Armeńska Federacja Rewolucyjna (AFR, , Haj Jeghapochakan Tasznagcutiun), znana również jako dasznacy – ormiańska centrolewicowa, nacjonalistyczna partia polityczna założona w 1890 roku przez działaczy marksistowskich, wówczas na czele partii stali Kristapor Mikaelian, Stepan Zorian i Simon Zawarian. W okresie istnienia Radzieckiej Armenii partia skupiła wokół siebie ormiański ruch niepodległościowy i przyjęła do doktryny partyjnej elementy narodowe. Partia działa w Armenii, Górskim Karabachu i w krajach, gdzie obecna jest diaspora ormiańska, zwłaszcza w Libanie, gdzie jest reprezentowana w parlamencie. Obecnie AFR jest pełnoprawnym członkiem Międzynarodówki Socjalistycznej.
AFR opowiada się za socjalizmem i jest pełnoprawnym członkiem Międzynarodówki Socjalistycznej (do jej poprzedniczki dołączyła już w 1907 roku). Partia jest największą pod względem liczby członków partią wśród diaspory ormiańskiej, ma sekcje w ponad 20 krajach.
AFR od lat 90. XIX wieku działała w Imperium Osmańskim, gdzie promowała reformy i broniła ormiańskie wioski przed masakrami dokonywanymi przez Turków. AFR stworzyła zbrojne grupy partyzantów, które broniły społeczność ormiańską. Dasznacy postawili sobie za cel utworzenie „wolnej, niezależnej i zjednoczonej” Armenii, choć z czasem przeszli na bardziej realistyczne cele ustanowienia autonomii ormiańskiej. W 1918 roku partia odegrała główną rolę w utworzeniu krótkotrwałej Republiki Armenii, która została jednak zajęta przez bolszewików w 1920 roku. Partia zyskała ciągłość organizacyjną dzięki działalności wśród diaspory ormiańskiej, gdzie pomogła Ormianom zachować ich tożsamość kulturalną. Po upadku ZSRR AFR ponownie prowadzi działalność w Armenii.
Historia Pod koniec XIX wieku Armenii znajdującej się wówczas w granicach Imperium Rosyjskiego i Imperium Osmańskiego działało kilka niezależnych i niepowiązanych ze sobą grup socjalistycznych. W 1890 lewicowi działacze na czele Kristapor Mikaelian, Stepan Zorian, i Simon Zawarian założyli Ormiańską Federację Rewolucyjną.
Początkowo partia domagała się szerokiej autonomii dla Armenii na terenie Rosji i Imperium Osmańskiego. W 1892 roku odbyło się pierwsze znaczące spotkanie działaczy partii, odbyło się ono w Tyflisie w Imperium Rosyjskim„Armenian Revolutionary Federation Founded, Armenian history timeline”.Libaridian, Gerard J. (2004). Modern Armenia: People, Nation, State. Transaction Publishers. s. 103, p. 106. .. Partia dążyła do utworzenia społeczeństwa opartego na zasadach demokratycznych, wolności słowa, wolności religijnej i reformy agrarnejArmenian Revolutionary Federation Founded (1890 AD).. Do nowego ugrupowania początkowo dołączyła Socjaldemokratyczna Partia Hunchakian, szybko wystąpiła jednak z sojuszu, ponieważ zdaniem działaczy tejże partii nowe ugrupowanie nie było wystarczająco marksistowskie.
W Imperium Rosyjskim AFR stopniowa uzyskała znaczącą siłę i poparcie wśród rosyjskich Ormian. Głównie z powodu postawy partii wobec Imperium Osmańskiego, partia cieszyła się poparciem administracji rosyjskiej. Program AFR w dziedzinie polityki zagranicznej był zbliżony do tego prowadzonego przez władze carskie. Sytuacja zmieniła się 12 czerwca 1903. Namiestnik Kaukazu Grigorij Golicyn wydał wówczas rozporządzenie włączające nieruchomości Kościoła Ormiańskiego pod kontrolę carską. AFR stanęła wtedy w obronie kościoła uznając edykt carski za zagrożenie dla ormiańskiej tożsamości narodowej. W rezultacie kierownictwo organizacji zorganizowało masowe demonstracje a partyjnych milicjantów wysłało do obrony kościołówVratsian, Simon (2000). Tempest-Born DRO. Armenian Prelacy, New York, translated by Tamar Der-Ohannesian. s. 13–22..
W latach 1905–1907 doszło do 1905–1907 doszło do walk ormiańsko-azerskich (tatarskich), AFR po raz pierwszy zaangażowała się w działania zbrojneSwietochowski, Tadeusz (1985). Russian Azerbaijan, 1905–1920. The Shaping of a National Identity in a Muslim Community. Cambridge University Press. s. 41–42. .. Niektóre źródła twierdzą, że rosyjski rząd podżegał do masakry w celu wzmocnienia swojej władzy w czasie rewolucji 1905 roku„A Critical Survey of Bolshevism” – Stalin.. Do pierwszego wybuchu przemocy doszło w Baku, w lutym 1905 roku. AFR oskarżyła władze rosyjskie za bezczynność i podżeganie do masakr, które miały być częścią większej polityki antyormiańskiej. W dniu 11 maja 1905 bojownik dasznaków Drastamat Kanajan zabił księcia Nakaszydze, książę był głównym inspiratorem nienawiści i konfrontacji między Ormianami i Tatarami. Nie mogąc liczyć na siły rządowe, ormiańska burżuazja zwróciła się do AFR o ochronę. Przywódcy dasznaków uznali, że ze względu na dyskryminację pracowników ormiańskich przez nieormiańskie koncerny, ochrona narodowej burżuazji stworzy szansę na większe zatrudnienie ormiańskich robotnikówLibaridian, Gerard J. Modern Armenia: People, Nation, State. s. 17. .. Namiestnik cara Rosji na Kaukazie, Iłłarion Woroncow-Daszkow, oskarżył AFR o udział w starciach na tle etnicznym«Всеподданейшая записка по управлению кавказским краем генерала адьютанта графа Воронцова-Дашкова», СПб.: Государственная Тип., 1907, s. 12.. AFR natomiast zadeklarowała, że pomaga jedynie organizować samoobronę ludności ormiańskiej przed atakami ze strony muzułmanów. AFR uznała walkę zbrojną za niezbędną do realizacji celów politycznychSuny, Ronald (1996). Transcaucasia, Nationalism, and Social Change: Essays in the History of Armenia, 2nd edition. s. 166–167. .. W odpowiedzi na zorganizowanie się militarne dasznaków doszło do konsolidacji społeczności muzułmańskiej Kaukazu.
W styczniu 1912, 159 członków partii wywodzących się ze sfer intelektualnych było sądzonych przez władze carskie za działalność wywrotową, bronił ich wówczas późniejszy premier Rosji Aleksander Kiereński. Zdaniem Kiereńskiego lokalna administracja korzystała ze wszelkich dostępnych środków, aby skazać oskarżonychAbraham, Richard (1990). Alexander Kerensky: The First Love of the Revolution. New York: Columbia University Press. s. 53. .. 94 oskarżonych zostało uniewinnionych, reszta trafiła do więzień lub na zesłanie.
W Imperium Perskim Dasznacy 26 kwietnia 1907 zwołali IV Walny Zjazd, na którym liderzy AFR tacy jak Aram Manukian, Hamo Ohanjanyan i Stepan Stepanian udzielili poparcia irańskiej rewolucji konstytucyjnej. Uznali, że rewolucja to ruch w stronę poprawy interesów ludzi pracy i praw człowieka. Działacze partii uznali, że będą działać na rzecz interesów ormiańsko-perskich. Za przyjęciem uchwały popierającej rewolucję opowiedziało się 25 delegatów, a jeden nie wziął udziału w głosowaniu.
Od 1907 do 1908 w czasie, gdy „Młodzi Turcy” doszli do władzy w Imperium Osmańskim, Ormianie z Kaukazu, Zachodniej Armenii i Iranu rozpoczęli współpracę z irańskimi konstytucjonalistami i rewolucjonistami. Partie polityczne, zwłaszcza dasznacy chcieli mieć wpływ na kierunek rewolucji w większej demokracji. Udział partii był głównie wojskowy, dasznacy wysłali kilka oddziałów partyzanckich do Iranu. Jeprem Chan utworzył oddział partii w tym kraju. Chan odegrał też bardzo dużą rolę w irańskiej rewolucji konstytucyjnej. Po zbombardowaniu parlamentu perskiego przez Rosjan na czele z pułkownikiem Władimirem Liakowem (car wsparł perskiego szacha Mohhameda Ali Szaha Kadżara walczącego z konstytucjonalistami – szach w 1907 roku zniósł konstytucję, którą uznał za sprzeczną z prawem islamskim), Jeprem Chan nawiązał kontakt z liderem rewolucji irańskiej Sattarem Chanem. Relację między Sattarem Chanem i Jeprem oscylowały między współpracą a urazą. Czasami Sattar określał go jako ignoranta, a innym razem nazwał go wielkim bohaterem. Niemniej jednak AFR i konstytucjonaliści dokonali razem wiele zwycięskich posunięć, w tym zdobycie Reszt w lutym 1909 roku. Pod koniec czerwca 1909 roku konstytucjonaliści wkroczyli do Teheranu i po kilku starciach, zajęli meczet Sepahsalar i Madżlis (parlament). Jeprem po zwycięstwie został mianowany szefem teherańskiej policji, co spowodowało napięcia między nim a pozostałymi dasznakami.
W Imperium Osmańskim Okres Abdul Hamida II (1894–1907) thumb|320px|Żołnierze AFR z lat 90. XIX wieku, na sztandarze napis „Wolność albo śmierć” AFR miała swoje sekcje także na terenie Imperium Osmańskim. Dasznacy uczestniczyli tam w agitacji rewolucyjnej. W 1894 brali udział w powstaniu w Sasun, dostarczając broń dla miejscowej ludnościKurdoghlian, Mihran (1996). Hayots Badmoutioun. Hradaragutiun Azkayin Oosoomnagan Khorhoortee, Athens Greece. S. 42–48.. W czerwcu 1896, dasznacy zorganizowali obronę Wan gdy osmańscy żołnierze zaatakowali miasto. W walkach wzięła grupa bojowców AFR pod sztandarem „Azatutjun gam mah” (Wolność albo Śmierć). Aby podnieść świadomość na temat masakry Ormian 1895–96, dasznacy przeprowadzili w dniu 26 sierpnia 1896 akcje zajęcia tureckich bankówHovannisian, Richard G. (1997). The Armenian People from Ancient to Modern Times. Palgrave Macmillan. s. 224–225. ..
25 lipca 1897 doszło do tzw. ekspedycji Chanasor, przeprowadziła ją milicja kurdyjskiego plemienia Mazrik. Podczas obrony Wan Kurdowie zorganizowali zasadzkę na ormiańskich obrońców i zmasakrowali ich, wyprawa Kurdów doprowadziła do reakcji OrmianKhanasor Expedition (1897 AD).. Niektórzy Ormianie uważają, że bitwa była pierwszym zwycięstwem nad Imperium Osmańskim i co rok świętują pamięć uczestników walkKarentz, Varoujan (2004). Mitchnapert the Citadel: A History of Armenians in Rhode Island. iUniverse. s. 166. .Mesrobian, Arpena S. (2000). Like One Family: The Armenians of Syracuse. Gomidas Institute. s. 222. ..
AFR zorganizowała ataki odwetowe. W 1904 odegrała ważną rolę w powstaniu Sasun. AFR wysłała swoje oddziały po raz drugi w celu obrony miasta. Spośród 500 fedainów biorących udział w bitwie szczególnie wykazali się Kevork Chavush, Murad Sepasdatsi i Hrayr Djoghk. Pomimo braku żołnierzy i broni udało się im powstrzymywać siły osmańskie przez kilka miesięcy(Armenian) Kurdoghlian, Mihran (1996). Hayots Badmoutioun. Hradaragutiun Azkayin Oosoomnagan Khorhoortee, Athens Greece. s. 42–48..
W 1905 członkowie Federacji Rewolucyjnej zorganizowali nieudany zamach na sułtana Abdula Hamida II w Konstantynopolu. Próba zabicia sułtana nie udała się ponieważ bomba czasowa spóźniła się o kilka minut(Armenian) Kurdoghlian, Mihran (1996). Hayots Badmoutioun (Armenian History). Hradaragutiun Azkayin Oosoomnagan Khorhoortee, Athens Greece. s. 42–48.. W czasie próby zamachu zginął jeden z założycieli AFR, Kristapor Mikaelian.
Rewolucja młodoturecka (1908–1914) Dwiema z największych grup rewolucyjnych próbujących obalić sułtana Abdula Hamida II były AFR i Komitet Jedności i Postępu – grupa wykształconych w Europie TurkówKansu, Aykut (1997). The Revolution of 1908 in Turkey. Brill Academic Publishers. s. 78. .. W 1907 roku, ormiańska AFR i tureccy rewolucjoniści ogłosili, że mają te same cele. Reformy Tanzimat dały Ormianom więcej praw i miejsc w parlamencie, AFR domagała się jednak większej niezależności i utworzenia na ormiańskich obszarach Imperium Osmańskiego szerokiej armeńskiej autonomii zwanej jako „państwo w państwie”. W 1907 roku, w Paryżu odbył się drugi kongres opozycji tureckiej. W konferencji udział wzięli przywódcy opozycji antysułtańskiej – Ahmed Riza (liberałowie), Sabahheddin Bey i członek AFR Khachatur Maloumian. Podczas spotkania podpisano porozumieniu o współpracy między AFR a Komitetem Jedności i Postępu(Armenian) Kurdoghlian, Mihran (1996). Hayots Badmoutioun (Armenian History). Hradaragutiun Azkayin Oosoomnagan Khorhoortee, Athens Greece. s. 52–53..