Sokołów Małopolski () – miasto w woj. podkarpackim, w powiecie rzeszowskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Sokołów Małopolski. Jest jednym z miast aglomeracji rzeszowskiej. Przez miasto przebiega droga wojewódzka nr 878, 875 i 881 oraz droga ekspresowa S19. Leży na obszarze historycznej Rusi Czerwonej.
Do około 1395 roku obecna ziemia sokołowska z prawdopodobną osadą łowiecko-targową leżała w graniach Księstwa Bełskiego, jednak decyzją Jadwigi Andegaweńskiej wydzielono jego część i wcielono do ziemi przemyskiejPiotr Ożóg, Leszek Zugaj: Historia administracji w gminie Sokołów Małopolski. Lublin 2012, s. 3.„Historia”, tomy LXIV–LXVII (wyd. zbiorcze), red. Wacław Korta. Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław 1988, s. 254.. W XVI w. Sokołów położony był w powiecie przeworskim w województwie ruskimPiotr Ożóg, Leszek Zugaj: Historia administracji w gminie Sokołów Małopolski. Lublin 2012, s. 4..
Według danych GUS z 31 grudnia 2025 r. miasto liczyło 4395 mieszkańców, będąc 34. najludniejszym miastem w województwie.
Ośrodek usługowy i handlowy; drobny przemysł: metalowy, tworzyw sztucznych, materiałów budowlanych, drzewny i spożywczy.
Nazwa i herb miasta Sokołów Małopolski swoją nazwę bierze jeszcze z czasów przed lokacją miasta – z założonej tutaj jeszcze prawdopodobnie w XIV wieku szkółki sokolniczej i obudowanej wokół niej osady w środku Puszczy Sandomierskiej.
Według jednej z miejscowych legend osada powstała na rozkaz Króla Kazimierza Wielkiego. Według niej władca w czasie podróży nowo wytyczonym szlakiem z Rzeszowa do Lublina zatrzymał się na postój na polanie w okolicy obecnego kościoła św. Ducha. I gdy na rozłożystym dębie ujrzał sokole gniazdo, nakazał w tym miejscu założyć leśnictwo wraz ze szkółką przyuczającą sokoły do polowańProfil Ziemia Sokołowska (Towarzystwo Miłośników Ziemi Sokołowskiej), wpis z dnia 2014-04-10 [dostęp 2024-01-06]..
Miasto zostało w dokumentach lokacyjnych zostało wzmiankowane jako Sokolow.
Położenie Sokołów Małopolski leży na skrzyżowaniu dwóch historycznych szlaków handlowych: „Krakowskiego” z Tarnowa przez Krzeszów w kierunku Lublina i „Madziarskiego” z Sandomierza przez Rzeszów, Duklę i dalej na Węgry.
Miasto usytuowane jest w węźle pięciu gościńców, w widłach Wisły i Sanu, na Płaskowyżu Kolbuszowskim, w Niecce Sokołowskiej, Kotlinie Sandomierskiej, w odległości 24 kilometrów na północ od Rzeszowa i 128 kilometrów na południe od Lublina. W pobliżu znajduje się Port Lotniczy w Rzeszów-Jasionka (11 km).
Teren Sokołowa leży na obszarze dawnej Puszczy Sandomierskiej, a najbardziej wartościowe fragmenty tego kompleksu leśnego zostały objęte ochroną krajoznawczą tworząc Sokołowsko-Wilczowolski Obszar Chronionego Krajobrazu. Miasto i jego okolice posiadają łagodny klimat, z niewielką ilością opadów.
Wzdłuż zachodnich rubieży miasta przepływa w kierunku północno-zachodnim struga Turka.
W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do woj. rzeszowskiego. thumb|upright|Anna Pilecka z Pilczy (herbu Leliwa), pierwsza dziedziczka Sokołowa Małopolskiego thumb|upright|Pomnik Wdzięczności za Odzyskaną Wolność (1933)
Historia Osadnictwo Z badań archeologicznych wynika, że niektóre fragmenty dawnej Puszczy Sandomierskiej były zamieszkane już w mezolicie (około 7900–4200 lat p.n.e.), a na terenie puszczy odnaleziono ślady kultury trzcineckiej, łużyckiej i przeworskiej.
Obszary Puszczy Sandomierskiej stanowiły w średniowieczu obszar pogranicza Królestwa Polskiego, który oddzielał je od Królestwa Węgier (od południa) i księstw ruskich (ze wschodu). Szeroki szlak puszcz stanowił naturalną, trudną do przebycia barierę. Był to dziki obszar, gęsto przesiany bagnami i jeziorami. Mimo niedostępności obszarów puszczańskich jeszcze we wczesnym Średniowieczu powstawały osady służebne, m.in. łowców książęcych, dostarczających na dwór zwierzynę. Wspominają o tym w swoich kronikach Nestor i Gall Anonim. Drugi z kronikarzy podaje, że Bolesław Chrobry sprowadził do Polski łowców rozmaitej narodowości, którzy chwytali mu wszelką zwierzynę.
Pierwotnie, szersze akcje osadnicze, sięgające XII i XIII wieku dotyczyły terenów słabiej zalesionych, położonych dalej na południe od Sokołowa, w dolinach Białej Dunajcowej, Wisłoki, Sanu i Wisłoka, co rozerwało dawną puszczę na dwie części: Karpacką i Sandomierską. Dopiero później nastąpiła ekspansja w kierunku obecnego Sokołowa i powstałej tu pierwotnej, założonej najprawdopodobniej w XIV wieku osady.
Z powodu licznych najazdów tatarskich, obszary Puszczy, ze względu na swoją niedostępność stanowiły naturalne schronienie dla uciekającej ludności. Regularne akcje osadnicze zapoczątkowane przez Kazimierza Wielkiego zostały zasilane głównie przez osadników z Księstwa Mazowieckiego, którzy dołączyli do autochtonicznej, tubylczej ludności żyjącej w tych rejonach.
Okres przelokacyjny Początek miastu Sokołów Małopolski dała stara osada łowiecka i targowa w Puszczy Sandomierskiej, powstała prawdopodobnie w XIV wieku. Funkcję targową (rynku) pełnił obecny Plac Świętego Jana, który po lokacji zmienił swoje pierwotne przeznaczenie, a w jego centralnym punkcie w późniejszym okresie wybudowano kościół parafialny.
Inwentarze z XVII wieku opisują, że tuż za dawnym wałem miejskim, przy bramie Lubelskiej znajdowało się leśnictwoAndrzej Dańczak. Monografia Sokołowa Małopolskiego, Tom II., Sokołów Młp. 1991 s. 175..
Sam fakt położenia wśród gęsto zalesionych obszarów Puszczy miał wpływ nie tylko na możliwość utworzenia tutaj osady służebnej łowców, leśników czy sokolników, ale wpłynęło też w ogromnym stopniu na późniejszą architekturę samego Sokołowa. Duża liczba surowca sprawiła, że przez kolejne wieki dominowało tutaj budownictwo drewniane.
XVI wiek W 1569 roku Jan z Pilczy Pilecki otrzymał od Zygmunta Augusta prawa miejskie dla Sokołowa i nakreślił renesansowe rozplanowanie sieci ulic z centralnie położonym obszernym rynkiem o wymiarach 150 × 150 metrów. Miasto zostało ulokowane kilkaset metrów na północ od centrum przedlokacyjnej osady, na prawie chełmińskim, a jego mieszkańcy byli zwolnieni z płacenia podatków na kolejnych 20 lat. Jednocześnie, dzięki królewskiemu dokumentowi uzyskano zgodę na cotygodniowe targi w każdy poniedziałek i trzy duże jarmarki główne w ciągu roku. Można przypuszczać, że Jan Pilecki, jako dawny dworzanin Króla Zygmunta otrzymał ustne zezwolenie na ulokowanie miasta już kilka lat wcześniej. A więc zanim pojawił się on oficjalnie na piśmie. Sokołów zostaje wzmiankowany jako „oppidum” (miasto) przynajmniej od 1567 roku.
Treść aktu lokacji czy bardzo duży plac rynku świadczą o ambicji Jana Pileckiego w kierunku rozwoju Sokołowa jako ośrodka opartego na handlu. Jeszcze w 1569 roku właściciel miasta wystąpił czynnie przeciwko sołtysowi Grzegorzowi Studzieńskiemu, planującemu w bliskiej okolicy (w miejscu obecnej wsi Zielonka) założyć konkurencyjną osadę. Pilecki zablokował te plany, a zgromadzone na stawianie domów drewno budulcowe kazał porąbać.
Niespodziewana śmierć założyciela (w wieku zaledwie około 34 lat) w 1574 roku jest traktowana jako niekorzystne wydarzenie w kontekście przyszłości i dalszego rozwoju świeżo upieczonego prywatnego miasteczka. To, wraz z resztą pierwotnego Dominium Sokołowskiego (Stobierną, Wolą Turzą, Nienadówką i Trzebuską) przypada w spadku córce Jana – Annie.
W 1586 roku pojawia się pierwsza pisemna wzmianka o sokołowskim ratuszu, gdy Krzysztof Kostka i jego żona, dziedziczka miasta – Anna z Pilczy precyzują kwestie związane z użytkowaniem i pełnieniem nadzoru nad obiektem. Był to okazały obiekt kryty gontem, a z trzech stron miał wystające podcienia na drewnianych słupach, umiejscowiony w samym środku placu rynkowego. Nie wiadomo kiedy dokładnie wzniesiono budynek ratusza. Wiadomo natomiast, że budynek był zarówno dzierżawiony i oddawany pod zastaw. W pierwotnym kształcie przestaje istnieć jeszcze w drugiej połowie XIX wieku. Do czasu pożaru miasta w 1904 roku ratusz (przebudowany lub odbudowany) funkcjonuje jeszcze na środku rynku.
W 1585 Krzysztof Kostka wydaje najstarszy zachowany dekret dotyczący powstania cechu rzemieślniczego w Sokołowie, który dotyczy profesji szewców, a w 1588 roku właściciele Sokołowa uposażają powstały przed 1579 rokiem miejscowy kościół. W tym samym roku formalnie erygowano w mieście rzymskokatolicką parafię.
XVII wiek Rozwój miasta zostaje przerwany w roku 1608, kiedy to Sokołów zniszczył i ograbił znany z awanturnictwa i okrucieństwa „Diabeł Łańcucki” Stanisław Stadnicki, toczący w tym czasie prywatną wojnę z drugim mężem właścicielki Sokołowa Anny Pileckiej – Łukaszem Opalińskim. Jak relacjonowali Janowi Grabińskiemu świadkowie zdarzenia, sprofanowano i splądrowano kościół parafialny, a ofiarami padło co najmniej kilkudziesięciu mieszkańców – cywilów, urzędników i duchownych.
Nieustające zewnętrzne zagrożenie (głównie za sprawą najazdów tatarskich i tureckich) sprawia, że w latach 30. XVII wieku ukończono długie na 1,5 kilometra wały miejskie, z pięcioma bramami wjazdowymi, siedmioma bastejami, szeroką na 15 metrów fosą, mostkami i drewnianą, masywną palisadą. Sama budowa trwała blisko 20 lat i odbyła się wysiłkiem sokołowskich mieszczan.
Za bramami wjazdowymi: Lubelską, Łańcucką, Leżajską, Rzeszowską i Krakowską szybko rozbudowują się kolejne miejskie przedmieścia nazwane od sąsiadujących z nimi bram.
Miasto rozwijało się szybko, uzyskując status prężnego ośrodka rzemieślniczego, którego wyroby szewskie, stolarskie, garncarskie, tkackie i kowalskie słynęły w szerokiej okolicy. W roku 1641 wydany zostaje ponadto dekret powołujący do życia w Sokołowie cech wspólny obejmujący bednarzy, stolarzy, kołodziejów i garncarzy.
W roku 1657 Sokołów po raz kolejny zostaje zniszczony, tym razem za sprawą węgierskich wojsk pod wodzą księcia Siedmiogrodu, Jerzego II Rakoczego. Miasto zostaje wtedy spalone, a wraz z nim miejscowy kościół.
W 1672 miasto, podobnie jak praktycznie większa część Ziemi Przemyskiej pada ofiarą najazdu tatarskiego, wspartego mniejszymi kontyngentami wojsk tureckich i kozackich. Za atak odpowiadały oddziały Ordy Budziackiej i Chanatu Krymskiego, które brały udział w rozpoczętej w tym samym roku wojnie polsko-tureckiej. Ucierpieli przede wszystkim mieszkańcy miasteczka. Ocalała natomiast zabudowa. Przemyskie akta grodzkie w relacjach świadków opisują skutki najazdu, który sprawił, że miasto przejściowo opustoszało, a w 1673 roku osiedlonych było tylko 20 domów (z ponad dwustu). Niedługo potem miasto ludnościowo nadrobiło straty, bo w 1687 roku Sokołów zamieszkiwało już około 1645 mieszkańców w 329 domach mieszkalnych.
XVIII wiek Kolejny wiek, a w szczególności pierwsza połowa XVIII wieku nie były pomyślne dla samego miasta, na które spłynął szereg niekorzystnych wydarzeń: grabieży, epidemii i pożarów.
Sokołów w krótkim czasie odczuwa skutki wojny domowej i rywalizacji pomiędzy rodami magnackimi. Najpierw w 1702 roku wojsko hetmana wielkiego koronnego Hieronima Lubomirskiego grabi dobra sokołowskie, które w tym czasie było własnością jego przeciwnika politycznego – Stefana Mikołaja Branickiego (stronnika Stanisława Leszczyńskiego). Dwa lata później ponownie dochodzi do grabieży miasta i okolicy, tym razem za sprawą oddziałów saskich Augusta II.
W latach 1717–1721 Sokołowszczyzna jest kilkukrotnie nękana przez epidemie. Dodatkowo w 1718 roku dochodzi do pożaru, który trawi część domów Chrześcijan i kilkanaście lat wcześniej odbudowaną Synagogę, o unikalnej, rzadko spotykanej konstrukcji.
W 1733 roku po raz kolejny dochodzi do walk wojsk saskich ze zwolennikami Stanisława Leszczyńskiego, na czym po raz kolejny cierpią Sokołów i okolice. W tym samym roku Jan Klemens Branicki odsprzedaje dobra sokołowskie Antoniemu Lubomirskiemu. Z kolei w 1748 dochodzi do kolejnej transakcji, po której „państwo sokołowskie” przechodzi do rąk rodu Grabińskich (na ponad sto lat).