież. 1978-2005. Pomnik kotwice, upamiętniający wodowanie statku morskiego M/S „Sanok”, które miało miejsce 13 maja 1966 roku. Drobnicowiec został zbudowany w stoczni Aalberg (Dania) i 13 września 1966 roku przekazany Polskim Liniom Oceanicznym, które w 1987 roku zbyły go. Inicjatorką powstania pomnika była Maria Styrkosz. Stanowią go dwie żelazne kotwice na postumencie z brył kamiennych o kształcie sześcianów. Kotwice przekazał Michał Ziółkowski z firmy Hartwig. Monument został odsłonięty kilka miesięcy po wodowaniu statku i znajduje się na Placu Miast Partnerskich. Na monumencie umieszczono inskrypcję o treści: Na pamiątkę wodowania statku m/s „Sanok” 13.09.1966. Pomniki czołgi i wojskowe: pierwszy znajduje się przy ulicy Białogórskiej w dzielnicy Wójtostwo, tuż obok mostu na Sanie łączącego lewobrzeżny Sanok z Białą Górą, w miejscu gdzie przebiegała niemiecko-radziecka granica ustalona 17 września 1939 roku. Stanowi go czołg T-34/85, odsłonięty w ramach kultywowania tradycji 26 Pułku Piechoty podczas obchodów Święta Wojska Polskiego 12 października 1982 w związku z obchodami 39. rocznicy powstania ludowego Wojska Polskiego i 38. rocznicy bitwy pod Lenino. W zamierzeniu twórców miał stanowić upamiętnienie zwycięskiego szlaku bojowego Wojska Polskiego z hitlerowskim najeźdźcą, bandami UPA i reakcyjnym podziemiem. Eksponat pochodził z 26 Pułku Czołgów Średnich, który po 1945 stacjonował w dzielnicy Olchowce, przy budynku Wojskowej Komendy Uzupełnień przy ulicy Przemyskiej 2 w dzielnicy Olchowce; jest to model BRDM-1, radziecki opancerzony samochód rozpoznawczy z okresu po II wojnie światowej, czołg T-34/85, działo ZIS-5Materiały informacyjne Urzędu Miasta Sanoka.. Pomnik św. Michała Archanioła, odsłonięty 17 listopada 2018 na placu św. Michała, poświęcony tego dnia przez ks. abp. Adama Szala. Rzeźba, według projektu Agnieszki Świerzowicz-Maślaniec i Marka Maślańca, została odlana w brązie i liczy łącznie z cokołem 5 m, zaś za projekt budowlany instalacji monumentu odpowiadała inż. arch. Mariola Sidor. Zgodnie z atrybutem świętego, na tarczy Archanioła Michała widnieje napis w języku łacińskim: „Quis ut Deus” (pol. „Któż jak Bóg”). Pomnik upamiętniający ofiary niemieckich obozów koncentracyjnych w 80. rocznicę śmierci św. Maksymiliana Kolbego, odsłonięty 15 sierpnia 2021 przy kaplicy św. Maksymiliana Marii Kolbego. Umieszczona na kamieniu statuetka Grzesia z Sanoka, odsłonięta 29 grudnia 2023 na rynku.

Pomniki nieistniejące W związku z obchodami 300-lecia unii lubelskiej Rada Miejska w Sanoku uchwaliła 6 sierpnia 1869, że w trakcie uroczystości 11 sierpnia 1869 zostaną położone i poświęcone fundamenty pod pomnik na górze Stróżni na gruncie Ignacego Gądylowskiego lub Ksawerego Chmielowskiego lun Katarzyny Stopczyńskiej. Według innej wersji pomnik wraz z tablicą pamiątkową powstał 11 sierpnia 1869 na placu Maryi Panny (obecna ulica Grzegorza z Sanoka); w składzie komitetu jego budowy byli Jan Zarewicz, Karol Pollak, Szymon Drewiński, Saul PinelesAlojzy Zielecki, Struktury organizacyjne miasta, W epoce autonomii galicyjskiej, w: Sanok. Dzieje miasta, Praca zbiorowa pod redakcją Feliksa Kiryka, Kraków 1995, s. 375.. Pierwszy pomnik Tadeusza Kościuszki (1902-1941). Projekt wykonał rzeźbiarz Julian Markowski ze Lwowa. Projektantem postumentu był inż. Wilhelm Szomek, a współbudowniczym pomnika był architekt miejski, inż. Władysław Beksiński. Pomnik został odsłonięty 28 września 1902 roku na Placu św. Jana. W kwietniu 1941 roku pomnik został zburzony przez niemieckiego okupanta. Nieistniejący Pomnik Pamięci, ustanowiony w okresie II wojny światowej podczas okupacji niemieckiej na obszarze parku miejskiego, upamiętniający atak Niemiec na ZSRR; inskrypcja brzmiała: „Zur Erinnerung an den 22. Juni 1941 Festungs-Pionierstab 24 Vorm. Oberbaustab 33. 1940–1942”. Na utworzonej formie pomnika została umieszczona kopuła pochodząca z sowieckiego bunkra z Krzywuli koło Leska. Po wojnie, z czasem zostały usunięte metalowe litery stanowiące inskrypcję. Pomnik został zlikwidowany w 1957. Pomnik Wdzięczności Żołnierzom Armii Czerwonej będący hołdem dla żołnierzy poległych podczas II wojny światowej w walkach o wyzwolenie Sanoka (dawniej pod nazwą Pomnik Wdzięczności Żołnierzom Armii Czerwonej). Znajduje się na Placu Harcerskim przy wschodnim wejściu do parku miejskiego od ulicy Adama Mickiewicza. Został odsłonięty 16 listopada 1977 roku dla upamiętnienia wyzwolenia Sanoka przez Armię Czerwoną w dniu 3 sierpnia 1944 roku. Wcześniej od jesieni 1945 roku w tym miejscu istniał inny pomnik z tym samym upamiętnieniem, a następnie od 1951 roku obelisk, umieszczony w miejscu małej wojskowej mogiły. Obecny pomnik stoi od 1977 roku (uprzednio przeprowadzono ekshumację ciał żołnierzy, które przeniesiono do utworzonej kwatery na Cmentarzu Centralnym)Andrzej Romaniak, Sanok. Fotografie archiwalne Tom I, Sanok 2009, s. 294, 296.. Został wykonany z patynowanej miedzianej blachy według projektu Jana Kruga, Wojciecha Frika, Andrzeja Gettera i Józefa Sokowskiego. Pierwotnie upamiętniał miejsce pochówku żołnierzy radzieckich, poległych podczas walk frontowych w 1944 roku. W 1990 roku usunięto inskrypcję bezpośrednio dotyczącą państwa radzieckiego i czerwoną gwiazdę oraz zmieniono napis na cokole pomnika, który obecnie brzmi: Pamięci żołnierzy poległych w walkach o wyzwolenie Sanoka. 15 września 2016 monument został zdemontowany.

Krzyże

Krzyż Powstańców, znajdujący się na Cmentarzu Centralnym przy ulicy Rymanowskiej. Dębowy krzyż w 1923 roku postawili sanoccy harcerze i uczniowie Państwowego Gimnazjum im. Królowej Zofii w Sanoku: Fritz Hotze, Józef Pudełko, Tadeusz Riedrich, Zygmunt Żyłka-Żebracki, dla upamiętnienia polskich powstań niepodległościowych. Umieszczono na nim tabliczkę z napisem: Bohaterom z 1831/63 Harcerze 1923, która została wykonana w Sanockiej Fabryce Wagonów. Pod krzyżem harcerze składali Przyrzeczenie Harcerskie (m.in. ks. hm Zdzisław PeszkowskiKrystyna Chowaniec, Patron sanockiego harcerstwa – ksiądz harcmistrz Zdzisław Peszkowski, Rocznik Sanocki Tom X – Rok 2011, Sanok 2011, s. 176.). W 1980 roku na podstawie z kamieni ustanowiono tablicę z inskrypcją: Bohaterom Powstań Polskich 1980. 11 listopada 1996 roku poświęcono nowy krzyż wraz z odnowioną tabliczką metalową, którą ufundował ówczesny Naczelnik ZHP, Ryszard Pacławski (obecnie jest zamontowana u zbiegu dwóch części drzewa krzyża i zawiera inskrypcję Bohaterom z 1831 63 Harcerze 1923 1996. Dodatkowo na pionowej części drewnianej krzyża znajduje się tabliczka z napisem Ernest Bauman Powstaniec 1831 r. Kawaler V.M. pof. pułku jazdy pozn.