Czerwoni Khmerzy (, , , trl. Khmêr Krâhâm) – ekstremistyczne ugrupowanie łączące ideologię komunistyczną z khmerskim nacjonalizmemRobert S. Robins, Jerrold M. Post, Paranoja polityczna, psychopatologia nienawiści, Wyd. KiW, Warszawa 1999, s. 320.. Członkowie ruchu wywodzili się z Komunistycznej Partii Kambodży. W 1975 roku po zwycięstwie w wojnie domowej zdobyli władzę, tworząc Demokratyczną Kampuczę. Polityka ludobójstwa prowadzona przez frakcję ruchu skupioną wokół Pol Pota doprowadziła do wewnętrznego rozłamu w ruchu, a następnie interwencja wojsk wietnamskich obaliła reżim. Czerwoni Khmerzy przeszli do podziemia i korzystając z pomocy Stanów Zjednoczonych, Tajlandii i Chin, do końca lat 90. prowadzili wojnę domową z pro-wietnamskim rządem. W 1981 roku Czerwoni Khmerzy zrezygnowali z ideologii komunistycznej, a od 1982 roku razem z monarchistami i prawicowymi republikanami wchodzili w skład Koalicyjnego Rządu Demokratycznej Kampuczy. Przywódcami grupy oprócz Pol Pota byli Khieu Samphan i Ieng Sary.
Geneza Sytuacja ówczesnej Kambodży Kambodża w połowie XX wieku była jednym z najbardziej opóźnionych cywilizacyjnie państw kapitalistycznych w Azji Wschodniej. W 1970 roku chłopstwo stanowiło 90% spośród 7,3 miliona mieszkańców. Równocześnie znacznie opóźniony był ruch komunistyczny, który aż do utworzenia ruchu Czerwonych Khmerów podporządkowany był w dużej mierze Wietnamowi Północnemu. W trakcie I wojny indochińskiej siły wietnamskich komunistów stoczyły na terenie Kambodży wiele walk z kolonialnymi siłami francuskimi. Czerwoni Khmerzy odrzucali dorobek dotychczasowego kambodżańskiego ruchu komunistycznego, uważając go za pozbawiony niezależności.
Powstanie ruchu Khmerska Partia Ludowo-Rewolucyjna została utworzona w 1951 roku w wyniku rozłamu w kambodżańskiej sekcji Komunistycznej Partii Indochin. W 1963 roku po wcześniejszych rozłamach władzę w partii objął Saloth Sar znany pod pseudonimem Pol Pot. Stronnictwo zwolenników Pol Pota ukształtowało się na początku lat 50. pośród grupy kambodżańskich studentów w Paryżu. Saloth Sar w 1966 roku potajemnie zmienił jej nazwę na Komunistyczną Partię Kampuczy, co przez wiele lat starano utrzymać się w tajemnicy – partia ukrywała się pod kryptonimem „Angkar”, czyli „Organizacja”. Ruch celowo zachowywał atmosferę tajemniczości, jak później wyjaśniali działacze ruchu: „Tylko dzięki tajemniczości możemy być panami sytuacji i odnieść zwycięstwo nad wrogiem, który nie może się połapać, kto kim jest”. Istnienie partii ogłoszono dopiero w 1977 roku, a więc w drugim roku rządów junty Czerwonych KhmerówAdam W. Jelonek, Kambodża, Warszawa: Trio 2008, s. 113–114.. Partia przez cały okres działania miała charakter awangardowy, a jej struktury nie były liczne. W 1970 roku liczyła zaledwie 3 tysiące członków, a w 1975 około 14 tysięcy.
Uważający się za prawdziwych Khmerów, stronnicy Pol Pota popierali obcą tradycji kambodżańskiego komunizmu ideologię blisko związaną z rasizmem i szowinizmem, a wzór społeczeństwa, które chcieli zbudować, był daleki od programu klasycznego marksizmu czy modelu państw „realnego socjalizmu”.
Chroniąc się przed represjami władz, zwolennicy Pol Pota, jeszcze w 1963 roku założyli bazę w północno-wschodniej prowincji Ratanakiri, pozyskując tam sympatyków spośród mniejszości etnicznej Khmer Loeu (Khmerów Górskich)Monika Warneńska, Śladami Pol Pota, Warszawa: Świat Książki 1999, s. 106–108., zaś sam Pol Pot udał się na szkolenie do Chin. Na czele zarówno grupy, jak i całej partii komunistycznej stanęła ściśle tajna Angkar Loeu (Najwyższa Organizacja)Wiesław Górnicki, Bambusowa klepsydra, Warszawa: PIW 1980 s. 216–217., w skład której wchodzili starannie wykształceni intelektualiści, m.in. Pol Pot, Ieng Sary, Vorn Vet, Son Sen, Yun Yat, Touch Phoeun, Thiounn Thioeun, Ieng Thirith. W kwietniu 1967 roku w prowincji Battambang wybuchło spontaniczne powstanie chłopskie, do którego przyłączyli się polpotyści. Powstanie przyczyniło się do dużego wzrostu poparcia dla radykalnej frakcji, która to właśnie przez panującego monarchę została określona mianem „Czerwonych Khmerów”. W styczniu 1968 roku utworzona przez Pol Pota Rewolucyjna Armia Kampuczy rozpoczęła partyzancką ofensywę przeciw armii królewskiejPiotr Ostaszewski, Kambodża: zapomniana wojna 1970-1975 (dojście Czerwonych Khmerów do władzy), Toruń 2003, s. 74, 120..
Wojna domowa w Kambodży
Wydarzenia poprzedzające konflikt Rządzący Kambodżą monarcha Norodom Sihanouk starał się trzymać kraj z dala od wojny wietnamskiej, lawirując w polityce zagranicznej pomiędzy Wietnamem, Związkiem Radzieckim, Chinami oraz Stanami Zjednoczonymi. Niezależnie od króla, z terenów Kambodży operowały antyamerykańskie oddziały Vietcongu, które przyciągały do swoich szeregów ochotników kambodżańskich. W marcu 1969 roku siły powietrzne Stanów Zjednoczonych przeprowadziły bombardowanie terenów wschodniej Kambodży, co miało na celu likwidację baz Vietcongu. Naloty przyczyniły się do licznych strat w cywilach, które wyniosły od 40 do 150 tysięcy zabitychMarek Sliwinski, Le Génocide Khmer Rouge: Une Analyse Démographique (L’Harmattan, 1995), s. 41–48.. Sihanouk, obawiając się destabilizacji państwa przez Vietcong, 4 sierpnia tego samego roku powołał na stanowisko premiera generała Lon Nola.
Lon Nol sformułował gabinet oparty na politykach prawicowych oraz niechętnych królowi. Pod nieobecność monarchy w kraju, 18 marca 1970 roku generał wraz z CIA przeprowadził zamach stanu. W miejsce monarchii utworzył Republikę Khmerów, na której teren wkroczyło 70 tysięcy żołnierzy amerykańskich. Przebywający w Pekinie Sihanouk w proteście przeciwko poczynaniom wojskowego rządu, wezwał swoich poddanych do oporu wobec reżimu i rozpoczęcia wojny wyzwoleńczej.
Sojusz króla z Czerwonymi Khmerami Monarcha, dążąc do odzyskania władzy w kraju, zawiązał sojusz z dotychczasowymi przeciwnikami, Czerwonymi Khmerami. Czerwoni Khmerzy operujący początkowo głównie z terenów znajdujących się przy granicy z Tajlandią, dzięki poparciu króla, błyskawicznie zwiększyli swoją liczebność i poparcie pośród chłopstwa. W maju 1970 roku, w ChRL powstał Królewski Rząd Jedności Narodowej, na czele którego stanął król oraz Zjednoczony Front Narodowy Kambodży z udziałem Czerwonych Khmerów. Królewski Rząd Jedności Narodowej i sam monarcha pozostał na emigracji. Shinaouk i jego współpracownicy kilkukrotnie przeprowadzali inspekcje na terenach zajętych przez Czerwonych Khmerów, wizyty te miały jednak czysto propagandowy charakterChandler, s. 228–229. – monarchiści nie mieli nad zbrojnym ruchem oporu żadnej kontroliDavid P. Chandler, The Tragedy of Cambodian History, New Haven CT: Yale University Press, 1991, s. 231..
Czerwoni Khmerzy nie wykazywali w trakcie wojny oznak fanatyzmu, który ujawnił się dopiero w okresie ich rządów, a przynajmniej nie był on dostrzeżony przez ogół społeczeństwa i władzeIsaacs, Hardy i Brown, s. 106.. Z czasem gdy Czerwoni Khmerzy, na kontrolowanych przez siebie obszarach, zaczęli wprowadzać swoje porządki, Wietnamczycy z Północy starli się z nimi zbrojnie (od 1974), a następnie wycofali się z konfliktu kambodżańskiego, obawiając się większego wzrostu wpływów rebeliantów Pol PotaIsaacs, Hardy i Brown, s. 107.. Coraz mocniej nasilały się napięcia na linii wietnamscy komuniści – Czerwoni Khmerzy, wynikający między innymi z różnić ideologicznych (Czerwoni Khmerzy byli prochińscy, a Wietnamczycy bardziej proradzieccy)Deac, s. 216, 230., ale również nienawiści Czerwonych Khmerów do Wietnamczyków. Wraz z przejmowaniem kolejnych obszarów kraju, Czerwoni Khmerzy prowadzili systematyczną politykę fizycznej eliminacji kadr komunistycznych związanych z Wietnamem.
W 1973 roku nasiliły się amerykańskie bombardowania Kambodży. Nie zatrzymały one jednak rozbudowy partyzanckiej armii, która 17 kwietnia 1975 roku zajęła stolicę kraju, Phnom Penh i doprowadziła do ewakuacji rządu i wojsk amerykańskich.
Rządy thumb|230px|Flaga Demokratycznej Kampuczy
Wkroczenie do Phnom Penh i ewakuacja miast Pierwsze radykalne zmiany Czerwoni Khmerzy rozpoczęli natychmiast po wkroczeniu do stolicy. Liderzy ruchu oznajmili o utworzeniu Demokratycznej Kampuczy i ogłosili Rok Zerowy. Siły Czerwonych Khmerów zostały przyjęte przez mieszkańców stolicy jako wyzwoliciele. Pomimo tego nowy reżim rozpoczął niezwłocznie ewakuację miasta, rozstrzeliwując opornych mieszkańców. Większość żołnierzy wywodziła się z terenów wiejskich, a widok wielkiego miasta był dla nich zupełną nowością, stąd nie mieli oporu przed stosowaniem zaleconego wobec mieszkańców stolicy terroru. Duża część żołnierzy była bardzo młodymi osobami, nastolatkami wychowanymi w wojennej pożodze, co odbiło się na ich psychice i skłaniało do brutalnych działań. W przeciągu zaledwie dwóch dni przeprowadzono ewakuację prawie dwóch milionów mieszkańców Phnom Penh. Mieszczanie trafili na wieś, gdzie mieli stworzyć nowe samowystarczalne społeczeństwo. W trakcie operacji wymordowano funkcjonariuszy i urzędników poprzedniego ustroju.
Książę Sihanouk został początkowo głową państwa Czerwonych Khmerów, po tym jednak, gdy trafił do aresztu domowego, został zastąpiony przez Khieu Samphana, któremu wyznaczono funkcję prezydenta. Stanowisko premiera objął Pol Pot. Faktyczną władzę sprawowały zakonspirowane struktury organizacji (Angkar Leu). Rząd Czerwonych Khmerów natychmiast przystąpił do realizacji ekstremistycznego programu politycznego. W ramach akcji zwalczania wpływów cywilizacji zachodniej, planowano przekształcić Kambodżę w kraj rolniczy i samowystarczalny.
Kraj został odcięty od świata, a odwiedzić go mogły jedynie nieliczne zagraniczne delegacje (których wizyty miały charakter czysto propagandowy i były starannie reżyserowane). W polityce zagranicznej jedyne relacje utrzymywano z Chinami i sąsiednią Tajlandią.
Polityka terroru i ludobójstwo thumb|230px|Pol Pot Zaraz po przejęciu władzy Czerwoni Khmerzy przystąpili do realizacji swoich koncepcji. Zamknięto szkoły, szpitale i fabryki, zlikwidowano banki i w ogóle pieniądz, zdelegalizowano religię, zlikwidowano własność prywatną, zaś ludność miast wyrzucono siłą na tereny wiejskie do tzw. kolektywnych gospodarstw rolnych, które były de facto obozami pracy przymusowej. Polityka ta, znana jako „Rok Zerowy”, doprowadziła do śmierci ogromnej liczby osób, zarówno wskutek zagłodzenia, jak i przepracowania i egzekucji. Czerwoni Khmerzy systematycznie mordowali wszystkie osoby, które miały jakiekolwiek powiązanie z poprzednim reżimem, a także fachowców i intelektualistów – zabijano nawet za sam fakt posiadania okularów lub zbyt delikatnych dłoni. Ofiarą padły również mniejszości narodowe, w największym stopniu – wietnamska.
Polityka terroru prowadzona przez klikę Pol Pota spowodowała rozłam w ruchu Czerwonych Khmerów, a oporni działacze ruchu byli fizycznie eliminowani przez polpotystów. Ofiarami czystek stali się między innymi pełniący urząd wicepremiera Vorn Vet czy Koy Thuon będący ministrem handlu wewnętrznego. Najbardziej niechętni Pol Potowi pozostawali Czerwoni Khmerzy w Strefie Wschodniej. W maju 1978 roku rozpoczęli oni antyrządowe powstanie. Pol Pot nakazał stłumić wystąpienie, a całą ludność przedstawił jako mających „wietnamskie dusze w khmerskich ciałach” traktować jako element obcy. W ramach represji zginęło od 250 do 400 tysięcy mieszkańców strefy objętej rebelią, wielu mieszkańców zostało deportowanych do innych stref.
Liczba ofiar ludobójstwa